MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
273
ONA VATAN HAQIDAGI BADIIY ASARLARNING MAZMUNI
Sayfilloyeva Diyorabonu Sa’dulloyevna
O'zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi
Shodiyev Faxriddin Teshayevich
Ilmiy rahbar
Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotida Ona Vatan madhining
badiiy
talqini,
bu
mavzuning
tarixiy
shakllanishi
va taraqqiyoti, mumtoz, jadid hamda zamonaviy adabiyotda qanday aks etgani tahlil
qilinadi. Ayniqsa, boshlangʻich sinf darsliklarida Vatanga muhabbatni
shakllantirishdagi badiiy adabiyotning ahamiyati o‘rganiladi. “O‘zbekiston –
Vatanim manim” turkumidagi asarlarning tahlili orqali bolalarda vatanparvarlik
tuygʻusini shakllantirishdagi samarali metodlar yoritiladi. Shuningdek, jadid
adabiyotining vatanparvarlik g‘oyalarini hozirgi boshlangʻich ta’limga
integratsiyalash imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Vatan, adabiyot, vatanparvarlik, boshlang‘ich ta’lim, badiiy
talqin, “O‘zbekiston – Vatanim manim”, jadidchilik, axloqiy tarbiya, milliy
qadriyatlar.
Ona Vatan har bir inson hayotida eng muqaddas tushuncha bo‘lib, unga bo‘lgan
muhabbat yuksak insoniy fazilatlarni shakllantiradi. Vatanparvarlik – bu shunchaki
tuygʻu emas, balki faol hayotiy pozitsiya, fidoyilik va milliy g‘ururning ifodasidir.
O‘zbek adabiyotida Vatan g‘oyasi doimo dolzarb bo‘lib kelgan. Mumtoz adabiyotda
bu mavzu diniy-ma’naviy ruh bilan uyg‘unlashgan bo‘lsa, jadidlar asarlarida
uyg‘onish, milliy o‘zlikni anglash, ma’rifatparvarlik ruhida namoyon bo‘lgan.
Bugungi zamonaviy adabiyotda esa Vatanga sadoqat, istiqlol ne’matlariga
shukronalik, yurtga xizmat qilish g‘oyalari yetakchi o‘rinni egallaydi. Ayniqsa, bu
mavzu boshlang‘ich ta’limda alohida e’tibor talab etadi. Zero, Vatanga muhabbat
bolalikdan shakllantirilishi lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
274
Bu borada adabiyotning tarbiyaviy imkoniyatlari beqiyosdir. Ona Vatan
mavzusi har bir xalq adabiyotida eng yuksak, muqaddas mavzulardan biri
hisoblanadi. Ayniqsa, bolalarning dunyoqarashini shakllantirishda, ularni Vatanni
sevishga, uni ardoqlashga o‘rgatishda adabiyot, ayniqsa, badiiy asarlarning roli
beqiyosdir. Boshlangʻich sinf darsliklarida Ona Vatanga bagʻishlangan she’r va
hikoyalarning berilishi bevosita o‘quvchilarda vatanparvarlik tuyg‘ularini uyg‘otish,
ularni barkamol shaxs etib tarbiyalash maqsadini ko‘zlaydi.
Boshlangʻich sinf “O‘qish” darsliklarida ko‘plab vatanparvarlik ruhidagi
she’rlar keltirilgan bo‘lib, ular orqali bolalarning yuragida Vatanga muhabbat, uni
madh etish istagi shakllanadi. Masalan: Erkin Vohidovning “O‘zbekiston” she’ri: bu
she’rda muallif O‘zbekistonni aziz Vatan sifatida tasvirlaydi. She’rda Vatanning
betakror tabiati, tinchligi, osoyishtaligi madh etiladi. Oddiy, ravon tilda yozilgan
bo‘lib, boshlangʻich sinf o‘quvchilari tomonidan oson qabul qilinadi. G‘afur
G‘ulomning “Vatan” she’ri: bu asarda Vatanga muhabbat, fidoyilik g‘oyalari o‘z
aksini topgan. “Vatan – ona”, “Vatan – jon” kabi badiiy tasvirlar orqali bolalarda
Vatanga bo‘lgan mehr uyg‘otiladi.
Boshlang‘ich
sinflar
uchun
mo‘ljallangan
darsliklarda
hikoya
va ertaklar orqali ham Vatanga sadoqat g‘oyalari beriladi. Masalan: Abdulla
Qahhorning “Ko‘rmagan bola” hikoyasi: bolalar orqasidan urushga ketgan ota obrazi
orqali Vatanni himoya qilish, sadoqat bilan xizmat qilish g‘oyalari ilgari suriladi.
“Oltin bolta” (xalq ertagi): bu ertakda yerga, elga hurmat, mehnat qilish va uni
qadrlash g‘oyalari ilgari suriladi, bu esa o‘z Vataniga sadoqatli bo‘lish fikrini
mustahkamlaydi.
O‘zbek mumtoz adabiyoti – yurt tarixining ma’naviy ko‘zgusi.
Bu adabiyotda Vatanni madh etish, uni muqaddas zamin sifatida tasvirlash kuchli
ifodalangan. Ayniqsa, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Mashrab,
Ogahiy kabi ijodkorlar o‘z asarlarida yurti, xalqi va ona zamin haqidagi fikr-
mulohazalarni chuqur badiiy tahlilga olib kirgan. Alisher Navoiy uchun Vatan – bu
faqatgina yashash joyi emas, balki insoniy barkamollikka eltuvchi muqaddas
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
275
makondir. Uning “Hayrat ul-abror” dostonida yurt boshqaruvi, adolat va farovonlik
orqali Vatan obod bo‘lishi g‘oyasi ilgari suriladi. Navoiy shunday deydi:
“Vatan bo‘lsa obod – xalq bo‘lar shod, Adolatli sulton – xalq uchun omad.”
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining “Boburnoma” asarida xorijiy yurtlarda
bo‘lishiga qaramay, Andijonga bo‘lgan cheksiz sog‘inchi, shirin xotiralari orqali
Vatanning inson qalbidagi o‘rni qanday kuchli bo‘lishini ko‘rsatadi.
“Har kimsa yurtin tark qilsa, g‘arib bo‘lur,
G‘arib yurtda o‘tmish har lahza sabr bo‘lur.”
Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, mumtoz adabiyotda Vatanni sevish, uni madh
etish faqat shoirlik burchi emas, balki xalqni uyg‘otuvchi ma’naviy qudratdir.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadidchilik harakati vujudga keldi. Bu
harakat vakillari – Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Cho‘lpon,
Munavvarqori Abdurashidxonov kabi ma’rifatparvarlar Vatan g‘oyasini badiiy
adabiyotda yangicha yondashuv bilan tasvirladilar. Ular uchun Vatan – bu o‘z ona
yurtingni ilm bilan obod qilish, zamonaviy taraqqiyotga olib chiqish, xalqni o‘qitish,
bolalarni tarbiyalash vositasidir. Abdulla Avloniy o‘zining “Turkiy guliston yoxud
axloq” asarida shunday yozadi: “Kimki vatanini sevmasa, inson emasdir. Vatanni
sevmoq – imondandir.” Behbudiy “Padarkush” asarida jaholat natijasida millat yo‘q
bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu asarlarda Vatanga muhabbat, milliy uyg‘onish,
o‘zlikni anglash g‘oyalari ustuvordir. Ayniqsa, yosh avlodni tarbiyalashda bu asarlar
muhim ahamiyatga ega.
“O‘zbekiston – Vatanim manim” turkumidagi asarlarning tahlili Boshlang‘ich
sinfda Vatanga muhabbatni shakllantirishda darsliklardagi asarlarning roli beqiyos.
Xususan, “O‘zbekiston – Vatanim manim” turkumiga kiritilgan she’rlar, hikoyalar,
maqolalar orqali bolalar: o‘z yurtini sevish, tarixiy merosini qadrlash, milliy
ramzlarni ehtirom qilish, tinchlik, osoyishtalik uchun shukronalik tuyg‘ularini
anglaydilar. Shuhrat Rizayevning “Vatan haqida qo‘shiq” she’ri, Omon Matjonning
“Sen yetim emassan, O‘zbekiston!” kabi she’rlari bolalarning his-tuyg‘usiga yaqin
bo‘lib, Vatan obrazini yurakka singdiradi. Dars jarayonida bu asarlarni ifodali o‘qish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
276
muhokama qilish, rolli sahnalashtirish, mustaqil insho yozish kabi faol metodlar
orqali o‘quvchilarning Vatanga bo‘lgan munosabati mustahkamlanadi.
Jadid adiblar asarlarini boshlang‘ich ta’limga tatbiq etish imkoniyatlari
Bugungi boshlang‘ich ta’limda jadidlar merosidan foydalanish tarbiyada katta samara
beradi. Jadid adiblar tilining soddaligi, hikmatga boyligi, axloqiy, ijtimoiy g‘oyalarga
boy bo‘lishi ularning asarlarini maktab o‘quvchilari uchun mos qiladi. Masalan:
Avloniyning “Vatan” she’ri, Behbudiyning “O‘g‘il bolalarga nasihat”i, Cho‘lponning
bolalarga bag‘ishlangan she’rlari. Bu asarlar yordamida bolalar Vatanni sevish, ilmga
intilish, halollik va fidoyilik kabi fazilatlarni o‘rganadilar.
Vatanparvarlikni shakllantirishda adabiy-metodik yondashuvlar O‘qituvchi
quyidagi usullardan samarali foydalanishi mumkin: Ifodali o‘qish: asar mazmunini
his etish; Munozara: “Nega Vatanni sevish kerak?” mavzusida fikr almashish; Ijodiy
topshiriq: “Mening Vatandagi eng yaxshi kunim” mavzusida insho yozish; Rolga
kirish: asardagi qahramon obrazini jonlantirish orqali ichki tuyg‘ularni ifodalash.
Bu metodlar Vatanga bo‘lgan muhabbatni chuqurlashtirish bilan birga, o‘quvchilar
tafakkurini, tasavvurini ham rivojlantiradi. Ona Vatan mavzusidagi badiiy asarlar
bolalarda: Vatanga mehr va g‘urur tuyg‘usini, mustaqillik va tinchlik qadriga
yetishni, oʻz tarixini va madaniyatini sevishni, fidoyilik va burch tushunchalarini
shakllantiradi. Bunday asarlarni o‘qish jarayonida o‘qituvchi izoh berish, savol-
javoblar orqali bolalarda mustahkam hayotiy tushunchalar shakllantirishga xizmat
qiladi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek adabiyotida Ona Vatan madhining badiiy talqini
tarixan shakllanib kelgan yuksak badiiy va ma’naviy hodisadir. Bu talqin mumtoz
adabiyotda sof poetik ifoda, jadid adabiyotda ma’rifiy-uyg‘otuvchilik, zamonaviy
adabiyotda esa milliy istiqlol g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan. Boshlang‘ich ta’limda bu
asarlardan samarali foydalanish bolalarning qalbida Vatanga sadoqat, milliy g‘urur,
mehnatsevarlik va vijdonlilik fazilatlarini shakllantiradi. Shu bois, “O‘zbekiston –
Vatanim manim” turkumidagi asarlar, jadidlar ijodi, zamonaviy badiiy matnlar
o‘qituvchilarning kundalik amaliyotida faol tatbiq qilinishi zarur. Bu – biz
tarbiyalayotgan avlodni chinakam vatanparvar etib voyaga yetkazishning eng
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
277
samarali yo‘lidir. Ona Vatan mavzusida yozilgan badiiy asarlar boshlangʻich sinf
o‘quvchilari uchun juda katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Ular orqali bolalarda milliy
g‘urur, vatanparvarlik, yurt taqdiri uchun mas’uliyat hissi shakllanadi. Shuning uchun
boshlang‘ich ta’lim tizimida bunday asarlarni tahlil qilish, ularni chuqur tushuntirish
o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biridir. Bu esa, o‘z navbatida, farzandlarimizni
ona Vatanga sadoqatli, g‘ururli, ma’naviy boy shaxslar etib tarbiyalashga xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mamarasulov N., Qodirova D. "Boshlang‘ich ta’limda o‘qish fanini o‘qitish
metodikasi". – Toshkent: TDPU, 2020.
2. "O‘qish kitobi". 1–4-sinflar uchun darsliklar. – Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti,
2021–2024.
3. Erkin Vohidov. "Tanlangan asarlar". – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 2006.
4. G‘afur G‘ulom. "She’rlar, dostonlar". – Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti, 2010.
5. Z.M. Bobur. “Boburnoma”. – Toshkent: Fan, 2002.
6. Avloniy A. “Turkiy guliston yoxud axloq”. – Toshkent: Ma’naviyat, 1999.
7. Behbudiy M. “Tanlangan asarlar”. – Toshkent: Akademnashr, 2010.
8. Cho‘lpon. “Saylanma”. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2017.
9. Boshlang‘ich sinf “O‘qish kitobi” darsliklari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2023.
10. “O‘zbekiston – Vatanim manim” adabiy to‘plami. – Toshkent: Ma’naviyat, 2022.
11. O‘zbekiston Respublikasi boshlang‘ich ta’lim DTS. – Toshkent, 2021.
12. Hamidov A. “Vatanparvarlik tarbiyasi: nazariya va amaliyot”. – Toshkent, 2020.
