MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
286
NAMLIK DATCHIGI YORDAMIDA SUG’ORISH JARAYONINI
AVTOMATLASHTIRISH
Assisten: Erkinov Shahboz Namoz o’g’li
BUXORO DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI
Talaba: Abdullayev Otabek Safaroliyevich
BUXORO DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI
Annotatsiya: Maqolada sug‘orish jarayonini masofadan boshqarishning
avtomatlashtirilgan tizimi strukturasini ishlab chiqildi. Ishda quyidagi vazifalar
yechildi:
sug'orishning
texnologik
jarayonini
boshqarishning
zamonaviy
avtomatlashtirilgan usullari o'rganildi va taklif qilindi; avtomatlashtirilgan tizimda
nazorat qilinadigan parametrlar aniqlandi; parametrlarni nazorat qilish va tartibga
solish uchun zarur bo'lgan o'lchov vositalari o'rganilgan va ularning
xarakteristikalari tanlangan; sug‘orish jarayonini masofadan boshqarishning
avtomatlashtirilgan tizimining funksional va strukturaviy sxemalari ishlab chiqilgan.
Kalit so’zlar: Rezervuar, boʼz, nasos, termopara, azot, fosfor, kaliy, sath
СПОСОБ АВТОМАТИЧЕСКОГО УПРАВЛЕНИЯ ПРОЦЕССОМ
ОРОШЕНИЯ ПОСЕВОВ ДИСТАНЦИОННЫМ ОРОШЕНИЕМ.
Ассистент: Эркинов Шахбоз Намоз оглы
БУХАРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ
УНИВЕРСИТЕТ
Студент: Абдуллаев Отабек Сафаролиевич
БУХАРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ
УНИВЕРСИТЕТ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
287
Абстрактный:
В
статье
разработана
структура
автоматизированной системы дистанционного управления процессом полива.
В работе решены средства управления: изучены и предложены современные
автоматизированные методы управления технологическим процессом полива;
определяются параметры, контролируемые в автоматизированной системе;
измерения, необходимые для контроля и регулирования параметров, изучаемых
и оцениваемых характеристик; Выпускаются автоматизированные функции и
структурное программное обеспечение для дистанционного управления
процессом орошения.
Ключевые слова: Резервуар, серый, насос, термопара, азот, фосфор,
калий, уровень.
Automatic control method for remote irrigation of crops
Assistant: Erkinov Shahboz Namoz o’gly
BUKHARA STATE TECHNICAL UNIVERSITY
Student: Abdullayev Otabek Safaroliyevich
BUKHARA STATE TECHNICAL UNIVERSITY
Abstract: The article develops the structure of an automated system for
remote control of the irrigation process. The following tasks are solved in the work:
modern automated methods for controlling the technological process of irrigation are
studied and proposed; the parameters controlled in the automated system are
determined; the measuring instruments necessary for controlling and regulating the
parameters are studied and their characteristics are selected; functional and
structural schemes of an automated system for remote control of the irrigation
process are developed.
Keywords: Reservoir, reservoir, pump, thermocouple, nitrogen, phosphorus,
potassium, level
Sug’orish
jarayonni funksional sxemasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
288
Hozirgi kunda asosiy ustuvor yoʼnalishlaridan biri tabiiy resurslardan samarali
foydalanish, sabzavot ekinlarini yetishtirishda innovatsion texnologiyalarni qoʼllash
hamda mahsulotlar assortimenti hamda hajmini oshirishga qaratilgan. Bu jarayonda
bodringni ochiq yerlarda sug’orish jarayonini tanlab oldik va kerakli parametrlarini
o’rganib chiqdik. Bodring tuproq hamda havo namligiga juda talabchan. Chunki
uning yer ustki qismi kuchli rivojlangan boʼlib, ildiz tizimi kuchsiz oʼsadi, shu sabab
oʼsimlikni oʼsish davrida suv bilan yaxshi taʼminlay olmaydi. Tuproqning eng qulay
namligi oʼsimlikning rivojlanishiga qarab 70-80%, havoning nisbiy namligi esa 70-
85% boʼlishi maqsadga muvofiq.
Bodring suvga talabchanligi sababli uni tez-tez sugʼorib turish zarur. Bahorda
ekilgan bodringning hosil toʼplash va oʼsuv davri odatda kechkisiga qaraganda
uzoqroq davom etadi. Ekinning naychalash – hosil toʼplash davri yozning issiq
paytiga toʼgʼri keladi. Har qaysi fazada har xil miqdorda suv talab qilishi, harorat
sharoitini eʼtiborga olib, sizot suvi chuqur joylashgan yerlarda bahorda ekilgan
bodring har 7-8 kunda sugʼorib turiladi. Hosil toʼplash davri boshlanishi bilanoq ekin
tez-tez, yoppasiga hosilga kirganda esa har qaysi terimdan keyin, yaʼni kamida 2-3
kun oralatib sugʼoriladi. Аna shunday qilinganda sizot suvi chuqur maydonlarda
ertagi bodringga oʼsuv davrida 16-18, yuza yerlarda esa kamroq, 9-11 marta suv
beriladi.
Iyunning oxiri – iyulning boshlarida ekilgan kechki bodringning oʼsish davri
nisbatan qisqa boʼladi. Oʼsish davrining boshlanishi yozning issiq paytiga, hosil
toʼplash davri esa kuzgi salqin tushgan vaqtga toʼgʼri keladi. Shuning uchun kechki
bodring oʼsish davrida bir meʼyorda, yaʼni har 6-7 kunda sugʼorib turiladi. Bodring
urugʼi yerga ekilishi bilan ketma-ket sugʼoriladi, bunga qoʼshimcha qilib yana urugʼ
suvi ham beriladi. Shunda maysalar barvaqt va qiygʼos koʼkaradi. Kechki bodring
oʼsish davrida sizot suvi chuqur yerlarda 10-11, yuza joylarda esa 8-9 marta
sugʼoriladi.
Sugʼorish meʼyori meva tukkuncha gektariga 500-600 m³, hosilni yigʼishtirib
olish paytida esa 400-500 m³ ni tashkil etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
289
Bodring yetishtirishda boʼz tuproqlarda gektariga 20 tonna goʼng bilan azotli
oʼgʼitlardan sof holda 150 kg, fosforli 100 kg va kaliyli oʼgʼitdan 75 kg berish tavsiya
etiladi.
Sug’orish jarayonini boshqarishda tomchilatib sug’orish jarayonini
tanladik.
Tomchilatib sug’orish bu suvni tuproq satxi va o’simlikka maxsus mashina
qurilma va agregatlar yordamida suniy yomg’ir shaklida yetkazib berishdir.
1-rasm Yomg’irlatib sug’orish jarayoni funksional sxemasi
Nasos I orqali kelgan suv suv rezervuariga yig’iladi shu vaqtni o’zida nasos II
yordamida goʼng bilan azotli oʼgʼitlardan sof holda hamda fosforli va kaliyli oʼgʼit
mineral o’g’it aralashmalari rezervuarga suv bilan aralashadi. Nasos III yordamida
harorat sharoitini eʼtiborga olib ekilgan bodring har 7-8 kunda sugʼorib turiladi. Hosil
toʼplash davri boshlanishi bilanoq ekin tez-tez, yoppasiga hosilga kirganda esa har
qaysi terimdan keyin, yaʼni kamida 2-3 kun oralatib forsunkalar orqali sugʼoriladi.
Sug’orish jarayoni ekinlarning suvga talabchanligini e’tiborga olgan holda ham ya’ni
tuproq namligiga qarab amalga oshiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
290
Avtomatlashtirilgan jarayon funksional sxemasining tasnifi.
2-rasm. Jarayonni avtomatlashtirilgan funksional sxemasi va tasnifi
Sug’orish jarayonini avtomatlashtirish mikrokontroller yordamida boshqarish
quydagicha amalga oshiriladi. 1-1, 2-1, 3-1 pozitsiyadagi namlik o’lchagichlar
namlikni o’lchaydi. Tuproqning eng qulay namligi oʼsimlikning rivojlanishiga qarab
70-80% dan tushib ketgan hollarda nasos III ishga tushadi 2,4,6-pozitsiyadagi ijro
mexanizmlari 4-1, 5-1, 6-1 pozitsiyadagi sarf o’lchagichlarga bo’g’liq holda ishga
tushadi. Suvning sarfi gektariga 500-600 m³ ga yetganda nasos III avtomatik
ravishda o’chadi va 2,4,6-pozitsiyadagi ijro mexanizmlar yopiladi. Nasos III ning
temperaturasi 7-1 pozitadagi termopara orqali nazorat qilinadi. Asosiy rezervuardagi
suv sathini 8-1 pozitsiyadagi sath o’lchagich muntazam o’lchab turadi. Asosiy
rezervuardagi suv sathi belgilangan meyordan past bo’lsa, nasoslar I va II birin ketin
ishga tushiriladi. Rezervuar maksimal sathga yetganda nasoslar avtomatik tarzda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
291
o’chriadi. Shu zailda jarayon mikrokontroller orqali rostlanadi va nazorat qilinadi
hamda avtomatik boshqariladi.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, sug’orish yo’llarini aniqlash, tahlil qilish
va muqobil sug’orish usulini tanlash hamda masofaviy boshqarishni tashkil etish
natijasida sug’orish texnologik jarayonini zamonaviy avtomatlashtirilgan usullarini
o’zlashtirish va tadbiq etishda sug’orish tizimlarini avtomatik boshqarishda sug'orish
me'yorida boshqariladi.
Bugungi kunda suvga bo‘lgan talabning ortishi suvdan oqilona va unumli
foydalanishni taqozo etmoqda. Bu, o‘z navbatida, sug‘orishda ilg‘or va tejamkor
usullarni joriy etish vazifasini qo‘ymoqda. Amaliyotda qo‘llashga tavsiya etilayotgan
tomchilatib, polietilen plyonka, egiluvchan shlanglar orqali sug‘orish texnologiyalari
va ularning afzalliklari katta ahamiyatga ega.
Shunday qilib, siz yo'qligingizda ham, sug'orish tizimini to'g'ri va malakali
tartibga solish nafaqat o'z vaqtida va muntazam tuproq namligini ta'minlabgina
qolmay, balki ko'p pulni ham tejaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1 Убайдуллайева Д.Р, Хайитов A.Н, Aбдуллайев Ҳ.Ҳ,Шарифов Ҳ.Ш.ъъСув
таъминоти ва оқава сувлари тизимларини автоматлаштириш.ъъ2021 Бухоро
2.AУТОМAТЕ ТҲЕ ПРОCЕСС ОФ AУТОМAТИC AДЖУСТМЕНТ ОФ
ЛИҚУИД ЛЕВЕЛ/Экономика и социум" /№11(78) 2020 (1447-1452)
www.иупр.ру
3.
Хусен Шухратвич Шарифов/ АВТОМАТИЗАЦИЯ ОЖДЕВАНИЕ
ОРОШЕНИЯ
НА
МАЛЫХ
ФЕРМАХ
/
2020/
СОВРЕМЕННЫЕ
ИНСТРУМЕНТАЛЬНЫЕ СИСТЕМЫ, ИНФОРМАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ
И ИННОВАЦИИ/ 349-351
4. Хайдарова З.Р., Салиева О.К /ДИСТАНЦИОННЫЙ КОНТРОЛЬ
ТЕМПЕРАТУРЫ ЗЕРНА В СИЛОСАХ ЭЛЕВАТОРОВ/ 2018/ Молодежь и
системная модернизация страны Сборник научных статей 3-й Международной
научной конференции студентов и молодых ученых./ 402-405
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
292
5.
Убайдуллаева Ш.Р, Шарифов Ҳ.Ш, Хайдарова З.Р/К вопросу
автоматизированного управления горячим водоснабжением в фермерском
хозяйстве с использованием возобновляемых источников энергии/Тҳе Wай оф
Сcиенcе Интернатионал сcиентифиc жоурнал/(№ 2 (72),/ 39-42
6. В. Я. Бочкарев АВТОМАТИЗАЦИЯ ВОДОРАСПРЕДЕЛЕНИЯ НА
КАНАЛАХ ОРОСИТЕЛЬНЫХ СИСТЕМ РАВНИННОЙ ЗОНЫ МЕТОДОМ
НЕПОСРЕДСТВЕННОГО ОТБОРА РАСХОДОВ
https://us800.ru/opisan_us800_123.htm
https://glotr.uz/datciki-davlenia-jumo-p627683/
https://www.urovnemers.ru/GAMMA-10M-kontroller.html
