MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
194
BANK TIZIMINING TARIXI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLTIARIQ SANOAT VA TEXNOLOGIYALAR TEXNIKUMI
Fargʻona – 2025
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
195
Bank tizimining tarixi va rivojlanish bosqichlari.
Abdurazakova Nodiraxon Raxmatjonovna
Oltiariq Sanoat va texnalogiyalar texnikumi (Fargʻona viloyati, Oltiariq
tumani)
ANNOTATSIYA: Banklar iqtisodiyotdagi asosiy moliyaviy vositachilardir.
Shunga ko‘ra, butun iqtisodiy tizimning izchil rivojlanishi banklarning faoliyati
qanchalik barqaror va samarali tashkil etilganiga bog‘liq. Ushbu maqolada bank
tizimi tushunchasi, bank tizimining turlari, bank tizimining asosiy funktsiyalari haqida
ma’lumot keltirilgan.
Kalit so‘zlar. Bank tizimi, chakana banklar, tijorat banklari, davlat banklari,
xususiy banklar, aralash banklar.
Kirish. Banklar paydo bo‘lishining asosi bo‘lib tovar-pul munosabatlarining
rivojlanishi hisoblanadi. Bozor munosabatlarining muhim bo‘g‘inlaridan biri bo‘lgan
bank tizimini isloh qilish va erkinlashtirish, iqtisodiyotni rivojlantirish, xalqaro bank
tizimi talablariga mos keluvchi mahalliy banklar faoliyatini tashkil qilish va ular
faoliyatini yanada takomillashtirish shu kunning dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Yaxshi taraqqiy qilgan bank tizimi va banklar faoliyatiga ega bo‘lmagan jamiyat
rivojlana olmaydi.
Bank asboblaridan foydalanish to‘g‘risidagi eng qadimgi guvohnoma
miloddan
avvalgi
2000
yilda
O‘sha paytda
kabi qimmatbaho narsalarni saqlash uchun xizmat qilishgan.
Vaqt o‘tishi bilan banklar qarzlar va
bank ishi yanada rivojlandi. Bank uylari juda yuqori obro‘ga ega bo‘ldi.
Bank sektoring jadal rivojlana boshlanishi.
— dunyodagi eng qadimgi ishlaydigan bank
hisoblangan.
bank sektori yanada jadal rivojlana boshladi. Sanoat inqilobining
boshlanishi kreditlash hajmini oshirishni talab qildi va kredit berish uchun yirik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
196
banklar tashkil etildi. O‘shandan beri bank tizimi o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga
mos ravishda rivojlanishda davom etmoqda.
Bank tizimi tarixidagi eng muhim davrlardan biri bu
Ushbu inqiroz banklarning global qulashiga sabab bo‘ldi. Ko‘pgina banklar o‘z
eshiklarini yopishga majbur bo‘lishdi, bu esa bank tizimining qisqarishiga olib
davrida dunyoning barcha asosiy kuchlari iqtisodiyotga
faol aralashishga majbur bo‘ldilar va bank tizimini jadal tartibga solishni boshladilar.
oxirida bozor iqtisodiyotiga sodiq qolgan mamlakatlarning
aksariyati bank tizimini to‘liq tartibga solishdan voz kechishdi. Bu banklarga
raqobatbardosh bo‘lish va yuqori daromad olish imkonini berdi. Biroq, bank tizimi hali
ham xavf ostida edi. So‘nggi paytlarda davlat tomonidan xatarlarni nazorat qilinadigan
darajada ushlab turishga qaratilgan nazorat kuchaymoqda.
Bank tizimi o‘sishda va rivojlanishda davom etmoqda, bu bizga
bo‘lgan ko‘plab vositalarni taqdim etadi.
Bank tizimi oddiy odamlarning biznesiga, iqtisodiyotiga va hayotiga sezilarli ta‘sir
ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham bank tizimini erkinlashtirish va isloh amalga
qilishdan maqsad – banklarimiz faoliyatini xalqaro bank amaliyoti andozalariga
yaqinlashtirish, banklarning kapitalini ko‘paytirgan holda, ularni xususiylashtirish,
banklar faoliyatida yangi zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash va umuman banklar
faoliyati orqali iqtisodiyotning samaradorligi va barqarorligiga erishishdan iboratdir.
Bank
— bu aholi va tashkilotlardan pul mablag‘larini qabul qilish, ularni
saqlash va himoya qilishni ta’minlash, shuningdek
taqdim etish bilan shug‘ullanadigan moliyaviy muassasa. Banklar moliya
bozorining asosiy ishtirokchilari bo‘lib, ularning faoliyati mamlakat iqtisodiyotiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Banklarning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ularni faoliyati va funksionalligi
bo‘yicha tasniflash mumkin:
— bu jismoniy shaxslar va kichik biznesga bevosita
xizmat ko‘rsatadigan banklar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
197
— bu korporativ mijozlarga moliyaviy xizmatlar
ko‘rsatadigan va yirik kredit operatsiyalarini amalga oshiradigan banklar.
Banklar mulkchilik shaklida ham farq qilishi mumkin:
— bu butunlay davlatga tegishli banklar.
— bu jismoniy shaxslar yoki kompaniyalarga tegishli
banklar.
— bu xususiy va davlat kapitali birlashtirilgan banklar.
1-rasm O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
Bank tizimi
— bu pul mablag‘larini saqlash va qayta ishlash bilan
shug‘ullanadigan, o‘z mijozlariga
va boshqa xizmatlarni taqdim etadigan
banklar va boshqa moliya institutlari to‘plamidir. Bank tizimi iqtisodiy
infratuzilmaning asosiy elementi bo‘lib, moliyaviy operatsiyalarning uzluksiz
ishlashini ta‘minlaydi.
Turli mamlakatlarda bank tizimi turli xil tuzilishga ega bo‘lishi mumkin.
Ammo odatda bank tizimi bir necha darajalarga bo‘linadi. Birinchi darajada
mamlakatning bank tizimini tartibga soluvchi
bank foiz stavkalarini belgilash, pul massasini tartibga solish, boshqa banklarni nazorat
qilish kabi funktsiyalarni bajarishi mumkin. Keyingi bosqichda mijozlarga xizmat
qabul qiladigan, kreditlar beradigan va hokazo tijorat
banklari mavjud.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
198
bo‘lib, ular mahalliy jamoalar uchun
moliyaviy xizmatlarni taqdim etish orqali bitta mintaqada yoki shtatda ishlashlari
mumkin. Ba‘zi mamlakatlarda, shuningdek, bitta korxona xodimlari yoki bitta jamoa
aholisini o‘z ichiga olishi mumkin bo‘lgan ittifoq a‘zolari uchun moliyaviy xizmatlar
ko‘rsatadigan kredit uyushmalari bo‘lishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi bank tizimini shakllantirish va rivojlantirish
strategiyasi iqtisodiyotni xoʻjalik yuritishning bozor sharoitlariga bosqichma-bosqich
oʻtkazish dasturiga mos keladi. Oʻtgan davrda bank islohotlari davomida milliy bank
tizimining 2 bosqichli strukturasi (yuqori bosqichda — Markaziy bank, quyi
bosqichda — tijorat banklari) huquqiy jihatdan mustahkamlandi; bankning soni va ular
koʻrsatadigan xizmat turlari koʻpaydi.
Respublikada bank tizimining quyi bosqichini paychilik, aksiyadorlik asosida,
shuningdek chet el kapitali ishtirokida tashkil etilgan bank, ularning filial va
vakolatxonalari, kooperativ va xususiy bank tashkil etadi.
2-
rasm Zamonaviy bank xizmatlari markazlari.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 23-martdagi “Bank
xizmatlari ommabopligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
qarori ijrosi doirasida aksiyadorlik tijorat Xalq banki tizimida bir qator e’tiborga molik
ishlar amalga oshirilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
199
Xususan, Xalq banki tomonidan aholiga sifatli xizmat ko‘rsatish, mijozlarga
qo‘shimcha qulayliklar yaratish maqsadida, so‘nggi yillarda respublikadagi mavjud
barcha tuman va shahar filiallarini zamonaviy qiyofada, to‘liq qayta ta’mirlanib, “Bank
xizmatlari markazlari” tashkil etilmoqda.
Ushbu markazlarda qurilish va kapital ta’mirlash ishlari olib borildi. Bo‘lim
zamonaviy texnika vositalari va mebel jihozlari bilan ta’minlandi. Shuningdek, xalqaro
to‘lov tizimlarini bajaruvchi ko‘p funksiyali bankomatlar o‘rnatildi. Bu esa jahon
andozalariga mos ravishda mijozlarga zamonaviy, sifatli bank xizmatlarini ko‘rsatish
imkonini beradi.
Shu bilan birga, bo‘limda mijozlar dastlabki ruxsatlarsiz va shaxsni
tasdiqlovchi hujjatlarsiz bevosita xizmat ko‘rsatish hududiga to‘sqinliksiz kirishi,
shuningdek, dastlabki qabul qilish ma’muriyat xodimlaridan mavjud bank xizmatlari
to‘g‘risida dastlabki maslahatlarni beruvchi “RECEPTION” xizmati yo‘lga qo‘yilgan.
Ya’ni “RECEPTION” xizmatida bankning xodimi mijozlarni kutib oladi va
unga xizmat turi bo‘yicha maslaxatlar beradi. Bu esa mijozning ortiqcha ovora
bo‘lishining oldini oladi.
Shuningdek, bu yerda o‘rnatilgan elektron navbat uskunasi yordamida
mijozlar navbatlari kelishini oldindan bilib turishadi.
Bu yerda yangidan tashkil etilgan “Bank xizmatlari markazi”ning afzalligi
shundaki, bankka kelgan mijoz navbat kutmaydi, xar bir xodim universallashgan holda
barcha operatsiyalarni amalga oshira oladigan darajada mukammal o‘qitilgan va
sinovdan o‘tgan xodimlar lavozimga ta’yinlangan. Kelgan mijozlar alohida
bo‘limlarga kirmagan holda bitta xonaga barcha operatsiyalarni amalga oshirib chiqish
imkoniyati katta. Bu orqali bank tizimida yangiliklar ko‘paygan, barchasi mijozlarning
qulaylik darajasini oshirishga qaratilgan xatti-xarakatlardir.
Oldin bitta to‘lovni amalga oshirish uchun uzundan uzun navbat kutilardi.
Xozirda bunday holatlarga chek qo‘yilgan. Bundan usul ish sifatini oshiradi va
mijozlarning qulayliklari ta’minlanadi.
Hozirgi davrda Oʻzbekistonda chet el bank va xalqaro moliya muassasalari
kapitali ishtirokida qoʻshma bank faoliyat koʻrsatadi. Ular jumlasiga Oʻzbekiston —
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
200
Gollandiya „Oʻzprivatbank“ va „ABN Amrobank— Oʻzbekiston Milliy banki
aksiyadorlik jamiyati“, Oʻzbekiston — Turkiya „OʻTbank“, Oʻzbekiston — Jan.
Koreya „OʻzDEUbank“ kiradi. 13 ta chet el banki Toshkentda oʻz vakolatxonasini
ochgan. Bular katorida Doyche bank, Berliner Bank, Meybank (Malayziya), Kredit
Sviss (Shveysariya), „Kredi Kommersial de Frans“, „Sosyete Jeneral“ (Fransiya),
Pokiston Milliy banki, Cheyz Manxetten (AQSH), „Rossiyskiy kredit“ va „Sakura
bank LTD“ (Yaponiya) banklari bor.
Zamonaviy banklar yildan yilga koʻpayib jahon andozalarga mos ravishda
faoliyat yuritishmoqda, bu orqali esa mijozlarning qulayliklari ortib bormoqda.
Bankda yaratilgan sharoitlarni ko‘rib, mijoz bank uchun emas, bank mijoz
uchun xizmat qilishining amaldagi isbotiga guvoh bo‘lmoqdamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Frederic S.Mishkin. The economics of money, banking and financial markets.
Pearson Education Limited. 2015. 695 pages.
2. Омонов А.А., Қоралиев Т.М “Пул ва банклар” Дарслик. Т.: “ИҚТИСОД-
МОЛИЯ”, 2019 й. – 461 б.
3. Маликова Д. М. и др. СУЩНОСТЬ И ВИДЫ ДЕНЕЖНЫХ СИСТЕМ
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т.
20. – №. 5. – С. 17-22.
4. Malikova, D., Ochilova, I., & Abdurakhmanov, S. (2023). ANALYSIS OF
PROFITABILITY OF BANKS AND WAYS OF IMPROVING THE EFFICIENCY
OF THE BANKING SYSTEM. The Journal of Economics, Finance and Innovation,
http://sbtsuejournals.uz/index.php/EFI/article/view/143
5. Маликова Д. М., Хазратов Д. СТАНОВЛЕНИЕ БАНКОВСКОЙ СИСТЕМЫ
РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН И ЕЕ СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ
//Gospodarka i Innowacje. – 2023. – Т. 35. – С. 746-750.
