MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
368
FETAL RIVOJLANISH DAVRIDA MARKAZIY ASAB TIZIMI
MORFOLOGIYASI
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti anatomiya, klinik
anatomiya kafedrasi assistenti
Davronov Ulug’bek To’lqinovich
Kalit so‘zlar: O‘zbekcha: markaziy asab tizimi, homila rivojlanishi,
neyroektoderma, neyrotubka, miya rivojlanishi, embriologiya, sinaptogenez
Annotatsiya : Ushbu maqola homila rivojlanish bosqichlarida markaziy asab
tizimining morfologik shakllanishini batafsil tahlil qiladi. Neyroektodermaning
shakllanishi, neyral truba va miyaning bo‘limlari rivojlanishi, neyron va gliya
hujayralarining differensiyalanishi, miyelinizatsiya va sinaptogenez jarayonlari ilmiy
manbalar asosida bayon etilgan. Embriologik misollar orqali bu jarayonlarning
bosqichma-bosqich ketma-ketligi izohlangan.
Assistant of the Department of Anatomy and Clinical Anatomy,
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sina
Davronov U.T.
Key words: central nervous system, fetal development, neuroectoderm, neural
tube, brain development, embryology, synaptogenesis
Annotation: This article provides a detailed analysis of the morphological
development of the central nervous system during fetal development. It discusses the
formation of the neuroectoderm, the neural tube, brain division development, neuron
and glial cell differentiation, myelination, and synaptogenesis, all supported by
scientific references. Embryological examples illustrate the sequential nature of these
processes.
Ассистент кафедры анатомии и клинической анатомии
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
369
Бухарского государственного медицинского института имени Абу
Али ибн Сино
Улугбек Тулкинович Давронов
Ключевые слова: центральная нервная система, развитие плода,
нейроэктодерма, нервная трубка, развитие мозга, эмбриология, синаптогенез
Аннотация: Настоящая статья подробно анализирует морфологическое
развитие центральной нервной системы на стадиях развития плода.
Формирование нейроэктодермы, развитие нервной трубки и отделов мозга,
дифференциация нейронов и глиальных клеток, процессы миелинизации и
синаптогенеза описаны на основе научной литературы. Эмбриологические
примеры объясняют поэтапное течение данных процессов.
Asosiy mazmun:
1. Kirish
Markaziy asab tizimi (MAT) homila rivojlanishining eng muhim
komponentlaridan biridir. Uning morfologik shakllanishi embriogenezning 3-
haftasida boshlanadi. MATning to‘g‘ri rivojlanishi homilaning intellektual va harakat
faoliyatlari uchun asos bo‘ladi. Rivojlanishdagi har qanday buzilish neyrodejenerativ
yoki tug‘ma defektlarga olib kelishi mumkin.
2. Neyroektodermaning shakllanishi va differensiyalashuvi
Gastrulyatsiya davrida epiblast qatlamidan ektoderma ajralib chiqadi.
Ektodermaning markaziy qismi **neyroektoderma**ga differensiyalanadi. Bu
qatlamdan **neyral plastinka** paydo bo‘lib, u keyinchalik **neyral truba**ga
aylanishi orqali MATning embrional bazasini hosil qiladi. Embriologik misol: 3-
haftaning o‘rtasida sog‘lom inson homilasida neyral plastinka aniq ko‘rinadi (Moore
et al., 2020).
3. Neyral truba va miyaning boshlang‘ich qismlari
Neyral plastinkaning chetlari yuqoriga bukilib, neyral burma hosil qiladi va
bu struktura yopilishi natijasida **neyral truba** vujudga keladi. Rostral uchdan
**prosensefalon**, **mezensefalon**, va **rombensefalon** ajraladi. Bu qismlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
370
keyinchalik:
- Prosensefalon → telensefalon (katta miya yarimsharlari) va diensefalon (oraliq
miya)
- Mezensefalon → o‘rta miya
- Rombensefalon → metensefalon (pons va kichik miya) va mielensefalon
(uzunchoq miya)
4. Neyronlar va gliya hujayralarining rivojlanishi
MAT ichki devori bo‘ylab joylashgan neyroepitelial hujayralar proliferatsiya
qiladi va:
- **Neyroblastlar** → neyronlar
- **Glioblastlar** → astrositlar, oligodendrositlar va ependimotsitlarga
differensiyalanadi.
5. Miyelinizatsiya
Miyelinizatsiya 20-haftadan boshlanadi va oligodendrositlar tomonidan
amalga oshiriladi. U markaziy asab tizimida impulslarning tez uzatilishini
ta’minlaydi. Ilmiy dalil: MRI orqali tug‘ilmagan chaqaloqlarda 28-haftaga kelib orqa
miyada miyelin qatlami mavjudligi aniqlangan (Sadler, 2019).
6. Sinaptogenez va neyrotransmitterlar
Homiladorlikning 3-trimestrida sinapslarning shakllanishi tezlashadi. Asosan
glutamat va GABA asosiy neyrotransmitter sifatida ishlab chiqiladi. Bu holat miya
rivojlanishining yuqori bosqichga o‘tganligini bildiradi. 32-haftadan boshlab miya
elektr faoliyatini EEG orqali qayd etish mumkin.
7. Klinik ahamiyat va tug‘ma defektlar
Neyral trubaning yopilmasligi **spina bifida** va **anensefaliya** kabi
og‘ir nuqsonlarga olib keladi. Profilaktika sifatida homiladorlikdan oldin va dastlabki
haftalarda **foliy kislotasi** qabul qilish tavsiya etiladi.
8. Xulosa
Fetal rivojlanishda markaziy asab tizimining morfologiyasi qat’iy ketma-
ketlikda shakllanadi. Bu jarayonni chuqur o‘rganish sog‘lom avlodni shakllantirish
va patologiyalarni oldini olishda muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
371
Foydalanilgan adabiyotlar / Литература / References:
1. Moore K.L., Persaud T.V.N. The Developing Human: Clinically Oriented
Embryology. – Elsevier, 2020.
2. Sadler T.W. Langman's Medical Embryology. – Wolters Kluwer, 2019.
3. Purves D. Neuroscience. – Oxford University Press, 2018.
4. Larsen W.J. Human Embryology. – Churchill Livingstone, 2017.
5. Karimova G.T., Turgunov B.B. Inson anatomiyasi va fiziologiyasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2020.
6. Yamada S. et al. MRI assessment of myelination in fetal brain. – AJNR Am J
Neuroradiol, 2021.
7. O'Rahilly R., Müller F. Human Embryology and Teratology. – Wiley, 2021.
