MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
260
ILMIY-TEXNIKA TARAQQIYOTINING SEMENT SANOATIDAGI
SAMARADORLIGI
Norova Mavluda Sayfiddinovna
Buxoro davlat texika universiteti
Annotasiya: Mamlakatimiz qurilish materiallari sanoati zamonaviy asbob-
uskuna, ilg'or texnoiogiya va ishlab chiqarishning potok-konveyer usullari,
avtomatlashtirishning zamonaviy vositalaridan foyda-lanishga asoslangan, yuqori
darajada rivojlangan sanoat tarmog'iga aylanmoqda. Natijada qurilish materiallari
sanoatining hozirda bir qancha muhim tarmoqlari, ya'ni sement, yig'ma temir-beton,
asbosement ishlab chiqarish vujudga keldi.
Kalit so`zlar : asbob-uskunalar, avtomatlashtirish, kuydiriladigan pechlar ,
maydalash agregatlari, transportyor
Eng keng tarqalgan qurilish materiallaridan biri - sement qurilish «noni»dir.
Yuqorida qayd qilib o'tilgan murakkab vazifa - sement sanoatini texnik jihatdan qayta
qurollantirish va shu yo'l bilan texnologik jarayonlarning yuqori samaradorligiga
erishish, bu sohaning jadallik bilan rivojlanishiga olib keladi.
Ushbu tarmoqning texnikaviy bazasini quyidagi muhim omillar bo'yicha
yanada rivojlantirish mumkin:
Yangi va yanada unumli pechlar, tegirmonlar, shuningdek, boshqa turdagi
asbob-uskunalar (agregatlar, mashina, mexanizm va apparatlar)ni joriy etish va
o'zlashtirish.
Mavjud texnologik jarayonlarni takomillashtirish va yangi texnologik
jarayonlarni joriy qilish.Ishlab chiqarishdagi og'ir va sermehnat ishlarni
mexanizatsiyalashtirish hamda kompleks avtomatlashtirish.
Ilmiy tadqiqotlar natijalarini ishlab chiqarish amaliyotiga tatbiq etish.
Materiallar va yonilg'ilarning yangi turlarini ishlatish, asosiy hamda
yordamchi materiallar xomashyosining sifatini yaxshilash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
261
Sement sanoati korxonalarining texnik darajasini oshirishning asosiy
yo'nalishlaridan biri yangi, ko'p quvvatli asbob-uskunalar yaratish va o'zlashtirishdir.
Shuni aytish kerakki, sement ishlab chiqarish hajmi faqat yangi zavodlar qurish
hisobiga emas, balki klinker kuydiriladigan pechlar va maydalash agregatlarining
yangi turlarini joriy qilish bilan ham oshiriladi. Hozirgi vaqtda qo'l-lanilayotgan
uzunligi 150-185 m, diametri 4-5 m bo'lgan aylanuvchi pechlar o'rniga yaqin
vaqtiarda dunyoda eng yirik pechlar - uzunligi 230 m va diametri 7 m bo'lgan, soatiga
125 tonna yoki yiliga 1 million tonna klinker ishlab chiqarish quvvatiga ega bo'lgan
pechlar, shuningdek, diametri 7 m, uzunligi 95 m va siklon issiqlik almashtiruvchisi
bo'lgan pechlar qo'llaniladi. Yangi pechlar 150 metrli pechlarga nisbatan 5 marta, 185
metrli pechlarga nisbatan esa 1,7 marta unumli. Tonna quvvat hisobidagi solishtirma
kapital sarflar 40-15%, klinker kuydirish tannarxi 20-10% kam. Mamlakatimizda
Navoiy shahridagi zavodda ikkita shunday liniya mavjud.
Yuqori unumli asbob-uskunalar qoilashning katta iqtisodiy samara berishiga
Ohangaron sement kombinatida ishga tushirilgan 7 kilometr uzunlikdagi lentali
transportyor yaqqol misol bo`ladi. U maydalash fabrikasidan ohaktosh yetkazib
beradi. O'n yillar mobaynida bu transportyor nuqsonsiz ishlamoqda. Lentaning
tutashadigan qismlari uzilib qolsa, vulkanizatsiya usulida biriktiriladi. O'n yillar
mobaynida umumiy uzunligi 14000 metrlik lentaning 700 metri yoki 5 foizi
almashtirildi. Uch smenali ishda transportyorga 26 kishi xizmat qiladi. Avtomobil
transportiga qaraganda transportyorda tashilganda xomashyoning tannarxi ancha
kamaymoqda.
Texnika yutuqlarini joriy etishning yana bir yo'li asosiy texnoiogiya asbob-
uskunalarini modemizatsiyalash bo'yicha kompleks ishlar olib borishdir. Masalan,
Ohangaron sement zavodida pech muzlatkichlari va yuritmalarini o'zlashtirish orqali
aylanuvchi pechlardan foydalanish ancha yaxshilandi, natijada ulardan foydalanish
koeffitsiyenti 1-1,5% ortdi. Bekobod sement kombinatida aylanuvchi pech qayta
ta'mirlandi (diametri 3 metrdan 3,6 metrgacha kattalashtirildi). Natijada mehnat
unumdorligi ortdi. Hozirgi kunda boshqa pechlar ham qayta ta'mirlanmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
262
Hozirgi vaqtda 5x185 metr o'lchamli yirik pechlarni modernizatsiya
qilishning eng samarali usullari izlanyapti.
Quvasoy sement kombinatida eski, ish unumi past aylanuvchi pechlarni
unumi yuqori pechlar bilan almashtirilishi natijasida unumdorlik oshadi. Shuningdek,
texnologik jarayonlarni takomillashtirish hamda yangilarini joriy etish asosida ham
sement ishlab chqarish ko`paymoqda. Chunonchi, 5x185 metr o`lchamdagi pechlar
bilan zamonaviy texnologik liniyalar ishga tushirish, texnologik asbob-uskinalari,
og`irligini 3,6x3x3,6x150 metr o`lchamli pechga nisbatan (bir soatdagi
unumdorlikning 1 tonnasi hisobida) 15% ga, qurilish kubaturasini 30% ga, kapital
mablag`larni 12% ga, mehnat sarfini 2,5 % ga, kuydirish tannarxini 15% ga
kamaytirish imkonini beradi.
To`rtta texnologik liniyasi bo`lgan 5x185 metr o`lchamli pechlar bilan
jihozlangan sement zavodlari yiliga 2,4 million tonna mahsulot ishlab chqarish
quvvatiga ega. Ikkita shunday texnologik liniyali zavodlarning ishlab chqarish
quvvati esa 1,2 million tonna sementni tashkil qiladi.
Hozir mamlakatimizda barcha sementning 50 % ga yaqini ho`l usulda ishlab
chqarilmoqda. Lekin yangi texnologiya negizida qayta vujudga kelgan va ancha
tejamli hisoblangan “quruq” usulining istiqboli porloq.
Navoiyda ishga tushrilgan sement zavodining 7x6,4x95 metr o`lchamli
aylanuvchi pechga ega bo`lgan uchta texnologik liniyasi bo`lib, har biri soatiga 125
tonna klinker yetkazib beryapti. Zavodning yillik semet ishlab chqarish loyihaviy
quvvati 1990-yili 3400 tonnaga yetkazildi. Ikkinchi bosqichda belgilanishiga ko`ra,
alohida texnologik jarayonlar istiqboli hal etilishiini hisobga olib, zavodlarning yillik
quvvati 4,6 million tonna bo`lishi ko`zda tutilgan. Loyihada keltirishicha, 3-4 liniyani
qurish va barcha texnologik jarayonlarda katta quvvatga ega bo`lgan asosiy hamda
yordamchi asbob-uskunalar ishlatish, xomashyo aralashmasi tayyorlash, uni
maydalash va quritish, klinkerni kuydirish hamda sovitish, sementni kukunlash va
tayyor mahsulotni ortish operasiyalarini o`z ichiga olgan ishlab chiqarish
jarayonlarini optimallashni ta`minlovchi avtomatlashtirilgan boshqarish tizimini
tatbiq etish mo'ljallangan. Bundan tashqari, changli gazni va havoni tozalash, ish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
263
jarayonida chang chiqaruvchi barcha asosiy hamda yordamchi texnologik jarayonlar
aspiratsiyasining samarali chizmalarini ishlatish ko'zda tutilgan.
Respublikada ishlab chiqarilayotgan sementning sifat tarkibi yanada
yaxshilanib, sement xillari ham ko'payadi. Sementning tez qotadigan, o'ta
mustahkam, kengayuvchi, plastifikatsiyalanuvchi, gidrofob, manzarali (oq va har xil
rangli) va boshqa qimmatli energiya tejovchi texnologiya bo'yicha maxsus xillarini
ishlab chiqarish hajmi ancha ortadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Исматов, Суннатулло Шамсуллоевич, Мавлуда Сайфуллаевна Норова, and
Собир Ахрор Угли Ниёзов. "Технология рафинации. Отбелка хлопкового масла
с местными адсорбентами."
Вопросы науки и образования
2 (3) (2017): 27-28.
2.Умаров, Бобурбек Носир Угли, Азиза Муродиллаевна Нарзуллаева, and
Мавлуда Сайфиддиновна Норова. "СОРБЕНТЫ, МОДИФИЦИРОВАННЫЕ
ХИТОЗАНОМ ДЛЯ ОЧИСТКИ СТОЧНЫХ ВОД ТЕКСТИЛЬНЫХ
ПРЕДПРИЯТИЙ."
Universum: технические науки
7.2 (119) (2024): 9-14.
3.
Niyazova Ra'no Nazhmiddinovna. "Ecological and operational properties of
concrete skins based on synthetic fatty acids." Science and Education 2.12 (2021):
347-352.
4. Niyazova Rano Nazhmiddinovna. "Fattening of collagen fibers of skin tissue."
Editor-in-Chief: Akhmetov Sayranbek Makhsutovich, Doctor of Technical Sciences;
Deputy Editor-in-Chief: Akhmednabiyev Rasul Magomedovich, Candidate of
Technical Sciences; Members of the Editorial Board (2021): 28. 4. 5.Ниязова Р. Н.
"Взаимодействие жирующих веществ с коллагеном." International Journal of
Advanced Technology and Natural Sciences 2.2 (2021):
55-59.
