MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
80
YEVROPA VA O’ZBEK TILLARIDA BOSHLANG’ICH SINTAKTIK
TUZILMALAR TAHLILI
Egamberdiyeva Durdonaxon Ziyodbek qizi
Andijon davlat chet tillari instituti
Ingliz tili va adabiyoti fakulteti 1-bosqich talabasi
E.mail: egamberdiyevadurdona08@gmail.com
Annotatsiya:
Sintaksis tilshunoslikning muhim bo‘limlaridan biri sanalib,
gap
qurilishi, gapdagi bog‘lanishlar, so‘z birikmasi va uning turlarini, gap
bo‘laklarini o‘rganadi. Ushbu maqolada sintaksisning ahamiyati , ingliz, nemis va
o‘zbek tillarida sintaksisning asosiy , boshlang‘ich tuzilmalari qiyosiy tahlil qilinadi.
Ular o‘rtasidagi o‘xshash jihatlar va farqlari yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Sintaksis, grammatik xususiyatlar, ega va kesim, bosh bo‘laklar,
ikkinchi darajali bo‘laklar, teng va tobe bog‘lanish, moslashuv, bitishuv, boshqaruv.
Abstract: Syntax is considered one of the important branches of linguistics. It
studies sentence structure, the connections within a sentence, types of word
combinations, and sentence elements. This article presents a comparative analysis of
the fundamental and basic syntactic structures in English, German, and Uzbek.
Similarities and differences among them are highlighted.
Keywords: Syntax, grammatical features, subject and predicate, main parts
of the sentence, secondary parts of the sentence, coordination and subordination,
agreement, adjacency, government.
Аннотация: Синтаксис считается одним из важных разделов
лингвистики. Он изучает структуру предложения, связи в предложении,
словосочетания и их виды, члены предложения. В данной статье проводится
сравнительный анализ основных, начальных синтаксических структур в
английском, немецком и узбекском языках. Освещаются их сходства и
различия.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
81
Ключевые
слова:
Синтаксис,
грамматические
особенности,
подлежащее и сказуемое, главные члены предложения, второстепенные члены
предложения, сочинение и подчинение, согласование, примыкание, управление.
“Sintaksis” so‘zi - yunonchadan “tuzilish”, “tarkib” deb tarjima qilinib, ikki
xil ma’noda qo‘llanadi: 1)tining sintaktik qurilishi; 2)grammatikaning so‘z
birikmalari hosil bo‘lishini, ularning gapdagi ishtiroki, gaplarning tuzilishi va
turlarini, sodda va qo‘shma gaplarning o‘zaro farqi va aloqalarini va gapda
so‘zlarning birikishini ya’ni shu tilning sintaktik qurilishini o‘rganuvchi bo‘limi.
Sintaksis grammatikaning muhim qismi hisoblanib,til va nutqning sintaktik
strukturasi haqidagi fan deb ham qaraladi. Tilning asosiy vazifasi fikr almashishdir.
Ma’lumki, insonlar so‘z va so‘z birikmalari bilangina emas,balki gaplar bilan fikr
almashadilar.Shunday ekan , tilning asosiy kommunikativ birligi bo‘lgan gap
sintaksisning asosiy o‘rganilish obyekti sanaladi.
1
Garchi bu sohaning o‘rganilishi
boy tarixga ega bo ‘lsa-da, hali hamon uning asosiy chegaralari va predmeti haqida
bir to‘xtamga kelingani yo‘q. Sintaksis haqida tilshunoslarning fikrlari turlicha:
ba’zilari sintaksisning predmeti faqat gap desa, boshqalari gap so ‘zlar va so‘z
birikmalaridan tuziladi , shunday ekan , uning predmetini so ‘z birikmalari va so‘z
ham tashkil etadi, deb fikr bildiradilar. Biroq so‘z birikmalari gapning asosiy
elementlari hisoblanadi va gap haidagi ta’limotga o‘z -o‘zidan birikadi, shuning
uchun sintaksisning asosiy obyekti gap va gapning elementlar so‘z birikmasi va so‘z
degan fikrga to‘xtalishimiz mumkin.
Sintaksis tilshunoslikning boshqa bo‘limlari( fonetika , leksikologiya ,
frazeologiyava ayniqsa, morfologiya) bilan chambarchas bog‘liq. Sintaksisning
leksikologiya bilan bog’liqligi shundaki, sintaksisda leksik birliklar ya’ni so‘zlar
muhim ahamiyat kasb etib, ular gap qurilishining asosi hisoblanadi. Sintaksisni leksik
birliklarsiz tasavvur qilish mumkin emas. Masalan, “xat yozmoq” birikmasini tuzish
uchun “xat” va “yozmoq” so‘zlarining ma’nosini tushunish kerak. Aks holda,
birliklarda mantiqsizlik kelib chiqishi mumkin.
1
Sodiqov A. et al. Tilshunoslikka kirish. – Ŭqituvchi, 1981.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
82
Frazeologiya bilan bog‘liqligi esa ko‘proq gap bo‘laklariga ta’sir qiladi.
Bunga misol sifatida “do‘ppisini osmonga otmoq” iborasini olishimiz mumkin. Bu
mavzuda yangilar iboralarni ajratishda qiynalishadi va ko‘p hollarda , ularga bitta
birlik sifatida emas, bir nechta so‘zlar yig‘indisi sifatida qarab tahlil qilishadi.Bu ,
albatta, xatoliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun sintaksisda
frazeologik birliklarni bilish va ularga so‘z birikmasi emas, turg ‘un birlik sifatida
qarash muhim hisoblanadi.
Sintaksis morfologiya bilan ham bog‘langan. Sintaksisda, xuddi
morfologiyada boʻlgani singari, soʻz muhim hisoblanadi, lekin u shakl yasalishi
jihatidan emas, balki soʻz shakllarining soʻz birikmasi va gaplarni tuzishdagi
ishtiroki jihatidan oʻrganiladi.
2
Masalan, “olma” so ‘zi morfologiyada qaysi
turkumga xosligi, son shakllariga ko‘ra o‘rganilsa, sintaksisda uning gapda qaysi so‘z
turkumlari bilan bog‘lana olishi va qanday gap bo‘lagi bo‘lib kelishiga ko‘ra
o‘rganiladi.
So‘z turkumi
So‘z
O‘rganilishi
Sintaksis
Olma
Sifat bilan birikadi: yashil
olma;
Fe’l bilan birikadi: olmani
yema;
Son bilan birikadi: beshta
olma;
Olmosh bilan birikadi : bu
olma.
Gapda
ega
,
kesim,
to‘ldiruvchi bo‘lib keladi.
Morfologiya
Olma
Ot turkumida
Birlik sonda
2
Oʻzbek tili grammatikasi, 2j., T., 1975; Mahmudov N., Nurmonov A., Oʻzbek tilining nazariy fammatikasi. Sintaksis,
T., 2005.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
83
Ingliz tilidagi so‘zlar bilan ham bu qatorni davom ettirishimiz
mumkin.Xususan, “live” so ‘zi. Avvalo, uning leksik ma’nosini aniqlab olish kerak.
“Live” fe’l bo‘lganda “yashamoq” yoki sifat bo‘lganda “jonli’ ma’nolarini beradi.
Hozir biz so‘zning faqatgina fe’l bo’lib kelgan holatidagi ma’nosini olsak, uning
sintaksisdagi o‘rganilishi kesim sifatida kelishi bo‘ladi.
I live in Andijan
. U fe’l
sifatida gapda boshqa so‘zlar bilan birikadi.
So‘zlar , gaplar va undan katta birliklar bir-biri bilan bir necha usullarda
bog‘lanishi mumkin.
Sintaktik bog‘lanishlar asosan teng va tobe bog‘lanishlarga bo‘linadi. Teng
bog‘lanish(coordinative)da ikki tomon ham teng munosabatga kirishadi va asosan,
teng bog‘lovchilar va intonatsiya orqali bog‘lanadi.Masalan,
-
o‘zbek tilida: ota
va
ona, aka
bilan
uka , daftar
hamda
kitob; dars tugadi
va
o‘quvchilar uylariga ketishdi.
-
ingliz tilida : brother
or
sister, boys
and
girls , teacher
and
student; She
tried hard,
but
she failed.
-
nemis tilida: Bruder
und
Schwester, Vater
und
Mutter, Kafee
oder
Tee;
Ich esse Brot
und
trinke Tee.
Tobe bog‘lanish(subordinative)da esa hokim tobe munosabati aks
etadi.Bunda ma’nosi aniqlashririb kelinayotgan bo‘lak hokim, hokim bo‘lakning
ma’nosini to‘ldirib ,aniqlashtirib kelayotgan bo‘lak tobe hisoblanadi. O ‘zbek tilida
ularni farqlashning oson usuli bor: birinchi kelayotgan bo ‘lak tobe, keyngi
kelayotgan bo’lak hokim hisoblanadi.Bu usul faqat o’zbek so‘z birikmalari uchun
foyda beradi, boshqa tillarda bunday aniqlash doim ham to‘g‘ri bo‘lmaydi.Misollar:
-
o‘zbek tilida:
ozod vatan, maktabga bordim; darslarimni tayyorlab
bo‘ldim,shuning uchun onamga yordamlashdim
;
-
ingliz tilida :
We could not go anywhere because of the rain
.
-
nemis tilida:
Ich bleibe zu Hause, weil ich bin krank .
Ba’zi tillarda sintaktik munosabatning teng va tobe munosabatdan boshqa
turlari ham mavjud.Bular moslashuv, bitishuv va boshqaruv usullaridir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
84
Moslashuvda
qaratqich va qaralmish munosabati aks etadi: mening kitobim,
ukamning maktabi kabi. Bu holatni hind-yevropa tillari oilasida ham ko‘rishimiz
mumkin.
Ingliz tilida: my book, her apple,our room; Nemis tilida : meine Mutter,
deine Freundin.
Boshqaruvda
tobe bo ‘lak hokim bo ‘lak talab qilgan shaklda bo’ladi:
maktabga bordim, kitobni o‘qidim, onam uchun oldim
. Bu usulda asosan kelishik va
ko’makchilar ishtirok etadi.
Bitishuvda
so ‘zlar ohang yordamida birikadilar.
Masalan, go‘zal o‘lka, ozod
vatan, yaxshi o‘quvchi. Ingliz tilida: a beautiful coast, smart person. Nemis tilida :
das schon Haus, die alt Bucher.
Tillarning qiyosiy tahlili yana bir qancha guruhlarda davom etishi mumkin.
Bilamizki, har bir tilling o‘ziga xos sintaktik xususiyatlari mavjud. bu sintaktik
xususiyatlarning kesishgan nuqtalarini ularni qiyoslash va taqqoslash orqali
aniqlaymiz. Aynan bugungi tahlildan ko‘rdikki, o‘zbek va yevropa tillarining ham
o‘xshash va farqli tomonlari mavjud. Ushbu farqlarni va o‘xshashliklarni anglash til
o‘rganishda sintaktik bilimlarni chuqurlashtirish va tarjima jarayonida xatolarga yo‘l
qo‘ymaslik uchun zarurdir. Maqolada keltirilgan nazariy hamda amaliy misollar
orqali o‘quvchi tillar sintaksisini mukammal tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1.
Akramova A. TILSHUNOSLIKDA SINTAKTIK BIRLIKALAR VA
ULARNING DERIVATSIYASI //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 116-
117.
2.
Azizov O. Tilshunoslikka kirish. – 1996.
3.
Burаnоv J. Ingliz vаО`zbеk tillаri qiyоsiy grаmmаtikаsi. Tоshkеnt, 2013
4.
Bushuy T., Sаfаrоv Sh. Til qurilishi: tаhlil mеtоdlаri vаmеtоdоlоgiyаsi.
Tоshkеnt, 2017.
5.
Erkaboyeva N. Q. O'zbek tilidan ma'ruzalar to'plami. – Akademnashr, 2012.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
85
6.
Kaxarovna X. M. et al. INGLIZ VA RUS TILLARI TUZILMASINING
QIYOSIY TAHLILI: SINTAKSIS VA SO ‘Z TARTIBIGA E’TIBOR //Лучшие
интеллектуальные исследования. – 2025. – Т. 44. – №. 5. – С. 492-498.
7.
Nilufar, U. (2025). INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA SODDA GAP
SINTAKSISI
8.
Oʻzbek tili grammatikasi, 2j., T., 1975; Mahmudov N., Nurmonov A., Oʻzbek
tilining nazariy fammatikasi. Sintaksis, T., 2005.
9.
SAYFULLAYEVA R. Y., ABUZALOVA D. M. M., NS Y. D. N.
TILSHUNOSLIKKA KIRISH. – GlobeEdit, 2020.
10.
Sodiqov A. et al. Tilshunoslikka kirish. – Ŭqituvchi, 1981
