MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
338
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLTIARIQ SANOAT VA TEXNOLOGIYALAR TEXNIKUMI
INFLYATSIYA VA UNING TURLARI. INFLYATSIYA
JARAYONLARINING SALBIY OQIBATLARI.
Mavzusidagi ilmiy-maqola.
Fargʻona – 2025
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
339
INFLYATSIYA VA UNING TURLARI. INFLYATSIYA
JARAYONLARINING SALBIY OQIBATLARI
Abdurazakova Nodiraxon Raxmatjonovna
Oltiariq Sanoat va texnalogiyalar texnikumi (Fargʻona viloyati, Oltiariq
tumani)
ANNOTATSIYA: Inflyatsiya - lotincha “inflatio” soʻzidan olingan
boʻlib, “shishish”,
“boʻrtish”,
“koʻtarilish” degan
ma’nolarni
anglatib,
mamlakatdagi tovar va xizmatlar bahosi umumiy darajasining oshishi (oʻsishi)
tushuniladi. Narxlarning umumiy darajasi koʻtarilishi natijasida mamlakat pul birligi
(milliy valyuta) xarid qobiliyatining pasayishi roʻy beradi. Bu esa oʻz navbatida,
davlat pul birligining qadrsizlanishiga olib keladi.
Kalit
soʻzlar:
Inflyatsiya,
inflyatsiya
turlari,
dezinflyatsiya,
giperinflyatsiya, deflyatsiya, stagflyatsiya, gipoinflyatsiya hamda talab va taklif
inflyatsiyalari.
Kirish.
Inflyatsiya – bu iqtisodiyotda ma’lum vaqt oralig‘ida tovarlar va
xizmatlar narxlari umumiy darajasining umumiy va barqaror o‘sishi, bu pulning xarid
qobiliyatining pasayishiga olib keladi.
Inflyatsiya foiz sifatida o‘lchanadi va odatda iste’mol narxlari
indeksining (CPI) yoki ishlab chiqaruvchilar narxlari indeksining (PPI) yillik
o‘zgarishi sifatida hisoblanadi.
Oddiy qilib aytganda, inflyatsiya bir xil miqdordagi pulga vaqt o‘tishi
bilan kamroq tovar va xizmatlar sotib olishi mumkinligini anglatadi.
Inflyatsiyaning bir nechta ta’riflari mavjud:
Pulning sotib olish qobiliyatining pasayishi: Bu inflyatsiyaning eng keng
tarqalgan ta’rifidir.
Pul massasining ko‘payishi: Ushbu ta’rif inflyatsiyaning oqibatlariga emas,
balki uning sabablariga qaratilgan.
Yalpi talab va yalpi taklif o‘rtasidagi tafovut:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
340
Ushbu ta’rifda inflyatsiya yalpi talab yalpi taklifdan oshib ketganda sodir
boʻlishini ta’kidlaydi.
Inflyatsiyaning umumiy ta’rifi: Inflyatsiya iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlar
narxlari darajasining umumiy o‘sishini tavsiflaydi. Bunga turli omillar sabab bo‘lishi
mumkin, masalan, pul taklifining o‘sishi, tovarlar va xizmatlarga talab, ishlab
chiqarish xarajatlari va boshqalar.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda inflyatsiya normal hisoblanadi, biroq
inflyatsiyaning haddan tashqari yuqori sur’atlari aholining xarid qobiliyatini
yo‘qotishi, iqtisodiyotdagi beqarorlik kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Xo'sh pulning qadrsizlanishi deganda nima tushuniladi?
Pulning qadrsizlanishi deganda, bir xil miqdordagi pulga vaqti kelib
kamroq boʻlgan tovar va xizmatlarni sotib olish, ya’ni sotib olinishi mumkin boʻlgan
tovar va xizmatlar miqdorining vaqti kelib kamayishi tushuniladi.
1-rasm. Inflyatsiyaning tuzilishi.
Misol uchun, yilning boshida 100 ming soʻmga sotib olish mumkin boʻlgan
kundalik iste’moldagi tovar va xizmatlarning miqdori yilning oxiriga kelib kamayadi.
Bu esa 100 ming soʻmga yilning oxirida yilning boshidagiga nisbatan xuddi oʻsha
tovar va xizmatlarni kamroq miqdorda sotib olish demakdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
341
Inflyatsiyaning asosiy koʻrsatkichi boʻlib iste’mol narxlari indeksining
ma’lum bir davrdagi oʻzgarishi hisoblanadi.
Bugungi kunda har qanday darajadagi inflyatsiya salbiy jihatga ega degan
fikr ommada mavjud boʻlib, aslini olganda inflyatsiyaning har qanday darajasi ham
iqtisodiyot uchun zararli emas. Iqtisodiy oʻsish uchun kam foizli barqaror inflyatsiya
bu tabiiy jarayon.
Past darajadagi inflyatsiya iqtisodiyotda qoʻshimcha talab yaratishi orqali
iqtisodiy oʻsishga turtki beradi. Inflyatsiyaning umuman yoʻq boʻlishi esa
iqtisodiyotning oʻsish sur’atini pasaytirib yuborishi mumkin. Shiddatli inflyatsiya
kelgusida yuqori inflyatsiyaga olib kelib, iqtisodiyotni izdan chiqarishi mumkin. Shu
nuqtai nazardan past darajadagi barqaror inflyatsiya ijobiy hisoblanadi.
Inflyatsiya shakllari va turlari:
Yumshoq inflyatsiya:
Narxlar darajasining o‘rtacha va barqaror o‘sishi, bu jiddiy iqtisodiy
muammolarni keltirib chiqarmaydi va byudjetni rejalashtirishda osongina hisobga
olinadi.
Giperinflyatsiya
:
Narxlarning tez va nazoratsiz o‘sishiga olib keladigan inflyatsiyaning o‘ta
yuqori sur’atlari ko‘pincha milliy valyutaga ishonchning pasayishi va iqtisodiyotdagi
tartibsizliklar bilan birga keladi.
Deflyatsiya
:
Deflyatsiya inflyatsiyaga qarama-qarshi hodisa bo‘lib, tovarlar va xizmatlar
narxlari darajasi pasayadi.
Deflyatsiyaga past talab, iqtisodiy tanazzul yoki texnologik o‘zgarishlar sabab
bo‘lishi mumkin. Bu, shuningdek, iqtisodiyot uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin, masalan, iste’molni kechiktirish va ishlab chiqarish va bandlikni yanada
qisqartirish.
Pul deflyatsiyasi
:
Pul deflyatsiyasi – bu pul birligining narx darajasining oshishi tufayli sotib
olish qobiliyatini yoʻqotadigan hodisa.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
342
Stagflyatsiya:
Stagflyatsiya – bu inflyatsiya va iqtisodiy turg‘unlikning kombinatsiyasi
bo‘lib, unda narxlar darajasi ko‘tariladi, lekin iqtisodiyot turg‘unlashadi yoki
retsessiyada bo‘ladi.
Giperinflyatsiya va giperaktivatsiya:
Bular turli xil hodisalar. Giperinflyatsiya narx darajasining tez va
boshqarib bo‘lmaydigan o‘sishini anglatadi, giperaktivatsiya esa bozorga yangi
qimmatli qog‘ozlarning ortiqcha chiqarilishini anglatadi.
Dezinflyatsiya:
Bu inflyatsiya darajasini pasaytirish jarayonidir.
Inflyatsiya shakllari:
Ochiq inflyatsiya:
Bu inflyatsiyaning eng keng tarqalgan shakli bo‘lib, u tovarlar va xizmatlar
narxining oshishida namoyon bo‘ladi.
Yashirin inflyatsiya:
Yashirin inflyatsiya sharoitida tovarlar va xizmatlar narxi o‘zgarmasligi
mumkin, ammo tovarlar va xizmatlarning etishmasligi mavjud.
O‘rmalovchi inflyatsiya:
Bu odatda yiliga bir necha foizni tashkil etadigan o‘rtacha inflyatsiya.
O
‘
ta yuqori kuchli inflyatsiya
:
Bu yiliga o‘nlab yoki hatto yuzlab foizlarni tashkil etadigan yuqori
inflyatsiya.
Giperinflyatsiya
:
Bu tovarlar va xizmatlar narxi oyiga minglab foizga ko‘tarilishi mumkin
bo‘lgan eng yuqori inflyatsiya.
Inflyatsiya turlari:
Talab inflyatsiyasi:
Bu inflyatsiyaning eng keng tarqalgan turi bo‘lib, yalpi talab yalpi taklifdan
oshib ketganda yuzaga keladi.
Xarajatlar inflyatsiyasi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
343
Bu turdagi inflyatsiya tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish tannarxi
oshganida yuzaga keladi.
O‘rnatilgan inflyatsiya:
Bu inflyatsiyaning bir turi bo‘lib, odamlar kelajakda narxlarning oshishini
kutadilar va shuning uchun ish haqini oshirishni talab qiladilar.
Pul inflyatsiyasi:
Muomalaga pulning haddan tashqari ko‘p chiqarilishi natijasida yuzaga
kelgan.
Tarkibiy inflyatsiya:
Iqtisodiyot strukturasidagi nomutanosiblik, masalan, ayrim tarmoqlarning
samarasizligi.
Import qilingan inflyatsiya:
Import qilinadigan tovarlar narxining oshishi
tufayli mamlakatda narxlarning oshishi.
Eksport qilingan inflyatsiya:
Uning tovarlariga jahon bozorida yuqori talab
tufayli mamlakatda narxlarning oshishi.
Kutilmagan inflyatsiya:
Kutilmagan hodisalar tufayli to‘satdan paydo
bo‘ladi, masalan, neft narxining keskin o‘sishi.
Kutilayotgan inflyatsiya:
Odamlar narxlarning oshishini bashorat qilishadi
va shunga mos ravishda o‘zini tutishadi, masalan, ish haqini oshirishni talab qilishadi.
Asimmetrik inflyatsiya:
Asimmetrik inflyatsiya tovarlar va xizmatlar narxining har xil sur’atlarda
yoki turli vaqtlarda ko‘tarilishi holatini tavsiflaydi.
Gipoinflyatsiya:
Gipoinflyatsiya – tovarlar va xizmatlar narxlarining o‘sish sur’ati kutilgan
darajadan past yoki nolga yaqin bo‘lgan inflyatsiyaning past darajasi.
Ba’zi hollarda
gipoinflyatsiya iqtisoddagi pasayish yoki aholining qarishi kabi demografik
o‘zgarishlar sabab bo‘lishi mumkin.
Narxlarni barqarorlashtirish
:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
344
Narxlarni barqarorlashtirish – bu uzoq vaqt davomida narx darajasi
nisbatan barqaror bo‘lib qoladigan holat. Bu muvaffaqiyatli pul-kredit siyosati,
nazorat ostida inflyatsiya va barqaror iqtisodiy o‘sish natijasi bo‘lishi mumkin.
Inflyatsiyani o’rganish quyidagilar uchun muhimdir:
Iqtisodiy jarayonlarni tushunish: Inflyatsiya eng muhim iqtisodiy
koʻrsatkichlardan biridir.
Aniqlangan moliyaviy qarorlar qabul qiling: inflyatsiya pul tannarxiga,
foiz stavkalariga va boshqa moliyaviy koʻrsatkichlarga ta’sir qiladi.
Hukumatning
iqtisodiy
siyosatini
ishlab
chiqish:
hukumatlar
inflyatsiyani nazorat qilish uchun turli vositalardan foydalanadilar.
Inflyatsiya jarayonlarining salbiy oqibatlariga quyidagilar kiritiladi:
1.
Inflyatsiya moliya tizimidagi mutanosibliklarni yomonlashtiradi.
2.
Kredit tizimining ishlashi buziladi.
3.
Iste’mol talabi tarkibini pasaaytiradi.
4.
Narxlarning koʻtarilishi, kapitalning ularga boʻlgan qimmatbaho
tovarlarga uchishini qoʻzgʻatadi.
5.
Moliya tizimiga salbiy ta’sir koʻrsatadi.
6.
Inflyatsiya mamlakat xarajatlarining oʻsishiga sabab boʻladi.
7.
Inflyastiya xalqaro moliyaviy munosabatlarga salbiy ta’sir koʻrsatadi.
Mamlakatimizda
inflyatsiya
darajasi
xalqaro
amaliyotda
qoʻllanilganidek, iste’mol narxlari indeksi (INI) ni hisoblashda iste’mol savatchasiga
kiritilgan 386 ta tovar va xizmatlar narxlarining oʻzgarishi asos qilib olinmoqda.
Shuningdek, INI va shu kabi koʻrsatkichlarni hisoblashda va prognoz qilishda qisqa
va uzoq muddatli indekslardan foydalaniladi. Indekslarning oʻrtacha oylik darajasini
hisoblash xodisaning umumiy oʻzgarishini baholash uchun etarli boʻlmaydi, buning
uchun albatta oʻrtacha oylik indekslardan kelib chiqib oldingi yil dekabriga, oldingi
yil mos davriga, oldingi chorakka, oʻtgan yilning mos choragiga nisbatan narxlar
oʻzgarishini hisoblash zaruriyati tugʻiladi. Indekslarning xossalari va xalqaro
tajribada tan olingan usullardan foydalanib yuqorida sanab oʻtilgan uzoq muddatli
indekslarni ham hisoblash mumkin boʻladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
345
2023-yilning yanvar - dekabrida yigʻma INI oʻrtacha oylik oʻsish sur’ati 0,7
% ga yetdi. Bu, bir yil avvalgi koʻrsatkichdan 0,2 foiz bandga va 2021- yildagi
koʻrsatkichdan 0,1 foiz bandga past boʻldi.
2-rasm. 2019-2023 yillarda O’zbekiston Respublikasi boʻyicha yigʻma
iste’mol narxlari indeksi (INI) dinamikasi, % da
Ushbu chizmadan ko‘rinib turibdiki, 2023-yilning yanvar- dekabrida yigʻma
INI oʻrtacha oylik oʻsish sur’ati 0,7 % ga yetdi. Bu, bir yil avvalgi koʻrsatkichdan 0,2
foiz bandga va 2021- yildagi koʻrsatkichdan 0,1 foiz bandga past boʻldi. 2020 yilda
ushbu ko‘rsatkich 0,9 % ni, 2019 yilda esa 1,2 % ga yetgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI.
1.
Mankiw, N. Gregory (January 2020).
Principles of economics
(Ninth
ed.). Boston, MA. ISBN 978-0-357-03831-4. OCLC 1109789332
2.
R.A. Djuraeva, L.M. Tashpulatova (2016). Makroiqtisodiyot.
Toshkent sh.,Mustaqillik shoh ko'chasi, 54
3.
„Principles of Economics (Mankiw book)“
, Wikipedia (inglizcha),
2023-04-05, qaraldi: 2023-04-05
4.
Frederic S.Mishkin. The economics of money, banking and financial
markets. Pearson Education Limited. 2015. 695 pages.
5.
Омонов А.А., Қоралиев Т.М “Пул ва банклар” Дарслик. Т.:
“ИҚТИСОД-МОЛИЯ”, 2019 й. – 461 б.
