MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
265
QARAQALPAQSTANNÍŃ HÁZIRGI ZAMAN KOMPOZITORÍ:
QURBANBAY ZARETDINOVTÍŃ KÓRKEM DÓRETIWSHILIK JOLÍ
Ózbekstan mámleketlik konsevatoriyası Nókis filialı “Tarlı ásbaplar”
qánigeligi 4-kurs studenti Kaniyazov Damir
Annotaciya: Maqala házirgi qaraqalpaq kompozitori Qurbanbay
Zaretdinovtıń ómiri hám dóretiwshiligine arnalǵan. Avtor onıń milliy muzıka
mádeniyatınıń rawajlanıwına, ásirese opera janrına qosqan úlesin talqılaydı,
sonday-aq kompozitordıń óz xalqınıń ruwxiy hám mádeniy qádiriyatların
sáwlelendiriwshi sıpatındaǵı ornın qaraydı. Zaretdinov dóretiwshiliginiń Ózbekstan
hám Qaraqalpaqstannıń házirgi muzıkalıq procesindeги áhmiyeti, onıń dástúriy
motivlerdi zamanagóy tásir quralları menen sintezlewge umtılıwı atap ótiledi. Jumıs
kompozitordıń aymaqtıń mádeniy ózgesheligin saqlaw hám kásiplik muzıka kórkem
ónerin rawajlandırıwdaǵı figurasınıń áhmiyetin ashıp beredi.
Gilt sózler: Qurbanbay Zaretdinov, kompozitor, Qaraqalpaqstan, muzıkalıq
mádeniyat, házirgi opera, milliy dástúrler, Ózbekstannıń muzıkalıq kórkem óneri,
dóretiwshilik, mádeniy sayalılıq, XXI ásir kompozitori.
Аннотация: Статья посвящена жизни и творчеству современного
каракалпакского композитора Курбанбая Заретдинова. Автор анализирует
его вклад в развитие национальной музыкальной культуры, особенно в жанре
оперы, а также рассматривает роль композитора как выразителя духовных и
культурных ценностей своего народа. Подчёркивается значимость
творчества Заретдинова в контексте современного музыкального процесса
Узбекистана и Каракалпакстана, а также его стремление к синтезу
традиционных мотивов с современными выразительными средствами.
Работа раскрывает важность фигуры композитора в сохранении культурной
самобытности и развитии профессионального музыкального искусства
региона.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
266
Ключевые
слова:
Курбанбай
Заретдинов,
композитор,
Каракалпакстан, музыкальная культура, современная опера, национальные
традиции, музыкальное искусство Узбекистана, творчество, культурная
идентичность, композитор XXI века.
Abstract: This article explores the life and work of Kurbanbay Zaretdinov, a
contemporary Karakalpak composer known for his active contributions to the opera
genre. The study highlights his role in shaping the national musical culture of
Karakalpakstan and Uzbekistan, emphasizing his efforts to blend traditional musical
elements with modern expressive techniques. Zaretdinov’s compositions are
presented as a reflection of the spiritual and cultural values of his people. The article
underlines the importance of his creative work in preserving cultural identity and
advancing the professional musical art of the region.
Keywords: Kurbanbay Zaretdinov, composer, Karakalpakstan, musical
culture, contemporary opera, national traditions, music of Uzbekistan, creativity,
cultural identity, 21st-century composer.
Kompozitor tek ǵana muzıka dóretiwshi emes, al waqıttıń, milliy ruwxtıń hám
adamzat sezimleriniń sáwlelendiriwshisi bolıp tabıladı. Tariyxtıń barlıq dáwirlerinde
kompozitorlar muzıkalıq mádeniyattı qáliplestiriwde eń áhmiyetli orındı iyelegen:
orta ásirlerdegi shirkew hám saray ushın diniy shıǵarmalardan baslap, XIX-XX
ásirlerdiń ullı simfoniyaları hám operalarına deyin. Olardıń dóretpeleri tek jámiyetlik
ózgerislerge ilesiw menen sheklenip qalmastan, óz dáwiriniń idealların, qayǵı-
qásiretin hám úmit-arzuwların sáwlelendiriw arqalı bul ózgerislerge belsenli tásir
etken.
Hár qıylı dáwirlerde kompozitorlar túrli wazıypalardı atqarǵan: diniy
dástúrlerdiń xızmetkerleri, saray muzıkantları, erkin dóretiwshiler, jańashıllar hám
reformatorlar sıpatında. XX hám XXI ásirlerde olardıń roli ayırıqsha kóp qırlı boldı -
olar tek dóretiwshi ǵana emes, al ses izertlewshileri, ustazlar, mádeniy elshiler de
boldı. Búgingi kúnde kompozitorlar klasikalıq dástúrlerdi jańa formalar hám
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
267
texnologiyalar menen biriktirip, jańa sesliliklerdi ashıp, muzıkalıq keńisliktiń eń
áhmiyetli figurası bolıp qalmaqta.
Belgili bir kompozitordıń ómiri hám dóretiwshiligin úyreniw onıń muzıkalıq
tiliniń jeke ózgesheliklerin túsiniw menen birge, muzıka arqalı jámiyettegi mádeniy
hám tariyxıy proceslerdiń qalay júzege asırılǵanın da izertlew múmkinshiligin beredi.
Hár bir iste jetiskenlikke erisiw ushın qaysı kásip yamasa óner iyelerin alıp qarayıq
olarda qandayda bir óziniń isine degen uqıp, qábilettiń bar ekenligin, sol iske bolǵan
qızıǵıwshılıǵın bayqaymız. Usi sıyaqlı sózge jan, sazga ziban beretuǵın talant iyesi
kompozitor bolıp sanaladı. Kompozitor óz ishki keshirmeleri menen fantaziyası arqalı
biytákirar kórkem óner dóretpesi bolgan muzikanı jaratıw menen birge oni
notalastırıw, ásbaplastırıw hám ámelde ansambl sazendeleri bolsın, orkestr bolsın
yamasa jeke atqarıwshı bolsın, olar menen birgelikte islep, dóretilgen shıǵarmanı
tıńlawshıǵa shekemgi mashaqatlı islerdi ózlestiriw wazıypası turadı.
Muzıka mádeniyatında kompozitorlar barlıq dáwirlerde ayrıqsha orın iyelep,
onıń mazmunın, usılın hám emocionallıq jańǵırıǵın qáliplestirgen. Olar tek óz
dáwiriniń ruwxın sáwlelendirip qoymastan, al muzıka kórkem óneriniń rawajlanıw
baǵdarın da belgilep bergen. XXI ásirde jámiyettiń mádeniy turmısında, ásirese
globallasıw sharayatında milliy dástúrlerdi saqlap qalıw hám rawajlandırıw haqqında
gáp bolǵanda, kompozitordıń tulǵası ele de áhmiyetli bolıp qalmaqta.
Qaraqalpaqstannıń házirgı muzıka saxnasınıń kórnekli wákilleriniń biri
Qurbanbay Zaretdinov bolıp, ol hár túrli janrlarda, ásirese opera janrında belsendilik
penen dóretiwshilik etip atırǵan kompozitor. Onıń dóretiwshiligi milliy muzıka
dástúrine tereń húrmet hám onı házirgi zaman kórkem óner formaları menen
baylanıstırıwǵa umtılıwı menen ajıralıp turadı. Qurbanbay Zaretdinovtıń xızmetin
úyreniw arqalı kompozitorlıq individuallıqtiń jańa dáwir sharayatında xalıqtıń
mádeniy ózgesheliklerin kórsetiwshi faktorǵa aylanıp baratırǵanın bayqawǵa boladı.
Qurbanbay Zaretdinov 1951-jıldıń 25-fevralında Kegeyli rayonınıń Shoq
torańǵıl awılı, Baqsı jap boyında jumısshı diyxan shańaraǵında dúnyaǵa keledi.
"Bolar bala bes jasınan belgili" degendey kishkeneliginen saz álemine qumar bolıp
ósti. Balalıǵınan ádebiyat, tariyx hámde muzikaga bolgan qızıgıwshılıǵın bilgen aǵası
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
268
Qurbanbayǵa dáslep duwtar shertiwdi hám nota sawatın úyretedi. Ol mektepte oqıp
júrip, kórkem óner dógeregine qatnasıp, milliy saz ásbaplardan tıskarı mandolin,
bayan akkardon hám fortepiano shertiwdi ózlestiredi. Respublikada ótkerilgen
koncert, festival, kórik tańlawlarda qatnasıp, sıylıqlardı qolǵa kiritedi. Q.Zaretdinov
orta mektepti tabıslı pitkergennen keyin Nókis muzıka hám xoreografiya
uchilishesiniń "Xor dirijyorligi" bólimine oqıwǵa kiredi. Jas qániyge 1968-jili
Stanislavskiy atındaǵı Muzikalı drama hám komediya teatrında xor artisti bolip
jumisqa alındı. Dáslep 1969-jılı Tashkent qalasında Qaraqalpaqstannıń ádebiyatı hám
mádeniyatı on kúnligine qatnasıp teatr xor jámááti menen ashılıw hám jabılıw
koncertlerinde, "Navoy Astrovatta," "Aqmaq patsha" spektakllerinde qatnasadı.
Q.Zaretdinov 1970-jılı bilimlendiriwdi tabıslı tamamlap, I.F.Kalnicka usınısı
menen Tashkentke oqıwǵa shaqırıladı. Konservatoriyada professorlar I.F.Kalnitskaya
hám I.T.Sharapovanıń klasında "Xor dirijyorligi" fakultetinde tálim aladı.
Ol kompozitorlıq jolın konservatoriyada oqıp júrgen gezlerinde baslaydı.
Konservatoriyanı 1975-jılı tabıslı juwmaqlap, J.Shamuratov atındaǵı Nókis muzika
hám xoreografiya bilim jurtına jumısqa kiredi. 1976-jıldan baslap Nókis kórkem-óner
uchilishesinde oqıw isleri boyınsha direktor orınbasarı lawazımında jumıs isleydi, sol
jılı Muzıkalı drama hám komediya teatrında teatrdıń bas xormeysteri bolıp "Berdaq"
muzıkalı dramasın saxnalastırıwǵa qatnasadı.
1981-jılı mart ayında el aǵası Qállibek Kamalovtıń basshılıǵı menen
Tashkentten Ózbekstan xalıq artisti, dirijyor A.M.Abdiqayumov shaqırılıp, sonıń
járdeminde kompozitor hám dirijyor S.Palwanov hám Q.Zaretdinovlar menen
birgelikte Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyası shólkemlestiriledi
hám dirijyor sıpatında jumısqa alınadı. Ol xalıqaralıq festival hám koncertlerde. aktiv
qatnasadı. Atap aytqanda, Tatarstanda Qaraqalpaqstan mádeniyatı kúnleri Qazan
qalasında konservatoriyanıń úlken zalında orkestrdiń birinshi koncert baǵdarlaması
menen qatnasadı. 1982-jili Tashkent qalasında Qaraqalpaqstan mádeniyatı kúnleri
M.Ashrafiy atındaǵı Tashkent mámleketlik konservatoriyasında orkestrdiń jeke
koncerti bolip ótedi, onda G.Demesinovtıń No1 simfoniyasınıń 1-bólimi,
S.Yudakovtıń "Bayram" uvertyurasına dirijyorlıq etedi. 1983-jili Nókiste Ózbekstan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
269
kompozitorlarının plenumi ótkerilip, "Ájiniyaz" operasınan úzindiler hám No2
koncerti menen qatnasadı.
Q.Zaretdinov
1987-jıl
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik
filarmoniyasınıń bas dirijyorı lawazımına tayınlanadı hám sol jılı 14-noyabrde
N.Muhammeddinovtıń "Ájiniyaz" atlı birinshi qaraqalpaq milliy operasına Dirijyor-
sazlawshı sıpatında qatnasadı. Ol 1988-jılı Tashkent qalasında Berdaqtıń 150 jıllıǵı,
1990-jılı Xorezmde Qaraqalpaqstan mádeniyatı kúnlerine hám Alma-ata qalasında
Qaraqalpaqstan teatrı kúnlerinde "Ájiniyaz" operası, "Ǵárip ashıq," "Súymegenge
súykenbe" muzıkalı draması hám úlken koncert baǵdarlamalarına dirijyorlıq qıladı.
Q.Zaretdinov 1992-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Kompozitorlar Awqamı
baslıǵı lawazımında jumıs alıp baradı. Ol xızmet lawazımı menen qatarda
dóretiwshilikten uzaqlaspay A.Xalimov penen birgelikte "Ǵárip ashıq" (A.Begimov,
T.Allanazarov pesası), "Ádalatqa qıyanet" (S.Xojaniyazov pesası), YAr diydarı
(K.Raxmanov pesası), "Edige" (K.Raxmanov pesası), "Berdaq" (Q.Mátmuratov
pesası), muzıkalı dramalarına, "Saqıpqıran" (A.Aripov pesası), "Sharyar"
(Q.Mátmuratov pesası), dramalarına, "Tirsekler" (O.Ábiraxmanov pesası), "Laqılar
emlewxanada" (K.Raxmanov pesası) muzıkalı komediyalarına, Tumaris operası
(I.YUsupov librettosı), "Xalıq ushın" operası (K.Karimov librettosı), "Qırıq qız"
baleti (J.Turdımuratov, H Bunnan tısqarı "Tuwısqan ırǵaqlar," Xalıq sazlar ushın úsh
bólimli syuita, Nawrız Uvertyurası, Qaraqalpaqtıń "Qara dáli," "Qara jorǵa,"
"Torgay" xalıq namaların Simfoniyalıq orkestrge qayta isledi. Qosımsha iri kólemli
shıǵarmalarınan "Posqan el" (Jiyen jıraw gúrrińi tiykarında) Oratoriya, "Jaslıq"
Uvertyurası, "Qaraqalpaq Rhapsodiyası" Simfoniyalıq shıǵarmaların dóretti.
Q.Zaretdinov júzge jaqın qosıq hám romanslar dóretti. Olardan "Shaǵla,
meniń Ana Watanım," Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan qaharmanı, Qaraqalpaq xalıq
shayırı I.YUsupovtıń - Xalkabadtan neshe adam kelmedi..., Sálem Ana topıraǵım,
Aralım ármanım, Búlbil, Báhár-báhár, Tumaris haqqında ballada, Tań samalına, Jas
ber... Óatan magan, men Óatanga kerekpen, Sizge, Juldız, Yarım sen júrgen jerde
atamasındaǵı qosıqlarga nama jazdı. X.Dáwletnazarov sózine - Muhabbat tolǵanısı,
Aq quw, Óziń Óatan, Anajan, Kózlerińdi unattım seniń, Báhár keldińbe,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
270
Á.Ótepbergenov sózine - Bul dúnya ájayıp dúnya, T.Qabulov sózine - Búgingi
Bozataw, Sh.Seyitov sózine - Anajan, Gúlmurat shayır sózine - Qayrauda jalǵız ǵaz,
S.Embergenov sózine - Seniń kózleriń, K.Raxmanov sózine - Kóriner, D.Allanazarov
sózine - Dayı qız, G.Dáwletova sózine - Ana jer-Ana, Kórinbes, Qarabayırlar,
S.Nietullaev sózine - Meniń tuwılǵan Óatanım, Jırlayman seni tuwǵan jer,
Q.Táńirbergenov sózine - Muhaddes hayal, Berdaq sózine - Ómirim, Maǵan ber,
A.Jumaniyazov sózine - Ózbekstanım atlı qosıqlarǵa nama ja K.Zaretdinov avtorlıq
hámde xalıq namaları tiykarında da bir neshe xor hám akeler deretti. Olardan:
I.YUsupov sózine - Aral muńı (úsh bólimli), Báhár báhár, Qaraqalpaqstan, Óatan
degen. X.Dáwletnazarov sózine - Shejire, Ǵárezsizlik uranı, Nawrız. T.Qabulov
sózine - Bugingi Bozataw, B.Genjemuratov sózine - Qaraqalpaqstan.
Sh.Paxratdinova sózine - Meniń áziz watanım, N.Musaev sózine - Ózbekstan
Armiyası. Berdaq sózine - Xalıq ushın, Ernazar biy. Ájiniyaz sózine - Bozataw
(Dástan). Akkapellalardan Xalıq sózi hám namaları tiykarındaǵı Ayqulash, Altı qız,
Besik jırı, Qara kóz, Qız ne bilsin, Nalısh, Súygen yar, Háwjar, Shaǵala shıǵarmaların
aralas xorǵa qayta isledi. Bunnan tısqarı Ájiniyaz sózi, xalıq namaları Bolmasa,
Megzer. A.Sultanov naması, Ájiniyaz sózi - Joq meniń, X.Turdıqulov naması,
S.Xojaniyazov sózi - Duwtarım meniń, Z.Lepesov naması, R.Dúysemuratova sózi -
Men bar jerde, Kewıl tolǵanısı, J.Shamuratov naması, J.Aymurzaev sózi - Sonday
kúldim, A.Xalimov naması, S.Xojaniyazov sózi - Erkinlik hawaazı atlı aqkapellalardı
aralas xorǵa qayta isledi. Ol balalar ushın da bir neshe jeke hám xor shıǵarmaların
jazdı.
Kompozitor Qurbanbay Zaretdinov usınday bahalı shıǵarmalardı saxnaǵa alıp
shıǵıw arqalı xalqımız mádeniyatı hám kórkem ónerine úlken úles qosqanı ushın
húkimetimiz tárepinen múnásip sıylıqlandı. 1985-jılı Húrmet belgisi ordeni, 1989-jılı
Qaraqalpaqstan kórkem-óner ǵayratkeri, 1994-jılı Qaraqalpaqstan Jasları sıylıǵınıń
laureatı, 1997-jılı Berdaq atındaǵı máleketlik sıylıqtıń laureatı, al 2000-jılı bolsa
Ózbekstan kórkem-óner ǵayratkeri degen ullı ataqlarǵa eristi.
Sózimiz juwmaǵında kompozitor Q.Zaretdinovtıń ómir hám miynet jolı
keleshek áwladlarımız hám kórkem ónerge qádem qoygan jaslarımız ushin, jas
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
271
kompozitor hám basqarılarımız ushin órnek alatuģin insan ekenligin maqtanish
etkimiz keledi. Solay etip, kompozitordıń dóretpeleri muzıka kórkem óneri tariyxında
áhmiyetli orın iyelep, óz dáwiriniń jeke kórkem izleniwlerin hám mádeniy-tariyxıy
jaǵdayın sáwlelendiredi. Onıń muzıka janrın rawajlandırıwǵa qosqan úlesi,
kompozitorlıq stiliniń ózgesheligi hám keyingi áwlad atqarıwshıları menen
tıńlawshılarına jasaǵan tásiri, kórkem miyrasınıń joqarı áhmiyetke iye ekenligin
kórsetedi. Bul avtordıń ómiri hám dóretpelerin úyreniw arqalı sol dáwirdiń muzıkalıq
mádeniyatında júz bergen processlerdi tereńirek túsiniwge, sonday-aq kompozitorlıq
pikirge tán bolǵan formaları menen kórinisleriniń kóp túrligin bahalawǵa
múmkinshilik tuwıladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
272
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
