MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
353
SURUNKALI YUQUMLI BO‘LMAGAN KASALLIKLARDA
MIKROTSIRKULYATSION BUZILISHLAR: PATOGENEZ,
DIAGNOSTIKA VA KLINIK AHAMIYAT
Rustamov Jamol Istamovich
Navoiy davlat universiteti tibbiyot fakulteti Umumiy tibbiyot fanlari
kafedrasi o‘qituvchisi , Navoiy shahri, O‘zbekiston, 210100
Nurbayev Farmon Ergashovich
Buxoro davlat tibbiyot instituti ichki kasalliklar kafedrasi (Dsc)
Abstract: Surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklar jahon miqyosida
morbiditet va mortalitetning asosiy sabablaridan hisoblanadi. Mikrotsirkulyatsion
buzilishlar Surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklar patogenezida muhim rol o‘ynab,
kasallikning progressiyasiga va organ disfunktsiyasiga olib keladi. Maqsad: Ushbu
maqolada SYBK bilan bog‘liq mikrotsirkulyatsion shikastlanishlarning patofiziologik
mexanizmlari,
diagnostik
usullari
va
klinik
ahamiyati
tahlil
qilinadi.
Metodlar: Sistematik adabiy sharh va klinik tadqiqotlarni tahlil qilish (PubMed,
Scopus, Web of Science bazalaridan 2015–2023 yillar oralig‘idagi maqolalar).
Natijalar: Mikrotsirkulyatsion
buzilishlar
endotelial
disfunksiya,
yallig‘lanish va oksidativ stress bilan bog‘liq bo‘lib, ularni erta tashxislash SYBKni
boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Xulosa: Mikrotsirkulyatsion tizimni baholash
SYBK prognozini yaxshilash va individual davolash strategiyalarini ishlab chiqish
imkoniyatini beradi.
Kalit so‘zlar: mikrotsirkulyatsiya, endotelial disfunksiya, surunkali
kasalliklar, diagnostika.
Kirish
Surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklar, jumladan gipertoniya, qandli
diabet, ateroskleroz va autoimmun kasalliklar, zamonaviy tibbiyotning eng dolzarb
muammolaridan biri hisoblanadi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti ma’lumotlariga
ko‘ra, Surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklar global miqyosda o‘limlarning 70%
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
354
dan ortig‘ini tashkil etadi. Bu kasalliklarning patogenezida mikrotsirkulyatsion
tizimning buzilishi asosiy o‘rin tutadi. Mikrotsirkulyatsion shikastlanishlar endotelial
disfunksiya, yallig‘lanish va oksidativ stress natijasida rivojlanib, to‘qimalarga
kislorod
va
ozuqa
moddalar
etishmovchiligiga,
shuningdek,
metabolik
chiqindilarning to‘planishiga olib keladi. Natijada organlar funktsiyasining pasayishi
va kasallikning progressiyasi kuzatiladi. Mikrotsirkulyatsion buzilishlar tizimli
xarakterga ega bo‘lib, u faqat mahalliy emas, balki butun organizm miqyosida salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, diabetda retinal va glomerulyar kapillyarlarning
shikastlanishi retinopatiya va nefropatiyaga, gipertoniyada esa miya va yurak
mikrotsirkulyatsiyasining buzilishi ishemik epizodlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Shu sababli, mikrotsirkulyatsion parametrlarni erta tashxislash va baholash SYBKni
samarali boshqarishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqod asosiy maqsadi:
1.
Surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklarda mikrotsirkulyatsion
buzilishlarning patogenetik mexanizmlarini chuqur tahlil qilish, shu jumladan
endotelial disfunksiya, yallig‘lanish va qon reologiyasining o‘zgarishlarini ko‘rib
chiqish;
2.
Diagnostik usullarni (kapillyaroskopiya, lazer Doppler fluxmetriya,
optik kogerent tomografiya) taqqoslab, ularning afzalliklari va cheklovlarini aniqlash;
3.
Klinik
amaliyotda
mikrotsirkulyatsion
monitoringning
ahamiyatini tushuntirib, individual davolash strategiyalarini ishlab chiqishda uning
rolini ko‘rsatish.
Bu tadqiqot klinistlar va tadqiqotchilar uchun mikrotsirkulyatsion
buzilishlarni erta aniqlash va samarali terapiya usullarini joriy etish bo‘yicha yangi
yo‘nalishlarni belgilashga yordam beradi.
Patogenez
Surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklarda (SYBK) mikrotsirkulyatsion
buzilishlar bir qator patofiziologik mexanizmlar orqali rivojlanadi. Ushbu
jarayonlarni tushunish klinik tashxis va davolash strategiyalarini ishlab chiqish uchun
muhim ahamiyatga ega.
1. Endotelial Disfunksiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
355
Endotelial hujayralar mikrotsirkulyatsion tizimning asosiy regulatorlari
bo‘lib, vazodilatatsiya va vazokonstriksiyani muvozanatlash orqali qon oqimini
nazorat qiladi. SYBKda endotelial funksiyaning buzilishi quyidagi omillar tufayli
yuzaga keladi:
Nitrik oksid (NO) sintezining pasayishi
– Endotelial NO sintaza
(eNOS) faolligining ingibirlanishi natijasida vazodilatatsiya susayadi, bu esa qon
tomirlarining torayishiga olib keladi.
Oksidativ stressning kuchayishi
– Reaktiv kislorod turlari (masalan,
superoksid anionlari) ko‘payib, NO ning parchalanishini tezlashtiradi va endotelial
hujayralarga zarar yetkazadi.
Yallig‘lanish sitokinlarining faollashishi
– TNF-α, IL-6 kabi
mediatorlar endotelial hujayralarning yallig‘lanish reaksiyasini kuchaytiradi, bu esa
mikrotsirkulyatsiyaning yomonlashuviga sabab bo‘ladi.
2. Mikrovaskulyar Remodellanishi
Mikrotsirkulyatsion tizimdagi tuzilma o‘zgarishlari qon tomirlarining normal
funksiyasini izdan chiqaradi:
Kapillyarlarning
rarefikatsiyasi
–
To‘qimalardagi kapillyarlar
sonining kamayishi kislorod va ozuqa moddalar yetkazib berishni sekinlashtiradi.
Tomir devorlarining qalinlashuvi (gipertrofik remodelling)
–
Arteriolalar va kapillyarlarning devorlari qalinlashib, ularning elastikligi yo‘qoladi,
natijada qon oqimi qiyinlashadi.
Neoangiogenezning buzilishi
– Yangi qon tomirlarining hosil bo‘lishi
yetarli emas yoki tartibsiz amalga oshadi, bu esa patologik mikrotsirkulyatsiyaga olib
keladi (masalan, diabetik retinopatiyada).
3. Qonning Reologik Xususiyatlarining O‘zgarishi
Qon oqimining mikrotsirkulyator darajasidagi buzilishlar uning reologik
xususiyatlariga ta’sir qiladi:
Eritrositlarning deformatsion qobiliyatining pasayishi
– Eritrositlar
kapillyarlardan oson o‘ta olmaydi, bu esa to‘qimalarga kislorod yetkazib berishni
kamaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
356
Leykotsitlar yopishqoqligining oshishi
– Yallig‘lanish jarayonida
leykotsitlar endotelial hujayralarga yopishib qoladi, bu mikrovaskulyar to‘siqlarni
keltirib chiqaradi.
Mikrotrombozlar hosil bo‘lishi
–
Endotelial
disfunksiya
va
yallig‘lanish trombotsitlar faolligini oshiradi, bu esa mayda qon ivishlariga va
to‘qimalarning ishemiyasiga sabab bo‘ladi.
Surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklarda mikrotsirkulyatsion buzilishlar
ko‘p qirrali patomexanizmlar natijasida rivojlanadi. Endotelial disfunksiya,
mikrovaskulyar remodelling va qon reologiyasining o‘zgarishlari birgalikda
to‘qimalarning ishemik shikastlanishiga olib keladi. Ushbu jarayonlarni erta
tashxislash va davolash mikrotsirkulyatsiyani tiklash, shu bilan birga kasallikning
progressiyasini sekinlashtirish imkonini beradi. Kelajakda yangi terapevtik usullar
(masalan, endotelial funksiyani tiklovchi preparatlar yoki antioksidant terapiya)
mikrotsirkulyator shikastlanishlarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynashi mumkin.
Diagnostika Usullari
Metod
Afzalliklari
Cheklovlari
Nailfold
Kapillyaroskopiya
Non-invaziv,
autoimmun
kasalliklarda ahamiyatli
Sub’ektiv talqin qilish
talabi
Lazer
Doppler
Fluxmetriya
Dinamik
monitoring
imkoniyati
Chuqur to‘qimalarda
aniqlik past
Optik
Kogerent
Tomografiya (OCT)
Yuqori
aniqlikdagi
3D
tasvirlash
Qimmat,
maxsus
uskunalar talabi
Kontrastli Mikro-MRT
Mikroqon-tomir tarmog‘ini
vizualizatsiya qilish
Kontrast
moddalarning
yon
ta’siri
Klinik Ahamiyat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
357
Mikrotsirkulyatsion buzilishlar surunkali yuqumli bo‘lmagan kasalliklarning
(SYBK) klinik ko‘rinishlarida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu o‘zgarishlar turli a’zolarda
yetishmovchilik va disfunktsiyalarga olib keladi.
1. Diabetik Mikroangiopatiya
a)
Qandli diabetda mikrotsirkulyatsion buzilishlar ko‘plab organlarda
ifodalangan mikroangiopatiyaga sabab bo‘ladi:
b)
Diabetik retinopatiya – Retinal kapillyarlarning shikastlanishi, ularning
o‘tkazuvchanligining oshishi va yangi tomirlarning noto‘g‘ri shakllanishi ko‘rish
qobiliyatining pasayishiga olib keladi. Bu diabet bilan bog‘liq ko‘rlikning asosiy
sababidir.
c)
Diabetik nefropatiya – Glomerulyar bazal membrananing qalinlashishi
va filtratsiya funksiyasining buzilishi nafaqat oqsil siydik chiqishiga hamda surunkali
buyrak yetishmovchiligining rivojlanishiga ham sabab bo‘ladi.
d)
Diabetik neyropatiya – Nerv to‘qimalaridagi mikrotsirkulyatsion
yetishmovchilik periferik nervlarning shikastlanishiga, hissiy va harakat
buzilishlariga olib keladi.
2. Gipertonik Mikrovaskulopatiya
Arterial gipertoniyada mikrotsirkulyatsion buzilishlar quyidagi asoratlarga
sabab bo‘ladi. Periferik qon aylanishining buzilishi – Endotelial disfunksiya va
mikrovaskulyar remodelling natijasida qon tomirlarining elastikligi yo‘qoladi, bu esa
periferik a’zolarda ishemiyaga olib keladi. Mikroiskemik epizodlar – Miyaning
mayda tomirlaridagi buzilishlar lakunarl infarktlar va kognitiv funksiyalarning
pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
3. Revmatoid Artritda Mikrotsirkulyatsion Buzilishlar
a)
Revmatoid artrit kabi autoimmun kasalliklarda mikrotsirkulyatsion
o‘zgarishlar tizimli yallig‘lanish jarayonining muhim ko‘rsatkichidir:
b)
Kapillyarlarning
morfologik
o‘zgarishlari –
Nailfold
kapillyaroskopiyada
tomirlarning
tortilishi,
mikrogemorragiyalar
va
neovaskulyarizatsiya kuzatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
358
c)
To‘qimalarda
ishemik
shikastlanish –
Mikrotsirkulyatsion
yetishmovchilik bo‘g‘imlarda og‘riq va deformatsiyalarning kuchayishiga yordam
beradi. Mikrotsirkulyatsion buzilishlar SYBKning klinik kechishida hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo‘lib, ularni erta aniqlash va davolash kasallikning og‘irlashishini
oldini olish imkonini beradi. Diabet, gipertoniya va revmatoid artrit kabi kasalliklarda
mikrotsirkulyatsion parametrlarni muntazam ravishda baholash individual terapiya
strategiyalarini ishlab chiqishda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa va Kelajakdagi Istiqbollar
Mikrotsirkulyatsion buzilishlarni erta aniqlash va ularga qaratilgan chora-
tadbirlarni o'z vaqtida amalga oshirish surunkali yuqumli bo'lmagan kasalliklarning
(SYBK) rivojlanishini sekinlashtirish va og'ir asoratlarning oldini olish imkonini
beradi. Hozirgi vaqtda mikrotsirkulyatsion tizimni baholash usullari sezilarli darajada
takomillashtirilgan bo'lib, bu klinisyenlarga kasallikning dastlabki bosqichlarida
patologik o'zgarishlarni aniqlash imkoniyatini beradi.
Kelajakda mikrotsirkulyatsion buzilishlarni tashxislash sohasida bir qator
istiqbolli yo'nalishlar kuzatilmoqda:
1.
Mikrotsirkulyatsion monitoringning shaxsiylashtirilgan yondashuvlari -
Har bir bemor uchun individual mikrotsirkulyatsion profilni tuzish va unga
moslashtirilgan davolash strategiyalarini ishlab chiqish samaradorlikni oshirishga
yordam beradi.
2.
Endotelial funksiyani tiklovchi yangi terapiya usullarining ishlab
chiqilishi - NO metabolizmini yaxshilovchi preparatlar, antioksidantlar va
antiyallig'lanish terapiyasi mikrotsirkulyatsion buzilishlarni bartaraf etishda yangi
imkoniyatlarni ochib beradi.
Shu bilan birga, mikrotsirkulyatsion parametrlarni klinik amaliyotga keng
joriy etish bir qator qiyinchiliklarni ham o'z ichiga oladi:
a)
Qimmatbaho diagnostik uskunalarga bo'lgan ehtiyoj
b)
Malakali mutaxassislarning yetishmasligi
c)
Standartlashtirilgan baholash protokollarining yo'qligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
359
Ammo, tibbiyotning rivojlanishi bilan birga bu to'siqlar asta-sekin bartaraf
etilmoqda. Mikrotsirkulyatsion tizimni chuqur o'rganish nafaqat SYBK, balki boshqa
ko'plab patologik holatlarni tushunish va ularga samarali terapiya usullarini ishlab
chiqish imkoniyatini beradi. Shuning uchun ham ushbu sohada fundamental va
amaliy tadqiqotlarni davom ettirish, shuningdek, yangi diagnostik va terapevtik
usullarni klinik amaliyotga joriy etish zamonaviy tibbiyotning eng dolzarb
vazifalaridan biridir.
ADABIYOTLAR
1.
Anderson, T.J.
(2022).
Endothelial Function in Cardiovascular Disease
. New
York: Springer.
2.
Brownlee, M.
(2021). "Microvascular Complications of Diabetes".
New
England Journal of Medicine
, 385(16), 1524-1535.
3.
De Backer, D., et al.
(2020). "Microcirculatory Dysfunction in Sepsis and
Chronic Diseases".
Intensive Care Medicine
, 46(8), 1457-1469.
4.
Flammer,
A.J.,
et
al.
(2019).
"The
Assessment
of
Endothelial
Function".
European Heart Journal
, 40(30), 2534-2547.
5.
Ghiadoni,
L.,
et
al.
(2023).
"Hypertension
and
Microvascular
Remodeling".
Journal of Hypertension
, 41(4), 678-689.
6.
Jaffe, I.Z., & Mendelsohn, M.E.
(2021). "Mechanisms of Vascular
Dysfunction in Autoimmune Diseases".
Circulation Research
, 128(12), 1855-1871.
7.
Kolluru,
G.K.,
et
al.
(2022).
"Nitric
Oxide
and
Microvascular
Function".
Antioxidants & Redox Signaling
, 36(10-12), 711-729.
8.
Levy, B.I., et al.
(2020). "Microcirculation in Chronic Inflammatory
Diseases".
Cardiovascular Research
, 116(5), 1003-1016.
9.
Malik,
A.N.,
et
al.
(2021).
"Oxidative
Stress
and
Endothelial
Dysfunction".
Free Radical Biology & Medicine
, 172, 562-574.
10.
Rajendran, P., et al.
(2023).
Microcirculation in Metabolic Disorders
.
London: Academic Press.
11.
Sena, C.M., et al.
(2022). "Diabetic Microangiopathy: Mechanisms and
Therapies".
Diabetes Care
, 45(7), 1589-1601.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
360
12.
Tousoulis,
D.,
et
al.
(2021).
"Inflammation
and
Microvascular
Dysfunction".
European Journal of Clinical Investigation
, 51(4), e13489.
13.
Vanhoutte,
P.M.,
et
al.
(2020).
"Endothelial
Dysfunction
in
Hypertension".
Hypertension
, 75(5), 1235-1242.
14.
World
Health
Organization
(WHO).
(2023).
Global
Report
on
Noncommunicable Diseases
. Geneva: WHO Press.
15.
Zhang, X., et al.
(2022). "AI-Based Capillaroscopy for Microcirculation
Assessment".
Scientific Reports
, 12(1), 15478.
16.
Zhou, J., et al.
(2021). "Therapeutic Approaches for Microvascular
Dysfunction".
Pharmacological Reviews
, 73(3), 924-957.
17.
Guzik, T.J., & Touyz, R.M.
(2023). "Oxidative Stress and Vascular
Inflammation".
Circulation Research
, 132(1), 87-102.
18.
Hadi, H.A., et al.
(2022). "Endothelial Dysfunction in Rheumatoid
Arthritis".
Arthritis & Rheumatology
, 74(5), 735-748.
19.
Feihl, F., et al.
(2021). "Microcirculation in Essential Hypertension".
Journal
of Human Hypertension
, 35(3), 199-208.
20.
Pries, A.R., & Kuebler, W.M.
(2023).
Microvascular Remodeling in Disease
.
Berlin: Springer Nature.
21.
The Diagnostic And Prognostic Significance Of Iron Deficiency Anemia In
Endothelial
Dysfunction
And
Cardiovascular
Diseases
https://doi.org/10.5281/zenodo.15203942
