MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
58
SOG‘LOM OVQATLANISH – ZAMONAVIY OSHPAZLIKNING
ASOSIY YO‘NALISHI
Rahmatova Malohatxon Murotovna
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi ta’lim ustasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada sog‘lom ovqatlanish tushunchasi,
oshpazlikda uning ahamiyati, zamonaviy pishirish usullari va mahsulot tanlash
mezonlari yoritilgan. Oshpazlikni tanlagan yoshlar uchun bu yo‘nalish nafaqat
kasb, balki inson salomatligiga xizmat qiluvchi hayotiy vazifa sifatida ko‘rsatib
beriladi.
Kalit so‘zlar: Sog‘lom ovqatlanish , Oshpazlik san’at , Kam kaloriyali
taomlar, Parhezli ovqat ,Bug‘da pishirish,Vegan, vegeterian menyu ,Mahsulotlar
kaloriyasi.
Sog‘lom turmush tarzining ajralmas qismi bu — sog‘lom ovqatlanishdir.
To‘g‘ri tanlangan oziq-ovqat mahsulotlari organizmni kerakli energiya, vitamin,
mineral va oqsillar bilan ta’minlaydi. Noto‘g‘ri ovqatlanish esa yurak-qon tomir
kasalliklari, diabet, semizlik, immunitet zaiflashuvi kabi kasalliklarga olib kelishi
mumkin. Shu sababli, sog‘lom ovqatlanish har bir inson hayotida muhim o‘rin
tutadi.
Bugungi kunda inson salomatligi masalasi butun dunyoda muhim o‘rinda
turibdi. Sog‘lom ovqatlanish nafaqat har kimning shaxsiy tanlovi, balki jamiyatdagi
umumiy madaniyat darajasining ko‘rsatkichiga aylangan. Aynan shu jarayonda
zamonaviy oshpazlik fani sog‘lom hayot tarzining ajralmas qismiga aylandi.
Sog‘lom ovqatlanish — bu tana ehtiyojiga mos, muvozanatli, to‘yimli va
tabiiy mahsulotlar asosida shakllangan ovqatlanish tartibidir. Bu ovqatlar:
organizmga foydali bo‘lgan moddalarga (oqsil, uglevod, yog‘, vitamin,
minerallar) boy bo‘ladi;
zararli qo‘shimchalardan holi bo‘ladi (sun’iy rang beruvchi modda,
konservant, trans yog‘lar);
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
59
ortiqcha tuz, shakar, yog‘ miqdorini cheklaydi.
Oshpazning bu jarayondagi roli
Zamonaviy oshpaz shunchaki ovqat pishiruvchi emas, balki sog‘lom
ovqatlanish tamoyillarini biluvchi mutaxassis mahsulotlarning biologik qiymatini
hisobga oluvchi texnolog;
parhezli, allergik, vegetarian yoki bolalar ovqatlari bo‘yicha malakali ishlab
chiqaruvchi;
turli xil taomlarni kam kaloriyali va muvozanatli shaklda tayyorlay oluvchi
ijodkor bo‘lishi kerak.
Sog‘lom ovqatlanish asosida tayyorlanadigan mahsulotlar
Mahsulot guruhi
Tavsif
Sabzavot va mevalar
Vitamin va antioksidantlarga boy
Oqsilli mahsulotlar
Go‘sht, baliq, tuxum, dukkaklilar
Sut mahsulotlari
Kaltsiy manbai, suyaklar uchun foydali
Murakkab uglevodlar
Bug‘doy, grechka, suli, jigar rangli guruch
Sog‘lom yog‘lar
Zaytun, yong‘oq, avakado yog‘i
Sog‘lom pishirish usullari
Bug‘da pishirish – vitaminlar saqlanadi, yog‘siz usul.
Qovurmasdan dimlash – mahsulot o‘z sharbatida pishadi.
Pechda yoki grillda pishirish – yog‘ kam ishlatiladi.
Souslar o‘rniga tabiiy ziravorlar – limon sharbati, o‘rik pastasi, tabiiy yogurt
asosli souslar.
Oshxona texnologiyasida kaloriyani nazorat qilish
Zamonaviy oshpazlar kaloriya hisobini bilishi kerak:
Taomning umumiy kaloriya miqdori 1 porsiyada aniq ko‘rsatiladi.
Har bir mahsulotning energetik qiymati: (100g) → necha kkal.
Sportchilar, bolalar yoki parhez tutayotganlar uchun individual menyu
tayyorlash — hozirda trendga aylangan.
Sog‘lom ovqat turizmi va oshpazlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
60
Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida vegan, glutensiz, organik ovqatlar
asosidagi restoranlar ommalashmoqda.
O‘zbekistonning milliy taomlari ham zamonaviylashtirilmoqda: kam yog‘li
palov, bug‘da dimlangan somsa, asal va yong‘oqli shirinliklar.
Bu yo‘nalish sayyohlar orasida talab yuqori bo‘lishiga olib kelmoqda.
Sog‘lom ovqatlanish — bu organizmga zarur bo‘lgan barcha oziq
moddalarni muvozanatli va yetarli miqdorda olishni ta’minlaydigan ovqatlanish
tartibidir. U quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
Muvozanat – oqsil, yog‘, uglevodorodlar, vitaminlar va mineral moddalarni
o‘z ichiga olgan ratsion.
Turfa xillilik – har xil mahsulotlardan foydalanish (go‘sht, sabzavot, sut
mahsulotlari, dukkaklilar).
Me’yor – haddan tashqari ovqatlanishdan yoki och yurishdan saqlanish.
Rejim – ovqatlanish vaqtiga rioya qilish (3 asosiy ovqat va 1-2 yengil
tamaddi).
Sog‘lom ovqatlanishning foydasi
Energiya manbai bo‘ladi
Immunitetni mustahkamlaydi
Ortiqcha vazndan saqlaydi
Yurak, jigar, buyrak kabi a’zolarning to‘g‘ri ishlashiga yordam beradi
Terining, sochning va tirnoqlarning sog‘lom bo‘lishini ta’minlaydi
Ruhiy holatni yaxshilaydi
Sog‘lom ovqatlanish uchun tavsiyalar
Nonushta qilishni o‘tkazib yubormang. U kun davomida energiya manbai
hisoblanadi.
Yangi sabzavot va mevalarni ko‘p iste’mol qiling. Ular antioksidantlar va tolalar
bilan boy.
Shakar va tuzni me’yorida iste’mol qiling. Haddan oshsa yurak va qon bosimi
muammolariga olib keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
61
Fast-food va gazli ichimliklardan cheklaning. Ular semizlik va yurak
muammolarini keltirib chiqaradi.
Ko‘p suv iching. Kattalar uchun kuniga kamida 1.5–2 litr suv tavsiya etiladi.
Qovurilgan ovqatlar o‘rniga — bug‘da pishirilgan yoki qaynatilgan mahsulotlar
tanlang.
Asos (ko‘p iste’mol qilish kerak):
Don mahsulotlari (non, yorma, suli)
Sabzavot va mevalar
O‘rtasi (o‘rtacha iste’mol):
Go‘sht, baliq, tuxum, sut mahsulotlari
Dukkaklilar (noxat, loviya, mosh)
Eng yuqori qism (kam iste’mol):
Shirinliklar, qandolat mahsulotlari
Yog‘li ovqatlar va tuzli gazaklar
Maxsus guruhlar uchun tavsiyalar: Bolalar: Kalsiy, temir va vitamin Dga
boy mahsulotlar zarur. Keksalar: Yumshoq ovqatlar, yengil hazm bo‘ladigan oziq-
ovqatlar, kam yog‘li va kam shakarli mahsulotlar tavsiya etiladi. Homilador ayollar:
Foliy kislotasi, temir va oqsilga boy mahsulotlar tanlashi zarur.
Xulosa
Sog‘lom ovqatlanish — sog‘lom hayot garovi. Bu nafaqat jismoniy, balki
ruhiy salomatlikni ham ta’minlaydi. Har bir inson o‘z organizmiga mos,
muvozanatli va foydali ovqatlarni iste’mol qilishi orqali uzoq, faol va baxtli hayot
kechira oladi.
Sog‘lom ovqatlanish — bu zamonaviy jamiyat talabiga aylangan. Har bir
oshpaz bu sohadagi bilim va ko‘nikmalarni egallashi, salomatlik uchun mas’uliyatli
taomlar yaratishi kerak. Shundagina pazandachilik san’ati faqat qorin to‘yg‘azish
emas, balki salomatlik, madaniyat va san’atni uyg‘unlashtirgan kasb sifatida
rivojlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
“Sog‘lom ovqatlanish asoslari” – D. Haydarov, Toshkent, 2021
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
62
2.
“Oshpazlik va texnologiya” – G. Qodirova, 2022
3.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO): Nutrition Guidelines
4.
Gastronomiya va sog‘lom hayot jurnali, 2023
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi nashrlari
