MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
381
ELEKTR STANSIYALARI VA ULARNING TURLARI
Qodirova Dinoza Yusupovna
Omonova E’zoza Xusanovna
Djamolov Abdushukur Xakimjonovich
A’zamov Obidjon Olimjon o’g’li
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi ta’lim ustalari
Annotatsiya : Mazkur maqolada elektr stansiyalarining turlari, ularning
ishlash prinsipi, afzallik va kamchiliklari haqida ma’lumot beriladi. Shuningdek,
zamonaviy energiya ishlab chiqarish texnologiyalari va qayta tiklanuvchi energiya
manbalarining ahamiyati yoritiladi. Maqola elektr energetikasi bo‘yicha asosiy
tushunchalarni shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Elektr energiyasi ,elektr stansiyalari ,issiqlik elektr stansiyasi,
gidroelektr stansiya, atom stansiyasi,qayta tiklanuvchi energiya, energiyani ishlab
chiqarish, ekologik xavfsizlik.
Kirish
Elektr energiyasi zamonaviy jamiyatning ajralmas qismidir. Uy
xo‘jaliklaridan tortib, sanoatgacha barcha sohalarda elektr energiyasiga ehtiyoj
mavjud. Ushbu ehtiyojni qondirishda elektr stansiyalari muhim rol o‘ynaydi.
Asosiy qism
Elektr stansiyalari elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi inshootlardir. Ular
ishlash prinsipiga, yoqilg‘i manbaiga va energiya ishlab chiqarish texnologiyasiga
ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
Issiqlik elektr stansiyalari (IES)
– ko‘mir, gaz yoki mazut kabi
yoqilg‘ilarni yoqish orqali bug‘ hosil qilinadi, bu bug‘ esa turbina va generator
yordamida elektrga aylantiriladi.
Gidroelektr stansiyalar (GES)
– suv oqimining energiyasini mexanik
energiyaga, so‘ng elektr energiyaga aylantiradi. Ular ekologik jihatdan toza
hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
382
Atom elektr stansiyalari (AES)
– yadroviy reaksiya natijasida issiqlik hosil
qilib, elektr energiya ishlab chiqaradi. Ular katta quvvatli, ammo xavfsizlik choralari
yuqori darajada bo‘lishi kerak.
Qayta tiklanuvchi manbalarga asoslangan stansiyalar
– quyosh, shamol,
biogaz va geotermal energiya asosida ishlaydi. Bunday stansiyalar ekologik
xavfsizdir, ammo havo-sharoitga bog‘liq bo‘ladi.
Tarixiy rivojlanish
Dastlabki elektr stansiyalar 19-asrning oxirlarida paydo bo‘lgan. 1882-yilda
Tomas Edison tomonidan qurilgan
Pearl Street Station
(Nyu-Yorkda) birinchi
tijorat elektr stansiyasi hisoblanadi.
Ilk GESlar 1890-yillarda Shveytsariya va AQShda qurilgan.
1954-yilda Rossiyada
Obninsk AES
dunyodagi birinchi sanoat miqyosidagi
atom elektr stansiyasi sifatida ishga tushirilgan.
Ekologik jihatlar
ISSIQLIK elektr stansiyalari
ko‘mir va gaz yoqishi natijasida karbonat
angidrid (CO₂), oltingugurt dioksid (SO₂) kabi zararli gazlarni chiqaradi, bu esa
iqlim o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
AES
chiqindilari kam, ammo yadro chiqindilari uzoq muddat saqlashni talab
qiladi. Eng muhim xavf – yadroviy avariya (Fukusima, Chernobil).
GES
ekologik toza, biroq daryolar oqimini o‘zgartirishi, suv ekotizimlariga
ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari
(quyosh, shamol) atmosferaga
zararli chiqindilar chiqarmaydi, ammo dastlabki qurilish xarajatlari yuqori.
Zamonaviy texnologiyalar
Smart Grid
tizimlari – elektr tarmog‘ini aqlli boshqarish texnologiyasi
bo‘lib, energiya samaradorligini oshiradi.
Energiya saqlash tizimlari
(batareyalar, vodorod texnologiyasi) – ishlab
chiqarilgan ortiqcha energiyani saqlab, ehtiyoj bo‘lganda qayta ishlatishga yordam
beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
383
Ko‘p manbali tizimlar
– quyosh, shamol va IES kombinatsiyasi orqali
samarali energiya ishlab chiqariladi.
O‘zbekiston misolida
O‘zbekistonda asosiy elektr energiyasi manbai –
Issiqlik elektr stansiyalari
(Talimarjon, Navoi, Syrdaryo va boshqalar).
2023-yilda quyosh va shamol elektr stansiyalari soni ortmoqda. Energetika
vazirligi
yashil energiya loyihalariga 2030-yilgacha katta sarmoya
jalb qilishni
rejalashtirmoqda.
Xorijiy investorlar
(Masdar, ACWA Power) tomonidan qurilayotgan
zamonaviy quyosh va shamol elektr stansiyalari – yangi bosqich.
Yangi atom elektr stansiyasi loyihasi
Rossiya bilan hamkorlikda
rejalashtirilmoqda.
Iqtisodiy ahamiyati
Elektr energiyasi ishlab chiqarish mamlakat sanoati, transporti, qishloq
xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish sohalari uchun asosiy infratuzilma hisoblanadi.
Qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tish orqali uzoq muddatda iqtisodiy foyda
olinadi: yoqilg‘iga bog‘liqlik kamayadi, ekologik tozalik bilan turizm va salomatlik
sohasi mustahkamlanadi.
Xulosa
Elektr stansiyalari energetika tizimining yuragi hisoblanadi. Ularning
barqaror, xavfsiz va ekologik toza faoliyati – barqaror rivojlanishning asosi
hisoblanadi. Kelajakda qayta tiklanuvchi manbalarni kengroq joriy etish dolzarb
bo‘lib bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimov A. "Energetika asoslari", Toshkent, O‘zbekiston Milliy universiteti
nashriyoti, 2019.
2.
Yo‘ldoshev B., "Energetika tizimlari va ularning ishlash prinsiplari",
Toshkent, 2021.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi rasmiy sayti –
4.
"Global Energy Review", IEA, 2022.
