MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
385
QUYOSH BATAREYALARI – MUQOBIL ELEKTR TOKI MANBAI
Qodirova Dinoza Yusupovna
Omonova E’zoza Xusanovna
Djamolov Abdushukur Xakimjonovich
A’zamov Obidjon Olimjon o’g’li
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi ta’lim ustalari
Annotatsiya:Ushbu maqolada quyosh batareyalarining tuzilishi, ishlash
mexanizmi, afzallik va kamchiliklari, shuningdek, O‘zbekistonda ularning
qo‘llanilishi yoritilgan. Maqola muqobil energiya manbalari haqida umumiy
tushuncha berish bilan birga, ekologik barqarorlik masalalariga ham e’tibor
qaratadi.
Kalit so‘zlar:Quyosh batareyasi, Quyosh energiyasi, Fotovoltaik panellar,
Muqobil energiya, Ekologik toza manbalar, O‘zgaruvchan tok, Energiyani saqlash,
Yashil texnologiya,Qayta tiklanuvchi energiya.
Kirish
Zamonaviy davrda energiyaga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotgan bir paytda,
ekologik toza va qayta tiklanuvchi manbalardan foydalanish dolzarb masalaga
aylanmoqda. Ana shunday manbalardan biri — quyosh energiyasidir. Quyosh nuri
yordamida elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi quyosh batareyalari (fotopanelalar)
bu sohada inqilobiy ahamiyatga ega bo‘ldi.
Asosiy qism
Quyosh batareyalari — bu quyosh nurlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektr
energiyasiga aylantiruvchi moslamalar bo‘lib, ular asosan fotoelektrik effekt
tamoyiliga asoslanadi. Eng ko‘p tarqalgan turi – kremniy (silisiy) asosidagi
panellardir.
Ishlash prinsipi
Quyosh panellari fotonlarni ushlab, elektronlarni harakatga keltiradi.
Natijada elektr toki hosil bo‘ladi. Bu jarayon quyidagi qismlarda yuz beradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
386
Fotovoltaik hujayralar (PV cells)
Invertor – doimiy tokni o‘zgaruvchan tokka aylantiradi
Akkumulyator – energiyani saqlaydi
Afzalliklari
Atmosferaga zararli gazlar chiqarmaydi (ekologik toza)
Quyosh cheksiz va bepul manba
Uzoq muddat xizmat qiladi (25–30 yil)
Mustaqil energiya manbai bo‘lishi mumkin (masalan, tog‘li hududlarda)
Kamchiliklari
Boshlang‘ich xarajatlar yuqori
Kechasi va quyoshsiz kunlarda energiya ishlab chiqarmaydi
Akkumulyatorlar ekologik muammo tug‘dirishi mumkin
O‘zbekistonda holati
O‘zbekistonda quyosh energiyasi salohiyati yuqori – yiliga o‘rtacha 300+
quyoshli kun. So‘nggi yillarda:
Nurafshon, Zarafshon, Qarshi va boshqa hududlarda yirik quyosh elektr
stansiyalari qurilmoqda.
2030-yilgacha quyosh energetikasidan foydalanish hajmi sezilarli oshirilishi
rejalashtirilgan.
Quyosh energiyasining fizik asosi
Quyosh panellari fotoelektrik effekt asosida ishlaydi. Bu effektda yorug‘lik
(fotonlar) moddaga urilganda elektronlar ajralib chiqadi va elektr toki hosil bo‘ladi.
Eng ko‘p ishlatiladigan material – kremniy (silisiy) bo‘lib, u tabiiy va
iqtisodiy jihatdan foydali yarim o‘tkazgichdir.
Quyosh energiyasi tizimining tarkibi
Quyosh batareyalari quyidagi asosiy qismlardan tashkil topgan:
Qism
Vazifasi
Fotovoltaik panellar
Yashil energetika siyosati davlat strategiyasiga aylangan
Quyosh nurlarini elektr energiyaga aylantiradi
Invertor
Doimiy tokni o‘zgaruvchan tokka aylantiradi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
387
Qism
Vazifasi
Akkumulyator (batareya) Elektr energiyani saqlaydi
Zaxira generatori
Quyosh bo‘lmagan paytda ishlatilishi mumkin
Monitoring tizimi
Ish faoliyatini kuzatib boradi (ba'zida mobil ilova orqali)
Quyosh energiyasi dunyoda
Xitoy – eng yirik quyosh paneli ishlab chiqaruvchi va iste'molchi davlat.
Germaniya, Hindiston, AQSh, Ispaniya, Birlashgan Arab Amirliklari –
quyosh energiyasidan keng foydalanuvchi davlatlar.
Dunyoda yirik quyosh elektr stansiyalari:
Noor Solar Complex (Marokash)
Bhadla Solar Park (Hindiston)
Tengger Desert Solar Park (Xitoy)
O‘zbekistonda quyosh energiyasi imkoniyatlari
O‘zbekiston yiliga 320 kun quyoshli kunlarga ega.
Yillik quyosh radiatsiyasi – 1500–2000 kVt/soat/m², bu Markaziy Osiyodagi
eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri.
Hozirgi yirik loyihalar:
Zarafshon shamol va quyosh elektr stansiyasi (Masdar kompaniyasi, BAA)
Qarshi va Sherobod quyosh stansiyalari
Nurafshon
shahrida
quyosh
elektr
texnoparki
tashkil
etilishi
rejalashtirilmoqda
Iqtisodiy va ekologik ta’siri
Iqtisodiy:
Boshlang‘ich xarajat yuqori bo‘lsa-da, 5–7 yil ichida o‘zini oqlaydi.
Mustaqil energiya manbai bo‘lishi sababli uzoq muddatda tejamkor.
Tadbirkorlar va fermerlar uchun energiya narxidan mustaqillik yaratadi.
Ekologik:
Atmosferaga CO₂, SO₂ va boshqa zararli gazlar chiqarmaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
388
Shovqinsiz va toza texnologiya.Biroq, ishlatilgan akkumulyatorlar va
panellarning utilizatsiyasi ekologik muammoga aylanishi mumkin, bu yechim talab
qiladi.
Yangi texnologiyalar va tendensiyalar
Sun-tracking system (Quyoshni kuzatuvchi panellar) – quyoshni ergashib
turadi, 20–30% ko‘proq energiya ishlab chiqaradi.
Shisha quyosh panellari – bino derazalariga o‘rnatilishi mumkin.
Flexibel (egiluvchan) panellar – portativ va harakatdagi obyektlar uchun
(masalan, kemalar, avtobuslar).
SunRoof texnologiyasi – tomdagi quyosh plitalari uyga uyg‘un ko‘rinish
beradi (Tesla kompaniyasi loyihasi).
Quyosh energiyasidan foydalanish sohalari
Uy-joy elektr ta'minoti
Qishloq xo‘jaligi (quyoshli nasoslar, tomchilatib sug‘orish)
Sanoat va ishlab chiqarish
Telekommunikatsiya minoralari
Sovutgichlar, suv isitish tizimlari
Elektr transport (quyosh batareyali avtomobillar)
Xulosa
Quyosh batareyalari – kelajak energetikasining asosiy yo‘nalishlaridan
biridir. Ularning ekologik xavfsizligi, mustaqillik yaratishi va uzoq muddatli foydasi
ularni jahon bo‘ylab ommalashtirmoqda. O‘zbekiston uchun ham bu yo‘nalishda
izchil ishlar olib borilmoqda va istiqboli porloq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
G‘ofurov D. "Qayta tiklanuvchi energiya manbalari", Toshkent, 2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi –
3.
International Renewable Energy Agency (IRENA) –
4.
Wikipedia: “Solar panel” maqolasi –
en.wikipedia.org/wiki/Solar_panel
5.
“Global Solar Atlas”, World Bank Group, 2021.
6.
Karimov A. “Energetika asoslari”, Toshkent, O‘zMU, 2019.
