MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
273
ÓZBEKSTAN HÁM QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNDA
SIMFONIYALÍQ ORKESTR RAWAJLANIWÍNÍŃ MILLIY
ÓZGESHELIKLERI
Ózbekstan mámleketlik konsevatoriyası Nókis filialı “Tarlı ásbaplar”
qánigeligi 4-kurs studenti Kaniyazov Damir
Annotaciya: Bul maqala Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanda simfoniyalıq
orkestrdiń payda bolıwı hám rawajlanıwı tariyxına arnalǵan. Bul aymaqlarda orkestr
kórkem óneriniń qáliplesiw basqıshları, sovet muzıkalıq sistemasınıń tásiri, milliy
kompozitorlar hám dirijyorlardıń úlesi, sonday-aq muzıkalıq oqıw orınlarınıń roli
qarap shıǵıladı. Respublikanıń házirgi muzıkalıq turmısın qáliplestiriwde
simfoniyalıq orkestrdiń mádeniy áhmiyetine ayırıqsha dıqqat awdarıladı. Orkestr
janrı rawajlanıwınıń ulıwma belgileri hám aymaqlıq ózgeshelikleri tallaw etiledi.
Gilt sózler: simfoniyalıq orkestr, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, muzıka
mádeniyatı, muzıka tariyxı, milliy dástúrler, orkestr kórkem óneri, kompozitorlar,
muzıkalıq tálim, mádeniy rawajlanıw.
Аннотация: Статья посвящена истории возникновения и развитию
симфонического
оркестра
в
Узбекистане
и
Каракалпакстане.
Рассматриваются этапы становления оркестрового искусства в этих
регионах, влияние советской музыкальной системы, вклад национальных
композиторов и дирижёров, а также роль музыкальных учебных заведений.
Особое внимание уделено культурному значению симфонического оркестра в
формировании современной музыкальной жизни республики. Анализируются
общие черты и региональные особенности развития оркестрового жанра.
Ключевые
слова:
симфонический
оркестр,
Узбекистан,
Каракалпакстан, музыкальная культура, история музыки, национальные
традиции, оркестровое искусство, композиторы, музыкальное образование,
культурное развитие
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
274
Abstract: This article explores the history and development of the symphony
orchestra in Uzbekistan and Karakalpakstan. It examines the formation of orchestral
art in these regions, the influence of the Soviet musical system, the contribution of
national composers and conductors, as well as the role of music education
institutions. Special attention is given to the cultural significance of the symphony
orchestra in shaping the modern musical life of the republic. The study highlights
both shared trends and regional features in the evolution of orchestral music.
Keywords: symphony orchestra, Uzbekistan, Karakalpakstan, music culture,
music history, national traditions, orchestral art, composers, music education,
cultural development
Ózbekstan Respublikasınıń Milliy simfoniyalıq orkestri (Ózbekistan Milliy
Simfonik Orkestri) - bay tariyxqa iye, xalıqaralıq maydanda tán alınǵan
mámleketimizdiń tiykarģı simfoniyalıq jámááti. Orkestrdiń shólkemlestirilgen rásmiy
sánesi 1937-jıl 1-dekabrde Ózbek mámleketlik filarmoniyası janında kishi
simfoniyalıq jámáát dúzilgen waqıt bolıp esaplanadı. Biraq orkestrdiń birden-bir
professional ansambl sipatında tolıq qáliplesiwi 1938-jılı filarmoniya dúzilmeleri keń
kólemde qayta shólkemlestirilgennen keyin juwmaqlandı.
Ullı Watan urısı jıllarında orkestr quramı Leningrad konservatoriyasınan
kóshirilgen muzıkantlar esabına ádewir bekkemlenip, jańa atqarıwshılıq dárejege
kóterildi. 1986-jılı Ózbek mámleketlik filarmoniyası jańa atama - M.Qoriyoqubov
atındaǵı Ózbek mámleketlik koncert filarmoniya birlespesi dep ataldı. Ózbekstan
Respublikası Milliy simfoniyalıq orkestriniń házirgi statusı jámáátke 1998-jılı óz
aldına shólkem - Mámleketlik unitar kárxana bolǵan waqıtta berildi.
Orkestr uzaq jıllar dawamında mıńlaǵan koncertler berip, eń áhmiyetli
mámleketlik ilajlarda, xalıqaralıq festivallarda hám úlken kólemli mádeniy
waqıyalarda qatnastı. Jámááttiń eń áhmiyetli jetiskenlikleri:
- Ózbekstan Ǵárezsizligi kúnin bayramlawda belsene qatnasıw (1991-jıldan),
sonıń ishinde, saltanatlı ilajlar ushın muzıkalıq baǵdarlamalar hám studiyalıq
jazıwlardı tayarlaw;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
275
- 2005 hám 2010-jıllarda Shanxay birge islesiw shólkeminiń sammitlerinde
óner kórsetiw, Tashkenttiń 2200 jıllıǵın nıshanlaw hám YUNESKO qáwenderliginde
ótkeriletuǵın basqa da ilajlarda qatnasıw;
- Ankara qalasında ótkerilgen XV Xalıqaralıq simfoniyalıq muzıka
festivalında (Túrkiya, 1998-jıl) Bas juldını jeńip alıw;
- Tailandtaǵı gastrol (1999-jıl), bul jerde orkestr Tailand patshasınıń
yubileyine baǵıshlanǵan saltanatlarda qatnastı;
- Evropa hám Aziya mámleketleri, sonıń ishinde, Germaniya, Franciya,
Italiya, Rossiya, Túrkiya hám basqa da mámleketler boylab kóplegen koncert
saparları.
Orkestr dúnyanıń jetekshi atqarıwshıları hám dirijyorları - Mstislav
Rostropovich, Vladimir Spivakov, Emil Gilels, Kurt Mazur, Isaak Stern, Leonid
Kogan, David Oystrax hám basqa da kóplegen dańqlı sazendeler menen birge islesti.
Bunnan tısqarı, jámáát Ózbekstan Respublikası mámleketlik gimniniń hám
Qaraqalpaqstan Respublikası gimniniń birinshi atqarıwshısı boldı.
Orkestr jumısınıń eń áhmiyetli baǵdarı ózbek kompozitorları dóretpelerin
úgit-násiyatlawdan ibarat. Koncert baǵdarlamalarında Muxtar Ashrafiy, Ikram
Akbarov, Rustam Vildanov, Turab Qurbanov, Mirsadıq Tajiev, Mansur Burxanov
hám basqa da belgili dóretiwshilerdiń shıǵarmaları turaqlı jańlap turadı. Ásirese,
shıǵarmaları repertuarǵa kirgizilip atırǵan jas ózbek kompozitorların qollap-
quwatlawǵa ayrıqsha dıqqat awdarılmaqta.
Orkestr milliy muzıka menen birge Iogann Sebastyan Bax, Lyudvig van
Betxoven, Volfgang Amadey Mocart, Pyotr Chaykovskiy, Sergey Raxmaninov,
Dmitriy Shostakovich, Sergey Prokofev sıyaqlı dúnya klassikasınıń dúrdanaların
atqaradı.
Orkestrge 1998-jıldan berli Ózbekstan xalıq artisti, xalıqaralıq sıylıqlardıń
iyesi, kórkemlik basshısı hám direktor lawazımlarında islep atırǵan Ismayıl Jálilov
basshılıq etpekte. Bas dirijyorlar hár qıylı jıllarda:
- Anvar Ergashev (Ózbekstanǵa miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri);
- Vladimir Neymer;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
276
- Aziz Shohakimov (dúnyadaǵı eń jas dirijyorlardan biri);
- Álibek Qabduraxmanov;
- Kamoliddin Urinbaev hám basqalar boldı.
Ásirese, dúnyada birinshi balalar dirijyorlıq klasın shólkemlestirgen professor
Vladimir Neymerdiń tárbiyalanıwshısı Aziz Shohakimov ayrıqsha dıqqatqa ılayıq. 12
jasında oqıwdı baslaǵan Shohakimov 16 jasında Vladimir Spivakov tárepinen
Rossiya Milliy filarmoniya orkestrine stajirovkaǵa shaqırılǵan. Házirgi waqıtta ol
abıraylı xalıqaralıq sıylıqlardıń iyesi, Vladimir Spivakov xalıqaralıq qayırqomlıq
qarejatınıń stipendiantı bolıp tabıladı.
Orkestr jaslar ushın koncertler hám jámiyetlik áhmiyetke iye joybarlardı
shólkemlestirip, belsendi túrde aǵartıwshılıq hám qayırqomlıq jumısların alıp
barmaqta. Jámáát dúnyanıń jetekshi orkestrleri menen birge islesiw, birgeliktegi
baǵdarlamalarda qatnasıw arqalı xalıqaralıq mádeniy baylanıslardı bekkemlewge
xızmet etpekte.
Ózbekstan Milliy simfoniyalıq orkestri haqlı túrde Oraylıq Aziyanıń eń jaqsı
muzıkalıq jámáátlerinen biri esaplanadı hám elimizde de, onıń sırtında da
akademiyalıq muzıka kórkem óneriniń rawajlanıwına salmaqlı úles qosıp kelmekte.
Dúnyanıń basqa xalıqları sıyaqlı qaraqalpaq xalqınıń da milliy sazları, jılwa
oyınları adamlardıń ishki jan sezimlerin qıtıqlap, terbep kewillerine waqtıxoshlıq
lázzetler baǵıshlaydı. Xalqımız erte zamanlardan baslap saz ásbaplarında nama
atqarılatuǵınlardı (shertiwshilerdi) sazende, al qosıqshılardı (qosıq aytılatuǵınlardı)
góyende dep atap kelgen. Dástanlarımızdıń kópshiliginde úlken toylar berilgende
"Sazende gónende qoymay ayttırdı" degen qatarlar jiyi ushırasadı. Bul gáptiń túp
mánisine itibar bersek "Toyda usı dógerektegi barlıq baqsılardı, jırawlardı,
sazendelerdi, qosıqshılardı jıynap, hesh birewin qaldırmastan hámmesin ayttırdı"
degen sóz. Biraq zamanlar ótiwi menen "góyende" ibarası (sózi, ataması) kúndelikli
sóylew tilimizde qollanılmay, arxaizm yaǵnıy gónergen sózler qatarına kirip qalǵan.
Ótmishimizge názer salsaq ataqlı jırawlarımız benen baqsılarımız óz ónerlerin
ustazdan shákirtke, atadan balaǵa úyretiw jolı menen xalqımızdıń dúrdana miyrasları
bolǵan "Alpamıs," "Qoblan," "Edige," "Máspatsha," "Qırıq qız," "Sháriyar,"
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
277
"Ershora" hám basqa da qaharmanlıq hám liro-epikalıq dástanlardı, olarda
atqarılatuǵın shiyrin, jaǵımlı namalardı ásirler túpkirinen búgingi dáwirimizge
shekem jetkerip kelgenliginiń gúwası bolamız.
Belgili ilimpazlarımız filologiya ilimleriniń doktorları, professorlar
Q.Ayımbetov, K.Maqsetov, K.Mambetov, S.Baxadırova, kórkem-óner ilimleriniń
kandidatları A.Allamuratov, T.Adambaeva hám basqa da izertlewshiler ózleriniń
miynetlerinde milliy saz ónerimizdiń aq tamırların Qaztuwǵan jıraw, Soppaslı Sıpıra
jıraw, Qorqıt ata dáwirlerine shekem alıp barıw menen ǵana sheklenedi. Al,
arxeologiyalıq izertlewlerdiń barlıǵında 1946-jılı Topıraqqaladan arfa sazın shertip
otırǵan, 1947-jılı hám sol jerden duwtarǵa uqsas eki tarlı saz ásbabın uslap turǵan
nazalımnıń tasqa oyılǵan súwretleri - freskaları tabılǵanı anıq. (Átteń bul eksponatlar
Leningradqa - Ermitajǵa alıp ketilgen. Ózimizdegi Úlketanıw - tariyx muzeyinde
olardıń kóshirmeleri ǵana qalǵan). Bul biybaha tabılmalar sol waqıtları burınǵı
Awqam kóleminde, hátteki sırtqı baspasóz sózlerinde de kútilmegen jańalıq sıpatında
járiyalanıp júrgenligi belgili. Dúnyanıń bir qansha belgili ilimpazları bul mádeniy
miyraslardı biziń eramızǵa shekemgi III-I ásirlerge tiyisli dep shamalaǵanın da aytıp
ótiwimiz orınlı. Usı saz ásbaplarınıń súwretleri biziń ata-babalarımız jasap ótken
mákan jaydan tabılıwı xalqımızdıń áyyemgi ótmishte de joqarı muzıka mádeniyatına
iye bolǵanlıǵın kórsetedi. Sonlıqtan Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoevtiń baslaması
menen 2021-jıl sentyabr ayında Qaraqalpaqstanda II-Xalıqaralıq baqsıshılıq kórkem
óneri festivalı hám dúnyanıń bir qansha elleriniń ilimpazlarınıń qatnasıwında ilimiy-
teoriyalıq konferenciyanıń Nókiste ótkeriliwi tosınnan emes.
Xalqımızdıń muzıka mádeniyatınıń baylıǵı tuwralı jáne bir jaǵdaydı atap
ótetuǵın bolsaq, 1960-jılı Nókiste muzıka bilim jurtı ashılǵanda Respublika basshıları
Amaniyaz Júzimbetovtı sol oqıw dárgayına direktor lawazımına jiberdi. Sol jılları
belgili Qıyas jıraw Xayratdinov, Shamurat jıraw Bekmuratov, Japaq baqsı
Shamuratov, Ámet baqsı Tariyxov, Maxan baqsı Ótenov, girjekshi Qoylı Axmedov,
duwtar soǵıw sheberlerinen Seytniyaz usta Jálimbet ulı, Mamıtjan maqsım Abdijamil
ulınan milliy saz ásbaplarımızdıń túrleri haqqında biraz maǵlıwmatlar jazıp alınǵan.
Sońınan ol dizimge Respublikamızdan tısqarıda jasap atırǵan qaraqalpaqlardıń turmıs
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
278
tárizi menen qızıǵıwshı jurnalist Shárigúl Payzullaeva, izertlewshi ilimpaz Tabısqan
Qanaatovlardıń miynetlerinde jarıq kórgen saz ásbaplarınıń atamaları qosıldı. Olardıń
hámmesin birlestirip qaraǵanda milliy saz ásbaplarımızdıń 50 den aslam túrleri hám
atamaları bar eken. Biraq, olardıń birazınıń dúzilisi haqqında maǵlıwmatqa iye
emespiz. Bul faktlerdi keltirip otırǵanımızdıń mánisi búgingi jas áwladlarımız milliy
saz ásbapları degende qobız, duwtar, girjek, balaman, sırnay, gernay, dáp,
shıńqobızdıń arjaǵın onsha bile bermeydi desek qátelespeymiz. Sebebi jazba derekler
joq sıyaqlı. Tilekke qarsı, respublikamızda muzıka mádeniyatı, xoriografiya hám
súwretlew óneri tarawlarına ilimiy-izertlew jumısları Qaraqalpaqstan ilimindegi eń
keshigip atırǵan másele ekenin ókinish penen tán alıwǵa májbúrmiz.
Aytjan Abdaliev, Abilhaq Júginisov, Abdulla Erimbetov, Abdijaliy
Xojanazarov, Baqbergen Qurbanov, Bekturǵan Tursınov, Ziynel Piyazov, Shamurat
Ótemuratovlar menen Tashkent teatr óneri institutın pitkerip, 1955-jıldıń 28-iyul kúni
Nókiske kelgeninde teatrımızdıń qısqı imaratı házirgi Jas tamashagóyler teatrınıń
ornında edi. Burın kinoteatr ushın mólsherlenip, 1937-1938 jılları salınǵan. 1941-
1942 jılları Tórtkúldegi dáryanıń degishi alıp, paytaxt hám teatr Nókiske
kóshirilgende saxna tárepi spektakl hám koncert kórsetiwge beyimlesip qosımsha
qayta islengen. Ol gezde teatrımız rásmiy túrde muzıkalı drama hám komediya teatrı
dep atalǵanı menen shtat birliginde xor yamasa oyınshılar (balet) toparı joq, unison –
yaǵnıy bir dawısta ǵana shertetuǵın 10-12 sazendeden ibarat ansambl ǵana bar edi.
Bizler kelgende teatrda sazendelerden Kamal Meńdibayev (skripka), Palwaniyaz
Ábdijamilov (skripka), Ismail Qıdırov, Roman Arzıev (rubap, tar), Yuldash
Bekbergenov
(nay),
N.I.Yagodin
(violonchel),
Brokman
(fortepiano,
koncertmeyster), Qutım Qalilaevlar (balaman, nay) isleytuǵın edi. Teatrǵa 1944-jılı
kelgen kompozitor Alimjan aǵa Xalimov dirijyor, muzıka basshısı, xormeyster,
artistlerge qosıq úyretiwshi muǵállim, qullası teatrdaǵı muzıkaǵa baylanıslı barlıq
jumıslardı bir ózi basqaratuǵın edi.
Usınday qıyınshılıqlarǵa qaramastan teatr saxnasında hár qıylı jıllar
dawamında "Baǵdagúl", "Kóklen batır", "Arshın mal alan", "Gúlsara", "Láyli-
Májnún", "Alpamıs", "Súymegenge súykenbe", "Aygúl-Abat", "Qozı Kórpesh –
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
279
Bayan sulıw", "Qız Jipek", "Berdaq", "Ǵárip ashıq", sıyaqlı muzıkalı spektakller
qoyılıp, kópshiliktiń súyip tamashalaytugın, teatrımızdıń qaymaq repertuarları bolıp
qalǵan. 1940-jılı baletmeyster Ali Ardobus Ibragimov teatrımızda "Baxshasaray
fontanı" baletinen bir aktin tolıq saxnalastırǵan, oyın keshesin ótkerip
tamashagóylerdi lal qaldırǵan. Sol kesheniń tipografiyada áshókeyliep bastırılǵan
baǵdarlamasınıń bir nusqasın úy arxivimde házir de saqlap qoyıppan. Ol gezleri
simfoniyalıq orkestr bolmasa da sazendeler quramında skripka, alt, violonchel,
klarnet sıyaqlı ásbaplar bolǵan.
1955-jıldıń sentyabr ayınıń ortalarında Tashkentten R.M.Kariev basshılıǵında
kompozitorlar A.Kozlovskiy, M.Nasimov, rejissyor A.O.Ginzburg, teatr xudojnigi
M.Musaev, baletmeyster E.Petrosova hám basqa da qánigeler kelip Qaraqalpaqstan
kórkem óneri hám ádebiyatınıń Tashkentte on kúnligin ótkeriw boyınsha teatrda
respublika basshılarınıń qatnasıwında úlken májilis ótkerildi. On kúnliktiń waqtı
1956-jıldıń aqırına taman dep belgilendi. Jıynalısta teatr "Alpamıs" spektaklin opera,
"Qırıq qız" spektaklin balet sıpatında kórsetsin dep usınıs etkenler de boldı. Sonda
men de shıǵıp sóylep, opera hám balet spektaklerin kórsetiwge ele teatrımızda
imkaniyattıń joq ekenligin, onıń ushın simfoniyalıq orkestr, qánige opera qosıqshıları,
balet ushın xoriografiyalıq arnawlı bilimge iye oyınshılar zárúrligin aytqan edim.
Solay etip teatr repertuarında "Ǵarip ashıq" muzıkalı draması, "Súymegenge
súykenbe" muzıkalı komediyası, rus klassikasınan A.N.Ostrovskiydiń "Jarlılıq ayıp
emes" hám zamanagóy temada "Rawshan" spektaklerin kórsetiwge, on kúnliktiń
saltanatlı ashılıw hám jabılıw máresimlerinde teatr, filormoniya hám kórkem
háweskerlerdiń birlesken kúshi menen eki koncert baǵdarlamasın tayarlawǵa
uyǵarıldı. On kúnlikke tayarlıq barısında kórkem háweskerlerdi tartıw jolı menen
teatrdıń xor, oyınshılar hám sazendeler toparına biraz talantlı jaslar, sonıń ishinde
sazendelerden Jumamurat Yangibayev, Allayar Saburov, Alım Abdullaev, Rajapbay
Yuldashevlar qosıldı. Teatrdıń hár bir artisti xorǵa da, oyınǵa da qatnasa beretuǵın
edi.
On kúnlik Tashkent qalasında 1957-jıldıń 24-yanvar - 2-fevral aralıǵında
tabıslı ótti. Onıń juwmaǵı boyınsha Ózbekstannıń jetekshi qánigeleriniń qatnasıwında
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
280
pikir alısıwlar ótkerilip, Qaraqalpaqstanda muzıka mádeniyatın rawajlandırıw
maqsetinde Nókiste arnawlı bilim jurtın ashıw, Qaraqalpaq xalıq sazları orkestrin
dúziw, Tashkent mámleketlik konservatoriyasındaǵı professor A.I.Petrosyanc
basshılıǵındaǵı eksperimental- (tájiriybe) laboratoriyasında qaraqalpaq duwtarlarınıń
túrlerin rekonstrukciyalaw, mámleketlik filormoniyamız quramında simfoniyalıq
orkestr shólkemlestiriw zárúrligi ortaǵa qoyıldı.
Qaraqalpaqstanda birinshi ret muzıka uchilishesi (bilim jurtı) 1935-jılı sol
waqıtları respublikamızdıń paytaxtı bolıp turǵan Tórkúl qalasında ashılǵan. Oǵan
Moskva konservatoriyasın pitkergen jas kompozitor Viktor Shafrannikov,
violonchelist Nikolay Ilyich Yagodinler kelip sabaq bergen. Biraq, onda oqıytuǵın
nota sawatına iye jaslar bolmaǵanlıqtan uchilishe 1937-jılı jabılıp, balalar muzıka
mektebi bolıp qalǵan. Ómir boyı teatrda islegen skripkashı sazende,
Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken artist Kamal aǵa Mendibayev, Toshkent
konservatoriyasınıń professorı, bir neshe Xalıqaralıq jarıslardıń jeńimpazı bolǵan
jerlesimiz violonchelist Ilyas Ibragimov, kórkem óner izertlew ilimleriniń kandidatı,
muzıka sınshısı Tájigúl Adambaevalar dáslep sol Tórkúldegi muzıka mektebinde oqıp
notalıq sawatın ashqan.
Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan húkimeti basshılarınıń qollap-quwatlawında
1960-jılı Nókiste muzıka bilim jurtı ashılıp, Amaniyaz Júzimbetovtı direktor etip
tayınlaǵanın joqarıda ayttım. Dáslepki oqıw jıldıń 47-oqıwshı menen baslaǵan bolsaq,
kelesi oqıw jılında 73 oqıwshı qabıl etildi. Oqıwshılardıń basım kópshiligi
simfoniyalıq orkestrge beyim qánigeler edi. Bilim jurtında Tashkent
konservatoriyasınıń pitkeriwshileri A.Sultanov, T.Adambaeva, K.Ótegenov,
A.Xalimov,
sonday-aq
jas qánigeler N.Muxammeddinov, K.Abdullaev,
K.Nametullaevlar sabaq berdi. Sońınan xoreografiya hám súwretlew bólimleri de
qosılıp, Nókis kórkem óner bilim jurtına aylandı. Filarmoniyada xalıq sazları orkestri
dúzilip, teatrda sazendeler toparı kóbeyip simfoniyalıq baǵdardaǵı ásbaplar menen
tolıqtırıldı.
1963 hám 1969-jılları Tashkentte ótkerilgen Qaraqalpaqstan kórkem óneri
hám ádebiyatınıń háptelikleri, Qaraqalpaqstannıń Xorezm (1968j.) hám Qızıl-Orda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
281
(1978j.) wálayatlarında ótkerilgen mádeniyat kúnlerinde arnawlı simfoniyalıq orkestr
bolmaǵanı menen teatr, filarmoniya, muzıka bilim jurtındaǵı sazendelerden
jámlengen orkestr bul juwapkerli ilajlardı inabatlı dárejede atqarıp shıqtı. Olardı
birlestirip shólkemlestiriw hám qánigelik penen basqarıwda Leningrad (házirgi
Sankt-Peterburg) konservatoriyasın pitkerip kelgen jas jerlesimiz, talantlı dirijyor
Saparbay Palvanovtıń pidákerlik xızmetlerin ayrıqsha atap ótkenimiz orınlı.
Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrında usı quramalı simfoniyalıq
orkestrdiń kúshi menen 1974-jılı N.Muxammeddinovtıń "Ájiniyaz" operasınıń
birinshi akti tabıslı saxnalastırıldı.
Muzıka áleminde saz ásbapları ózleriniń seslik tábiyatına, yaǵnıy hawaz
shıǵarıw jollarına, beyimligine qaray tarlı sazlar, demli sazlar hám urma sazlar dep
atalıp, tiykarınan iri úsh toparǵa bólinedi. Dúnyada saz ásbaplarınıń túrleri hám
olardıń qosılıp shertiletuǵın úlkenli-kishili birikpeleri - hár qıylı ansambller hám
orkestrler oǵada kóp. Solay da jáhán muzıka mádeniyatı tariyxında hár bir xalıqtıń
muzıka óneriniń pás-bálentlikleri - anıǵıraq aytqanda joqarı sheklerdi iyelew jaǵdayı
opera, balet, simfoniya, oratoriya, kantata sıyaqlı iri qospalı hám quramalı janrlar hám
de olardı kámilligine jetkerip atqaratuǵın simfoniyalıq orkestrdiń sheberlik dárejesi
menen ólshenedi. Ásirese, simfoniyalıq orkestrdegi túrli saz ásbaplarınıń kóp dawıslı
seslerin melodiyalıq bir aǵım - nama qálpine keltiriw hám usılay biliw, sol namanıń
háwiji menen qaytarmalarında ritm, ırǵaqlardıń tolıq hám qatań saqlanıwına erisiw
sol orkestrdi basqarıp turǵan dirijyordıń sheberlik uqıbına tikkeley baylanıslı
ekenligin de aytıp ótiwimiz kerek.
Qaraqalpaqstannıń kórnekli wákili tulǵalarınıń biri Bayram Matchanov
direktor waqtında 1981-jılı filarmoniya quramında óz aldına belgili shtat birliklerine,
óndirislik-dóretiwshilik kórsetkishlerine iye jámáát sıpatında Saparbay Palwanov
basshılıǵında Qaraqalpaq mámleketlik simfoniyalıq orkestri dúzildi.
1975-jılı Tashkent mámleketlik konservatoriyasın pitkergen, Ózbekistanǵa
miyneti siǹgen kórkem óner ǵayratkeri I.T.Sharapovadan - xor dirijyorlıǵı, Ózbekstan
xalıq artisti, professor Z.Haqnazarovtan operalıq-simfoniyalıq dirijyorlıq, SSSR xalıq
artisti, SSSR mámleketlik sıylıǵınıń laureatı, professor M.Ashrafiyden kompoziciya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
282
boyınsha sabaqlar alǵan Q.Zaretdinov simfoniyalıq orkestr dúzilgen birinshi kúnnen
baslap S.Palwanov penen birge onı shólkemlestiriw isine - sazendelerdi, sazlardıń
túrlerin tańlaw, saz ásbapları menen támiyinlew, kóp dawıslı hár qıylı ásbaplardı
shertiwdi orkestr qaǵıydasına beyimlep úyretiw islerine belsene qatnastı.
Usı orında elimizdiń ardaqlı aqsaqalı Qallibek Kamalovtıń Qaraqalpaqstan
kórkem ónerin rawajlandırıw hám onı dúnyaǵa tanıtıwdaǵı ájayıp xızmetlerin
kórsetip ótkenimiz maqul. 1970-jılları házirgi akademiyalıq muzıkalı teatrımızdıń
jańa imaratı salınardan taza tiptegi bul joybar bunnan burın Nalchikte iske qosılǵan
teatr imaratınıń úlgisin aldırdı. Qurılıs barısında Qallibek aǵanıń ózi hár kúni derlik
xabar alıp turatuǵın edi. Eń saylandı qurılıs materialları da Rossiyadan keltirilip, sulıw
teatr binasın qurıwǵa erisildi. Muxtar Ashrafiy Nókiske bir kelgeninde Qallibek aǵa
ol kisini jańa teatrdıń qurılıs barısı menen tanıstırdı.
Teatrdıń biraz jerlerin aralaǵannan keyin saxnanıń aldına kelip, "Bul biziń
milliy teatrımız, óziniń simfoniyalıq orkestri boladı" degende Ashrafiy orkestr
otıratuǵın jerdi bir qatar kózden ótkerip, "Joybarlawshılar simfoniyalıq orkestrdi
inabatqa almaǵan, mınaw oǵan tarlıq etedi ǵoy" dedi. Sol gápler menen
tamashagóyler zalınan aldıńǵı úsh otırǵıshlar alıp taslandı, avansena hám orkestr ornı
keńeytirilip, joybarǵa zárúr ózgerisler kirgizildi.
Qallibek aǵa óziniń "El xızmetinde" atlı kitabında: "...Ǵıjjaǵıj jumıslar júrip
atırǵan kúnlerdiń birinde biziń qánigelerimiz sırt ellerde islep shıǵarılatuǵın saz
ásbapların (simfoniyalıq orkestr ushın – A.J.) satıp alıwdıń zárúrligin ayttı. Bul
máselege men ózim tikkeley aralanpasam bolmaytuǵın boldı, sebebi, valyuta kerek
eken... Al, valyutanı Ózbekstan húkimetiniń baslıǵı Nurmuxammad Juraevich
Xudayberdiev bólistiretuǵın edi. Qaraqalpaqstannıń kórkem ónerine shayda hám onıń
tez pát penen ósip baratırǵanına kewli tolǵan ol kisi meniń valyuta haqqındaǵı
ótinishimdi qanaatlandırdı. B.Matchanovtı qasıma ertip, Moskvaǵa kettim. SSSR
Sırtqı sawda ministriniń orınbasarı Nikolay Ivanovich Smelyakovtıń qabıllawında
boldıq, júdá tájiriybeli, AQShtaǵı elshixanada islegen diplomat adam eken. Ol
"Ásbaplardı aldırıp beremen, biraq valyuta ótkeriw máselesin ózlerińiz sheshiń" dedi.
Onnan shıǵıp SSSR Vneshtorgbank baslıǵı Albert Rodionovich Makaeevke kirdik,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
283
jumıslap júrgen mashqalalardı bayanlap berdim. Ol maǵan "A.N.Kosygenniń qolı
qoyılǵan qarar bar, saz ásbapları ushın sırt ellerge valyuta ótkeriw qadaǵan etilgen",
- dedi. Oylanıp otırıp azdan soń "Solay bolsa da men sizlerge járdem eteyin, sebebi
kóp jıllardan berli bank sistemasında islep kiyatırǵan bolsam da, meniń qabıllawıma
Obkomnıń birinshi sekretarı ómirimde birinshi márte kelip otırıptı, onıń ústine SSSR
Joqarǵı sovetiniń deputatı, Socialistlik Miynettiń Qaharmanı ekensiz, men qadaǵan
bolsa da siziń isińizdi pitkerip jiberemen", - dep máseleni unamlı sheship berdi. Sol
ásbaplar házir de óziniń jaǵımlı sesleri menen biziń qosıqshılarımızdıń hawazlarına
hawaz qosıp, xalqımız ushın xızmet etip atır (431-432 betler)" – jazǵan. Usı bir ǵana
fakttiń ózi aqsaqalımızdıń abırayı Pútkil aymaqlıq kóleminde qanshelli bálent
bolǵanlıǵın ayqın sıpatlaydi. Óytkeni SSSR Mádeniyat ministrligi aralasqanı menen
de bul máseleniń pitpeytuǵınlıǵı málim bolıp tur.
Simfoniyalıq orkestr tolıq shtat birlikleri menen 1989-jılı filarmoniyadan
Qaraqalpaq mámleketlik sazlı teatrınıń quramına ótkerildi. Sonnan berli bul jámáátti
Qaraqalpaqstan hám Ózbekstanǵa miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri, Berdaq
atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı, belgili dirijyor hám kompozitor, professor
Qurbanbay Zaretdinov úlken sheberlik penen basqarıp kiyatır. Sol dáslepki dúzilgen
bunnan 40 jıldıń berjaǵındaǵı Simfoniyalıq orkestrimizdiń hár bir qádemindegi
tabısları búgingi zamandaslarımızdıń kóz aldında ótip atır.
Búgingi kúni Qaraqalpaqstanımızdıń hár bir dóretiwshi jámááti, hár bir
atqarıwshısı jáhán elleriniń túrli saxnalarında eń saylanlı kásiplesleri menen emin-
erkin, hesh taysalmastan bellese aladı. Bul oǵada úlken kúsh hám jetiskenlik. Qırıq
jas – bul jámááttiń de, insannıń da ósip kámillikke erisken shaǵı. 2008-jılı Nókiste
Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı ashılǵan
bolsa, 2021-jıldan baslap Ózbekstan mámleketlik Konservatoriyasınıń da filialı
ashılıp atır. Bulardıń hámmesi Prezidentimizdiń Qaraqalpaqstanǵa, talantlı
jaslarımızǵa kórsetip atırǵan ayrıqsha ǵamqorlıǵı bolıp tabıladı.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
284
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
