MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
120
JIGAR TRANSPLANTATSIYASI: ZAMONAVIY TIBBIYOTDAGI
MUHIM MUOLAJA
Siyob Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
XAFIZOVA MEXRIBON ABDUXALIMOVNA
Annotatsiya. Maqolada jigar transplantatsiyasining tibbiy asoslari, tarixiy
rivojlanishi, asosiy ko‘rsatmalari, jarrohlik texnologiyasi va transplantatsiyadan
keyingi parvarish masalalari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistondagi mavjud
transplantatsion amaliyot, statistik ko‘rsatkichlar va xalqaro tajriba asosida
istiqbollar tahlil qilingan.
Abstract. This article reviews the medical foundations, historical
development, key indications, surgical techniques, and postoperative care of liver
transplantation. It also analyzes the current state of liver transplantation in
Uzbekistan, presents statistical data, and discusses international experience and
future perspectives.
Kalit so‘zlar: jigar transplantatsiyasi, jigar yetishmovchiligi, donor, MELD,
immunosupressiv terapiya, O‘zbekiston.
Keywords:
liver
transplantation,
liver
failure,
donor,
MELD,
immunosuppressive therapy, Uzbekistan.
Kirish.
Jigar transplantatsiyasi — bu og‘ir jigar yetishmovchiligi yoki
surunkali jigar kasalliklarining oxirgi bosqichida yagona samarali davolash usuli
bo‘lib, kasallikdan aziyat chekayotgan bemorga sog‘lom jigarni ko‘chirish orqali
hayot sifatini tiklash imkonini beradi. Bu muolaja tibbiyotning yuqori texnologik
yutuqlariga asoslangan bo‘lib, bugungi kunda ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda
keng qo‘llanilmoqda.
Ushbu maqolada jigar transplantatsiyasining asosiy tibbiy ko‘rsatmalari,
texnologik jarayoni, muvaffaqiyat ko‘rsatkichlari, O‘zbekistondagi mavjud
amaliyot va xalqaro tajribalar tahlil qilinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
121
Jigar transplantatsiyasining qisqacha tarixi
Jigar transplantatsiyasi bo‘yicha ilk muvaffaqiyatli operatsiya 1967-yilda
amerikalik xirurg Dr. Thomas Starzl tomonidan amalga oshirilgan. Bu tibbiyot
tarixida katta burilish bo‘lib, keyingi yillarda immunosupressiv dori vositalarining
takomillashishi bilan birga transplantatsiyaning muvaffaqiyat ko‘rsatkichi sezilarli
darajada oshdi.
Bugungi kunda AQSh, Yaponiya, Turkiya, Hindiston, Janubiy Koreya va
Yevropa mamlakatlari jigar transplantatsiyasi bo‘yicha yetakchi hisoblanadi.
Jigar transplantatsiyasiga ko‘rsatmalar
Jigar transplantatsiyasi quyidagi holatlarda tavsiya etiladi:
Surunkali jigar yetishmovchiligi
: siroz (virusli B/C gepatit, alkogolli
jigar kasalligi, autoimmune gepatit)
O‘tkir jigar yetishmovchiligi
(masalan, toksik zaharlanishlar, dori
nojo‘ya ta’siri)
Jigar saratoni
: ayniqsa, birinchi bosqichdagi hepatosellyulyar
karsinoma
Bola va chaqaloqlarda
: biliyer atreziya, genetik kasalliklar (masalan,
Wilson kasalligi)
Jarayonning bosqichlari
Jigar transplantatsiyasi murakkab tibbiy-jarrohlik muolajadir. Quyidagi
bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1.Saralash va ro‘yxatga olish
Bemorlar MELD (Model for End-stage Liver Disease) yoki PELD (bolalar
uchun) tizimiga asosan baholanadi. Bemor ro‘yxatga olinadi va donor kutadi.
2. Donor tanlash
Kadaverik donor
: o‘lik donor jigarini ko‘chirish
Tirik donor
: qarindosh yoki ko‘ngilli tirik insondan jigar bo‘lagini
olish
Operatsiya jarayoni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
122
Operatsiya 6–12 soat davom etadi. Yangi jigar bemorning tanasiga
joylashtiriladi, qon tomirlari va safro yo‘llari biriktiriladi.
Reabilitatsiya va immunosupressiv terapiya
Transplantatsiyadan so‘ng bemorga doimiy ravishda immunosupressiv dori
vositalari (masalan, takrolimus, siklosporin) beriladi.
Transplantatsiyadan keyingi asoratlar
Organni rad etish (immun tizimning yangi jigarga qarshi reaksiyasi)
Infeksiyalar (immunitetning pasayishi sababli)
Qon ketish, tromboz, safro yo‘llari bilan bog‘liq muammolar
Immunosupressiv dorilarni uzoq muddat qabul qilishdan kelib
chiqadigan nojo‘ya ta’sirlar
O‘zbekistonda jigar transplantatsiyasi
O‘zbekistonda ilk marta jigar transplantatsiyasi 2018-yilda Respublika
ixtisoslashtirilgan xirurgiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazida amalga oshirilgan.
Bugungi kunda bir nechta klinikalar bu xizmatni ko‘rsatmoqda, asosan tirik donor
asosida.
Xalqaro tajriba va istiqbollar
Xalqaro tajriba transplantatsiyaning keng rivojlanayotganini ko‘rsatmoqda.
Janubiy Koreya, Turkiya va Hindiston bu borada O‘zbekiston uchun ilg‘or tajriba
markazlariga aylangan. Kelajakda quyidagi yo‘nalishlarda rivoj kutilmoqda:
Genetik muvofiqlikni yaxshilash orqali rad etishni kamaytirish
Bioprinting (sun’iy jigar ishlab chiqarish texnologiyalari)
Jigar regeneratsiyasi bo‘yicha tadqiqotlar
Transplantatsiyadan keyingi umr ko‘rish darajasini oshirish
Xulosa
Jigar transplantatsiyasi — bu zamonaviy tibbiyotning eng murakkab va
hayotni saqlab qoluvchi muolajalaridan biri. O‘zbekistonda ham ushbu muolajaning
joriy etilishi so‘nggi yillarda muhim bosqich bo‘lib, xalqaro tajribalar asosida
transplantatsiya markazlarini rivojlantirish zarur. Aholi orasida ma’rifat ishlarini
kuchaytirish, donorlik madaniyatini shakllantirish, transplantatsiyadan keyingi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
123
bemorlarni kuzatuv tizimini kuchaytirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Starzl TE, et al. Liver Transplantation: A 31-Year Perspective.
Ann Surg
.
1996.
2.
WHO Global Observatory on Donation and Transplantation. Annual Report
2022.
3.
O‘zbekiston Sog‘liqni saqlash vazirligi transplantatsiya bo‘yicha statistik
byulleten, 2023.
4.
Kim WR, et al. MELD and PELD: End-stage liver disease severity indices.
Liver Transplantation
. 2002.
5.
Adam R, et al. Evolution of liver transplantation in Europe: Report of the
European Liver Transplant Registry.
Transplant Int
. 2018.
6.
Bhoori S, Mazzaferro V. Living Donor Liver Transplantation: Challenges and
Future.
Clin Liver Dis
. 2020.
7.
Turkiya va Janubiy Koreya transplantatsiya assotsiatsiyasi materiallari, 2021–
2023.
8.
Lee SG. Techniques of Living Donor Liver Transplantation: Experience in
500 Cases.
Ann Surg
. 2005.
9.
Tibbiyot jurnali “Xirurgiya va transplantologiya”, Toshkent, 2023.
