MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
229
QORAQALPOQ RAQSI: MADANIY MEROS VA XALQ AN'ANALARI
AKS ETTIRILGAN SAN'AT
Asanova Asemoy
Uzbekiston Davlat Xareografiya Akademiyasi Urganch filiali 2-bosqich
talabasi
Annotatsiya: Qoraqalpoq raqsi qadimiy madaniyat va xalqning an'anaviy
urf-odatlarini o‘zida mujassam etgan noyob san'at turidir. Qoraqalpoq xalqining
boy tarixi va madaniy merosi turli xil raqslar orqali ifoda etilib, xalqning ruhiyati,
madaniy qadriyatlari va hayot tarzi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu maqolada
qoraqalpoq raqslari tarixiy ildizlari, uslublari va ularning ahamiyati haqida so‘z
yuritiladi.
Kalit so‘zlar
:
madaniyat, uslub, urf-odat, jasorat, marosim, ansambl,
professional raqs, ta’lim, hamkorlik, festival.
1.
QORAQALPOQ RAQSINING TARIXI
2.
QORAQALPOQ RAQS USLUBLARI
3.
QORAQALPOQ RAQSINING ZAMONAVIY RIVOJI
1.1 QORAQALPOQ RAQSINING TARIXI
Qoraqalpoq raqsi o‘zining ko‘p asrlik tarixi davomida xalqning madaniyati,
urf-odatlari va hayot tarzini ifoda etgan o‘ziga xos san’at shakli sifatida rivojlanib
kelgan. Qoraqalpoq xalqining boy folklor va og‘zaki ijodiyoti asosida shakllangan
bu raqs san’ati qadimiy marosimlar, xalq bayramlari va diniy an’analar bilan
chambarchas bog‘liq. Qoraqalpoq raqsining tarixi asosan xalqning kundalik hayoti,
ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlari va tabiat bilan uyg‘un yashashiga asoslangan.
Qadimiy ildizlar
Qoraqalpoqlar Markaziy Osiyoning ko‘chmanchi xalqlaridan biri bo‘lib,
ularning raqs san’ati ham o‘sha davrlarning madaniyati va turmush tarzi bilan
bog‘langan. Raqslar asosan xalqning mehnat jarayonlari, tabiat bilan bo‘lgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
230
munosabatlari va diniy e’tiqodlarida o‘z aksini topgan. Qadimiy qoraqalpoq raqslari
ko‘chmanchi xalqning erkinlik, jasorat va jismoniy quvvatini ifoda etgan bo‘lib, ular
tabiatga yaqin harakatlar va energetik motivlar bilan boyitilgan.
Dastlabki qoraqalpoq raqslari to‘y marosimlari, hosil bayramlari va diniy
an’analar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu davrda raqslar ko‘pincha diniy e’tiqodlar va
marosimlar tarkibida ijro etilib, xalqning ma’naviy dunyosini ifodalagan. Raqslar
faqatgina quvonchli marosimlar emas, balki ba’zi diniy bayramlar va tabiatga
bag‘ishlangan marosimlarda ham ijro etilgan.
Qoraqalpoq raqsining ahamiyati
Qoraqalpoq raqs san’ati xalqning tarixiy, madaniy va ma’naviy hayotini aks
ettiruvchi noyob san’atdir. U milliy o‘ziga xoslikni, xalqning ruhiyatini va urf-
odatlarini saqlab kelishda muhim o‘rin tutadi. Qoraqalpoq raqsi xalqning
o‘tmishdagi hayoti, tabiat bilan bog‘liq munosabatlari, mehnat va marosimlarini
ifoda etuvchi bir vosita bo‘lib, u xalqning madaniy o‘ziga xosligini dunyoga
namoyon etishda katta ahamiyatga ega.
2.1 QORAQALPOQ RAQS USLUBLARI
Qoraqalpoq raqsi xalqning boy madaniyati va turmush tarzini ifodalovchi
san’at turlaridan biri bo‘lib, o‘ziga xos uslublari va harakatlari bilan ajralib turadi.
Qoraqalpoq raqs uslublari asosan erkaklar va ayollar raqslari o‘rtasida farqlanadi,
shu bilan birga juftlik raqslari ham mavjud. Har bir raqsning harakati xalqning
turmush tarzi, mehnat faoliyati, urf-odatlari va marosimlari bilan bog‘liq holda
o‘ziga xos ma’no va estetika kasb etadi.
Erkaklar raqsi
Qoraqalpoq erkaklar raqsi o‘zining kuchli, energetik va jasoratli harakatlari
bilan ajralib turadi. Bu raqslar erkakning jismoniy qudrati, jasorati va
mehnatkashligini ifoda etishga mo‘ljallangan. Erkaklar raqsidagi asosiy elementlar
quyidagilardan iborat:
1.
Keng va kuchli qo‘l harakatlari
– erkaklar raqsida qo‘l harakatlari
keng ko‘lamda, ba’zan keskin ravishda amalga oshiriladi. Ushbu harakatlar kuch va
irodani ifodalaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
231
2.
Keskin sakrashlar va burilishlar
– erkaklar raqsining yana bir o‘ziga
xos elementi – bu yuqori darajadagi sakrashlar va keskin burilishlardir. Bu harakatlar
raqsboplik va jismoniy qudratni ifodalaydi.
3.
Tezkor harakatlar
– erkaklar raqsi harakatlarning tezligi va
dinamikasi bilan ajralib turadi. Raqsning ba’zi qismlarida tezkor qadamlar va
sakrashlar orqali kuchli harakatlar amalga oshiriladi.
4.
Zamin bilan bog‘liq harakatlar
– erkaklar raqsi ko‘pincha yerga
yaqin turib, qo‘l va oyoqlarni yerga tekkizgan holda amalga oshiriladi. Bu harakatlar
qoraqalpoq xalqining tabiat va yer bilan uyg‘unligini ifodalaydi.
Erkaklar raqsi asosan jangovar, mehnat jarayonlari yoki tabiat bilan bog‘liq
marosimlarda ijro etiladi. Harakatlar erkakning jismoniy kuchini va mardligini
ta’kidlaydi.
Ayollar raqsi
Ayollar raqsi qoraqalpoq raqs san’atida o‘zgacha nafislik va o‘ynoqilik bilan
ajralib turadi. Bu raqslarda ayollarning nozikligi, nafisligi va go‘zalligi aks ettiriladi.
Ayollar raqsidagi asosiy elementlar quyidagilardan iborat:
1.
Yumshoq qo‘l harakatlari
– ayollar raqsida qo‘llar yumshoq va silliq
harakatlar bilan raqsni bezatadi. Qo‘l harakatlari o‘ta nafislik va muloyimlikni aks
ettiradi.
2.
Nafis gavda harakatlari
– ayollar raqsida gavdaning nozik burilishlari
va asta-sekin harakatlari muhim o‘rinni egallaydi. Gavda harakatlari bilan ayolning
go‘zalligi va estetikasi ifodalanadi.
3.
Silliq qadamlar va sakrashlar
– ayollar raqsi tezkor emas, balki silliq
qadamlar va harakatlar bilan ijro etiladi. Bu raqsning estetik ko‘rinishini oshiradi va
ayollarning latofatini ta’kidlaydi.
4.
Yuz va gavdaning ifodalari
– ayollar raqsida harakatlar bilan bir
qatorda yuz ifodalari ham muhim o‘rin tutadi. Raqs davomida ayollar tabassum bilan
ijro etadi, bu esa raqsga o‘ynoqilik va quvonch hissini qo‘shadi.
Ayollar raqsi odatda marosimlar va bayramlarda ijro etiladi. Bu raqslar
orqali ayollarning nafisligi va ruhiy quvvatlari ifoda etiladi. To‘y marosimlarida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
232
yoki mehnat bayramlarida ayollar raqsi go‘zallik va quvonchning ifodasi sifatida
namoyon bo‘ladi.
Juftlik raqslari
Juftlik raqslari qoraqalpoq raqs san’atida erkak va ayolning o‘zaro
uyg‘unligini aks ettiruvchi raqs turidir. Juftlik raqslari odatda to‘y marosimlarida
ijro etilib, unda kelin va kuyovning bir-biriga bo‘lgan muhabbati, oilaviy birlik va
hamkorlik ifodalanadi. Juftlik raqsining asosiy elementlari:
1.
Erkak va ayol harakatlarining uyg‘unligi
– juftlik raqsida erkak va
ayolning harakatlari bir-birini to‘ldiradi. Erkakning kuchli va keng harakatlari
ayolning nafis va silliq harakatlari bilan uyg‘unlashadi.
2.
Yuqori darajadagi hamkorlik
– juftlik raqsi erkak va ayolning
birgalikdagi harakatlari bilan amalga oshiriladi. Bu raqsda bir-biriga bo‘lgan
ishonch va o‘zaro yordamning ahamiyati katta.
3.
Ritmik harakatlar
– juftlik raqsida ritm va musiqaga mos harakatlar
muhim o‘rin tutadi. Erkak va ayol musiqaga mos ravishda bir xil ritmik harakatlar
qiladi.
Juftlik raqslari qoraqalpoq to‘y marosimlarida va bayram tadbirlarida ko‘p
uchraydi. Bu raqslarda oila va sevgining birligi ramziy ma'noda ifodalanadi.
Qoraqalpoq raqs uslublarining umumiy xususiyatlari
Qoraqalpoq raqs san’ati milliy urf-odatlar va xalqning tabiat bilan aloqalarini
aks ettiruvchi turli xil harakatlar va ifodalar bilan boyitilgan. Erkaklar va ayollar
raqslari harakatlarning texnikasida va mazmunida farq qiladi, lekin ularning ikkalasi
ham xalqning tarixiy tajribalari, turmush tarzi va ma’naviyatini aks ettiradi.
Umuman olganda, qoraqalpoq raqs san’ati keng harakatlar, tabiatga yaqinlik va
estetik nafislik bilan ajralib turadi.
Qoraqalpoq raqs uslublarining xilma-xilligi va chuqur mazmuni xalqning
boy madaniy merosini saqlab kelmoqda va zamonaviy ijrochilar tomonidan yanada
rivojlantirilmoqda.
3.1 QORAQALPOQ RAQSINING ZAMONAVIY RIVOJI
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
233
Qoraqalpoq raqsi o‘zining boy tarixiy merosini saqlab kelgan holda,
zamonaviy davrda ham rivojlanishda davom etmoqda. Zamonaviy rivojlanish
jarayonida qoraqalpoq raqsi xalq an'analari va urf-odatlariga asoslangan holda
yangilanib, professional sahna san'ati darajasiga ko‘tarildi. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalar, yangi ijrochilik usullari va xalqaro hamkorliklar qoraqalpoq raqs
san’atining jadal rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Professional raqs ansambllarining shakllanishi
Sovet Ittifoqi davrida qoraqalpoq raqsi sahna san’ati sifatida rivojlanishga
katta qadam qo‘ydi. Bu davrda raqs san’atining professional darajada ommalashishi
uchun yangi ansambllar tashkil etildi, ular xalq raqslarini sahnalashtirish va
ijrochilik san’atini rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi. Eng mashhur ansambllardan
biri
"Qoraqalpoq davlat raqs ansambli"
bo‘lib, bu jamoa qoraqalpoq xalq raqslari
va ularning zamonaviy talqinlarini professional sahnalarda namoyish etib kelmoqda.
Bu ansambllarning tashkil etilishi bilan qoraqalpoq raqsi nafaqat o‘z yurtida,
balki xalqaro sahnalarda ham tanila boshladi. Zamonaviy raqs ansambllari an'anaviy
qoraqalpoq raqslarini saqlab qolish bilan birga, yangi harakatlar, texnikalar va sahna
dekorlari bilan boyitgan. Bu esa xalq raqslarining yangi avlod ijrochilari orasida ham
ommalashishiga yordam berdi.
Zamonaviy raqs texnikalari va uslublari
Zamonaviy qoraqalpoq raqs san’atida an’anaviy uslublar saqlanib qolgan
bo‘lsa-da, ular yangi ijrochilik texnikalari bilan boyitildi. Raqs texnikalari endi
yanada murakkabroq bo‘lib, sahnaga moslashtirilgan harakatlar va zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish raqslarga yangicha talqin kiritdi. Xususan, sahna
dekorlari, yorug‘lik effektlari va musiqiy ijro zamonaviy qoraqalpoq raqslarida keng
qo‘llanilmoqda.
Zamonaviy raqs ijrochilari turli xalqaro festivallar va tadbirlarda ishtirok
etib, boshqa xalqlarning raqs san’atlari bilan tajriba almashmoqda. Bu jarayon
qoraqalpoq raqs san’atiga yangi ijrochilik elementlari, yangi musiqiy yo‘nalishlar va
uslublar olib keldi. Ayniqsa, xalqaro miqyosda tanilgan festivallar qoraqalpoq raqs
san’atining rivojlanishi uchun katta imkoniyat yaratdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
234
Yosh avlodning roli va ta'lim
Bugungi kunda qoraqalpoq raqs san’atining rivojlanishida yosh avlodning
o‘rni katta. Yosh raqqos va raqqosalar an’anaviy raqslarni o‘rganish va o‘zlashtirish
bilan bir qatorda, zamonaviy ijrochilik usullarini o‘zlarining ijodiy faoliyatlariga
tatbiq etmoqda. O‘zbekistonda va qoraqalpoq hududida raqs san’atiga ixtisoslashgan
o‘quv markazlari va maktablar faoliyat ko‘rsatmoqda, bu esa raqs san’atining
davomiyligi va professional darajada rivojlanishini ta’minlaydi.
Yosh raqqoslar orasida xalqning madaniy merosini saqlab qolishga va uni
zamonaviy sahnalarda ijro etishga katta e’tibor berilmoqda. Bu esa qoraqalpoq raqs
san’atini nafaqat milliy darajada, balki xalqaro miqyosda ham yangi bosqichlarga
ko‘tarilishiga sabab bo‘lmoqda.
Xalqaro hamkorliklar va festival ishtiroklari
Zamonaviy qoraqalpoq raqsi nafaqat mahalliy, balki xalqaro maydonda ham
faol rivojlanmoqda. Qoraqalpoq raqs ansambllari va individual ijrochilar turli
xalqaro raqs festivallarida, madaniy tadbirlarda qatnashib, o‘z xalqining raqs
san’atini dunyoga tanitmoqda. Bu jarayon boshqa xalqlarning raqs san’atiga qiziqish
uyg‘otib, qoraqalpoq raqsining xalqaro miqyosda tanilishiga sabab bo‘lmoqda.
Xalqaro festival va ko‘rgazmalarda qoraqalpoq raqsi nafaqat an’anaviy
shaklda namoyish etiladi, balki zamonaviy talqinlar va ijro usullari orqali yangi
talqinlarda ham sahnalashtirilmoqda. Bu esa raqs san’atining doimiy rivojlanishini
ta’minlaydi va xalqning boy madaniy merosini ommalashtirishga xizmat qiladi.
Zamonaviy ijodkorlarning roli
Bugungi kunda qoraqalpoq raqs san’ati sohasida faoliyat yuritayotgan
zamonaviy ijodkorlar va raqs ustalari xalq raqslarini yangi talqinlarda yaratishga
katta e’tibor qaratmoqda. Ular an’anaviy qoraqalpoq raqsi motivlari va harakatlarini
saqlab qolgan holda, zamonaviy texnikalar va ijrochilik usullarini qo‘llab, yangi
ijodiy asarlar yaratmoqda. Shuningdek, yangi raqs kompozitsiyalari va
sahnalashtirilgan raqs spektakllari orqali qoraqalpoq xalqining zamonaviy hayoti va
turmush tarzini ifoda etishga intilishmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
235
Ijodiy yondashuv orqali qoraqalpoq raqs san’ati nafaqat sahna san’atining
bir qismiga aylangan, balki xalqning o‘zini ifoda etish vositasi sifatida ham xizmat
qilmoqda. Yangi raqs kompozitsiyalari orqali milliy g‘urur va o‘zlikni anglashning
ramziy ma’nolari sahnalarda aks ettirilmoqda.
Xulosa
Qoraqalpoq raqsi xalqning boy tarixiy va madaniy merosini o‘zida mujassam
etgan san'atdir. Ushbu raqslar orqali xalqning ma'naviyati, urf-odatlari, mehnat
jarayonlari va turmush tarzi aks ettiriladi. Qoraqalpoq raqslari nafaqat xalq
an'analari, balki jahon madaniyati uchun ham qimmatli san'at durdonalaridan biri
bo‘lib qolmoqda. Zamonaviy raqqoslar va ansambllar tomonidan saqlanib va
rivojlantirilib kelinayotgan qoraqalpoq raqsi xalqning ajralmas madaniy merosidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
https://karakalpakstan.travel/dance/?lang=uz
2.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Qoraqalpog%27iston_milliy_raqsi
https://cyberleninka.ru/article/n/madaniy-meros-ob-yektlarini-o-rganish-
va-uning-maket-komponovkasini-gat-dasturi-yordamida-ishlab-chiqish-
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2020/06/Xoreografiya-va-raqs-sanati-
asoslari.%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0-
5.
https://fanvatalim.uz/uz/article/150/
https://api.ziyonet.uz/uploads/books/10001253/ym3ZYmjEGwX3XGD.p
https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/1891/4183/6384674e
8.
https://dsmi.uz/wp-content/uploads/2023/08/ux-2021-02.pdf
9.
https://lex.uz/uz/docs/-5413881
https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/1891/4182/63822a94
11.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-29
Часть–1_Июль –2025
236
https://legacy.uz/uz/qoraqalpoq-madaniyatini-tasvirlgan-berdaq-milliy-
13.
https://tyiu.uz/elibrary/books/20230331105416.pdf
https://uniwork.buxdu.uz/resurs/12865_1_35B6D2E9A7ED4554794AF
https://nauchniyimpuls.ru/index.php/noiv/article/download/14627/10294
