MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
285
ROSSIYA MENEN ÓZBEKSTANDAǴÍ SIMFONIYALÍQ ORKESTR:
QÁLIPLESIWI, RAWAJLANÍWÍ HÁM DÁSTÚRLERI
Ózbekstan mámleketlik konsevatoriyası Nókis filialı “Tarlı ásbaplar”
qánigeligi 4-kurs studenti Kaniyazov Damir
Annotaciya: Maqalada Rossiya hám Ózbekstanda simfoniyalıq orkestrdiń
qáliplesiwi hám rawajlanıwınıń ózgeshelikleri qarap shıǵıladı. Eki mámlekette
orkestr dástúriniń qáliplesiwine tariyxiy, mádeniy hám bilim beriw faktorlarınıń
tásiri talqılanadı. Milliy kompozitorlardıń ornı, mámleketlik qollap-quwatlaw hám
dúnya júzilik muzıkalıq baǵdarlar menen óz-ara baylanıslarǵa ayırıqsha dıqqat
awdarıladı.
Gilt sózler: simfoniyalıq orkestr, Rossiya, Ózbekstan, muzıkalıq mádeniyat,
muzıka tariyxı, orkestr kórkem óneri, milliy dástúrler, salıstırmalı analiz,
kompozitorlar, muzıkalıq bilim beriw
Аннотация: В статье рассматриваются особенности становления и
развития симфонического оркестра в России и Узбекистане. Анализируется
влияние исторических, культурных и образовательных факторов на
формирование оркестровой традиции в обеих странах. Отдельное внимание
уделяется роли национальных композиторов, государственной поддержки и
взаимодействию с мировыми музыкальными тенденциями.
Ключевые слова: симфонический оркестр, Россия, Узбекистан,
музыкальная культура, история музыки, оркестровое искусство, национальные
традиции, сравнительный анализ, композиторы, музыкальное образование
Abstract: This article explores the development and characteristics of the
symphony orchestra in Russia and Uzbekistan. It analyzes the impact of historical,
cultural, and educational factors on the formation of orchestral traditions in both
countries. Particular attention is given to the role of national composers, government
support, and interaction with global musical trends.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
286
Keywords: symphony orchestra, Russia, Uzbekistan, musical culture, music
history, orchestral art, national traditions, comparative analysis, composers, music
education.
Rossiya simfoniyalıq orkestrleri dúnya muzıka mádeniyatında ayrıqsha orın
iyelep, jergilikli muzıka kórkem óneriniń bay dástúrlerin saqlawshı hám dawam
ettiriwshi bolıp esaplanadı. Olardıń tariyxı XIX ásir aqırınan baslanıp, mámlekettegi
siyasiy, sociallıq hám mádeniy ózgerislerdi sáwlelendirgen hár túrli rawajlanıw
basqıshların óz ishine aladı.
Rossiyada simfoniyalıq muzika XVIII ásirde rawajlana baslaǵan bolsa da,
birinshi professional orkestrler XIX ásir aqırında payda boldı. 1882-jılı Sankt-
Peterburgta Nikolay Rimskiy-Korsakov basshılıǵında Rus simfoniyalıq orkestri
dúzilip, ol rus kompozitorları shıǵarmaların orınlaytugın dáslepki jámáátlerden biri
boldı.
1896-jılı Moskvada Moskva simfoniyalıq orkestri shólkemlestirilip, ol
keyinirek P.I.Chaykovskiy atındaǵı úlken simfoniyalıq orkestrdiń dúziliwine tiykar
boldı. Bul jámáát simfoniyalıq muzıkanı Rossiyada hám shet ellerde keń tarqatıwda
tiykarǵı rol oynadı.
1917-jılǵı Oktyabr revolyuciyasınan keyin Sovet Rossiyasında mámleketlik
simfoniyalıq orkestrlerdi dúziw hám qollap-quwatlaw boyınsha puxta jumıslar
baslandı. 1922-jılı SSSR Mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri
shólkemlestirildi, ol keyinirek Ye.F. Svetlanov atındaǵı Rossiya mámleketlik
akademiyalıq simfoniyalıq orkestri dep ataladı
1936-jılı Pútkil awqam radiosınıń 1-simfoniyalıq brigadası tiykarında SSSR
Mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri dúzildi hám ol 2006-jıldan baslap
Yevgeniy Svetlanov atın alıp júr. Aleksandr Gauk, Nikolay Raxlin, Yevgeniy
Svetlanov sıyaqlı kórnekli dirijyorlar basshılıǵında orkestr mámlekettiń jetekshi
muzıkalıq jámáátlerinen birine aylanıp, xalıqaralıq festivallar hám jazıwlarda belsene
qatnastı.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
287
Bul dáwirde P.I. Chaykovskiy atındaǵı úlken simfoniyalıq orkestr, Moskva
mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri hám basqa da áhmiyetli jámáátler
dúzilip, rus simfoniyalıq muzıkası dástúrlerin rawajlandırdı.
Sovetlerden keyingi dáwirde Rossiya simfoniyalıq orkestrleri jaña
sharayatlarga iykemlese otırıp, óz jumısın dawam ettirdi. Olardıń kóbisi shet el
jámáátleri menen tıǵız baylanıs ornatıp, xalıqaralıq bayraqlarda hám festivallarda
qatnasıp, shet ellerde gastrol saparların shólkemlestire basladı.
Mısalı, dirijyor Vasiliy Petrenko basshılıǵındaǵı Ye.F. Svetlanov atındaǵı
Rossiya mámleketlik akademiyalıq simfoniyalıq orkestri búgingi kúnde de xalıqaralıq
maydanda belsendi qatnasıp, jańa shıǵarmalar jazıp, joqarı dárejeli atqarıwshılıq
sheberligin saqlap kelmekte.
P.I. Chaykovskiy atındaǵı úlken simfoniyalıq orkestr de óz jumısın dawam
ettirip, klassikalıq shıǵarmalar menen birge házirgi zaman kompozitorlarınıń
shıǵarmaların atqarıp, el ishinde hám sırtında mádeniy turmısta belsene qatnaspaqta.
Rossiyanıń simfoniyalıq orkestrleri mámlekettiń mádeniy turmısında
áhmiyetli orın iyelep, muzıkalıq bilimlendiriw, izertlew hám atqarıw orayları bolıp
esaplanadı. Olar jańa áwlad muzıkantların tárbiyalawda sheberlik sabaqların,
tańlawlardı, bilimlendiriw baǵdarlamaların ótkerip, belsene qatnaspaqta.
Bunnan tısqarı, orkestrler belgili kompozitorlar hám házirgi zaman
avtorlardıń shıǵarmaların atqarıp, rus hám jáhán klassikalıq muzıkasın násiyatlawda
úlken rol atqarmaqta. Kóplegen orkestrler muzika jazıw menen de belsene
shuǵıllanıp, Rossiyada hám shet ellerde joqarı bahalanıp atırǵan albomlar
shıǵarmaqta.
Keleshekte Rossiya simfoniyalıq orkestrleri rus simfoniyalıq muzıkası
dástúrlerin rawajlandırıwdı, shet el jámáátleri hám kompozitorları menen tıǵız birge
islesiwdi, óz jumısına jańa texnologiyalardı engiziwdi dawam ettiriwi múmkin.
Olardıń Rossiyanı xalıqaralıq maydanda tanıstırıwda hám mámleketler arasındaǵı
mádeniy baylanıslardı bekkemlewde áhmiyetli rol atqarıwı kútilmekte.
Ózbekstan Respublikasınıń Milliy simfoniyalıq orkestri (Ózbekistan Milliy
Simfonik Orkestri) - bay tariyxqa iye, xalıqaralıq maydanda tán alınǵan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
288
mámleketimizdiń tiykarģı simfoniyalıq jámááti. Orkestrdiń shólkemlestirilgen rásmiy
sánesi 1937-jıl 1-dekabrde Ózbek mámleketlik filarmoniyası janında kishi
simfoniyalıq jámáát dúzilgen waqıt bolıp esaplanadı. Biraq orkestrdiń birden-bir
professional ansambl sipatında tolıq qáliplesiwi 1938-jılı filarmoniya dúzilmeleri keń
kólemde qayta shólkemlestirilgennen keyin juwmaqlandı.
Ullı Watan urısı jıllarında orkestr quramı Leningrad konservatoriyasınan
kóshirilgen muzıkantlar esabına ádewir bekkemlenip, jańa atqarıwshılıq dárejege
kóterildi. 1986-jılı Ózbek mámleketlik filarmoniyası jańa atama - M.Qoriyoqubov
atındaǵı Ózbek mámleketlik koncert filarmoniya birlespesi dep ataldı. Ózbekstan
Respublikası Milliy simfoniyalıq orkestriniń házirgi statusı jámáátke 1998-jılı óz
aldına shólkem - Mámleketlik unitar kárxana bolǵan waqıtta berildi.
Orkestr uzaq jıllar dawamında mıńlaǵan koncertler berip, eń áhmiyetli
mámleketlik ilajlarda, xalıqaralıq festivallarda hám úlken kólemli mádeniy
waqıyalarda qatnastı. Jámááttiń eń áhmiyetli jetiskenlikleri:
- Ózbekstan Ǵárezsizligi kúnin bayramlawda belsene qatnasıw (1991-jıldan),
sonıń ishinde, saltanatlı ilajlar ushın muzıkalıq baǵdarlamalar hám studiyalıq
jazıwlardı tayarlaw;
- 2005 hám 2010-jıllarda Shanxay birge islesiw shólkeminiń sammitlerinde
óner kórsetiw, Tashkenttiń 2200 jıllıǵın nıshanlaw hám YUNESKO qáwenderliginde
ótkeriletuǵın basqa da ilajlarda qatnasıw;
- Ankara qalasında ótkerilgen XV Xalıqaralıq simfoniyalıq muzıka
festivalında (Túrkiya, 1998-jıl) Bas juldını jeńip alıw;
- Tailandtaǵı gastrol (1999-jıl), bul jerde orkestr Tailand patshasınıń
yubileyine baǵıshlanǵan saltanatlarda qatnastı;
- Evropa hám Aziya mámleketleri, sonıń ishinde, Germaniya, Franciya,
Italiya, Rossiya, Túrkiya hám basqa da mámleketler boylab kóplegen koncert
saparları.
Orkestr dúnyanıń jetekshi atqarıwshıları hám dirijyorları - Mstislav
Rostropovich, Vladimir Spivakov, Emil Gilels, Kurt Mazur, Isaak Stern, Leonid
Kogan, David Oystrax hám basqa da kóplegen dańqlı sazendeler menen birge islesti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
289
Bunnan tısqarı, jámáát Ózbekstan Respublikası mámleketlik gimniniń hám
Qaraqalpaqstan Respublikası gimniniń birinshi atqarıwshısı boldı.
Orkestr jumısınıń eń áhmiyetli baǵdarı ózbek kompozitorları dóretpelerin
úgit-násiyatlawdan ibarat. Koncert baǵdarlamalarında Muxtar Ashrafiy, Ikram
Akbarov, Rustam Vildanov, Turab Qurbanov, Mirsadıq Tajiev, Mansur Burxanov
hám basqa da belgili dóretiwshilerdiń shıǵarmaları turaqlı jańlap turadı. Ásirese,
shıǵarmaları repertuarǵa kirgizilip atırǵan jas ózbek kompozitorların qollap-
quwatlawǵa ayrıqsha dıqqat awdarılmaqta.
Orkestr milliy muzıka menen birge Iogann Sebastyan Bax, Lyudvig van
Betxoven, Volfgang Amadey Mocart, Pyotr Chaykovskiy, Sergey Raxmaninov,
Dmitriy Shostakovich, Sergey Prokofev sıyaqlı dúnya klassikasınıń dúrdanaların
atqaradı.
Orkestrge 1998-jıldan berli Ózbekstan xalıq artisti, xalıqaralıq sıylıqlardıń
iyesi, kórkemlik basshısı hám direktor lawazımlarında islep atırǵan Ismayıl Jálilov
basshılıq etpekte. Bas dirijyorlar hár qıylı jıllarda:
- Anvar Ergashev (Ózbekstanǵa miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri);
- Vladimir Neymer;
- Aziz Shohakimov (dúnyadaǵı eń jas dirijyorlardan biri);
- Álibek Qabduraxmanov;
- Kamoliddin Urinbaev hám basqalar boldı.
Ásirese, dúnyada birinshi balalar dirijyorlıq klasın shólkemlestirgen professor
Vladimir Neymerdiń tárbiyalanıwshısı Aziz Shohakimov ayrıqsha dıqqatqa ılayıq. 12
jasında oqıwdı baslaǵan Shohakimov 16 jasında Vladimir Spivakov tárepinen
Rossiya Milliy filarmoniya orkestrine stajirovkaǵa shaqırılǵan. Házirgi waqıtta ol
abıraylı xalıqaralıq sıylıqlardıń iyesi, Vladimir Spivakov xalıqaralıq qayırqomlıq
qarejatınıń stipendiantı bolıp tabıladı.
Orkestr jaslar ushın koncertler hám jámiyetlik áhmiyetke iye joybarlardı
shólkemlestirip, belsendi túrde aǵartıwshılıq hám qayırqomlıq jumısların alıp
barmaqta. Jámáát dúnyanıń jetekshi orkestrleri menen birge islesiw, birgeliktegi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
290
baǵdarlamalarda qatnasıw arqalı xalıqaralıq mádeniy baylanıslardı bekkemlewge
xızmet etpekte.
Ózbekstan Milliy simfoniyalıq orkestri haqlı túrde Oraylıq Aziyanıń eń jaqsı
muzıkalıq jámáátlerinen biri esaplanadı hám elimizde de, onıń sırtında da
akademiyalıq muzıka kórkem óneriniń rawajlanıwına salmaqlı úles qosıp kelmekte.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
291
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
