MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
183
ZAMONAVIY ELEKTROMOBILLARDA
ELEKTRODVIGATELLAR TURLARI, QO’LLANILISHI VA
ISTIQBOLLARI
Abdullayev Abdupatto Salimovich
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi katta o‘qituvchi
Axmadjonova Begoyim Sobirjon qizi
Andijon davlat texnika instituti
4-kurs talabasi
Annotatsiya. Maqolada asosiy dvigatel turlari – doimiy magnitli sinxron
dvigatellar (PMSM), asinxron dvigatellar (IM), cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellari
(BLDC) va doimiy tok dvigatellari (DC) – ularning tuzilishi, afzalliklari va
cheklovlari nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, elektrodvigatellarning
turli elektromobil modellarida qo‘llanilishi va sohada joriy etilayotgan
innovatsiyalar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: elektromobil, elektrodvigatel, doimiy magnitli sinxron dvigatel,
asinxron dvigatel, cho‘tkasiz dvigatel, doimiy tok dvigateli, samaradorlik,
innovatsiyalar, nodir tuproq elementlari, kelajak istiqbollari.
Kirish.
Elektromobillar global avtomobilsozlik sohasida ekologik toza va
barqaror transport vositasi sifatida muhim o‘rin egallamoqda. Ushbu transport
vositalarining asosiy komponenti elektrodvigatel bo‘lib, uning turi, samaradorligi va
qo‘llanilishi elektromobilning ishlash ko‘rsatkichlari, narxi va bozor
raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir qiladi. Zamonaviy elektromobillarda turli xil
elektrodvigatellar qo‘llanilmoqda, ularning har biri o‘ziga xos afzallik va
cheklovlarga ega.
Maqolaning
maqsadi
zamonaviy
elektromobillarda
ishlatiladigan
elektrodvigatellar turlarini tahlil qilish, ularning qo‘llanilish sohalari va kelajakdagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
184
rivojlanish istiqbollarini ko‘rib chiqishdir. Maqola quyidagi bo‘limlardan iborat:
adabiyotlar tahlili, elektrodvigatellar turlari, qo‘llanilish sohalari, kelajak istiqbollari
va xulosa.
Adabiyotlar tahlili.
Elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar
bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar va nashrlar mavjud. Quyida ushbu sohada
o‘tkazilgan asosiy tadqiqotlar va ularning xulosalari qisqacha ko‘rib chiqiladi.
1.
Ehsani va boshqalar (2018)
“Modern Electric, Hybrid Electric, and Fuel
Cell Vehicles” kitobida elektrodvigatellar turlarini tahlil qilib, doimiy magnitli
sinxron dvigatellarning (PMSM) yuqori samaradorligi (95% gacha) va kichik
o‘lchamlari tufayli zamonaviy elektromobillarda yetakchi ekanligini ta’kidlagan.
Ular nodir tuproq elementlarining narxi va ekologik muammolarini muhim cheklov
sifatida qayd etgan.
2.
Boldea va boshqalar (2014)
“Electric Machines and Drives for Electric,
Hybrid, and Fuel Cell Vehicles” maqolasida Doimiy magnitli elektrodvigatellar,
xususan, sinxron reluktans dvigatellar (SynRM) va ferrit magnitli dvigatellar
kelajakda elektromobilsozlikda keng qo‘llanilishi mumkinligini ta’kidlagan.
3.
ResearchGate’dagi tadqiqotlar (2020)
elektr mashinalarining sinov
usullari va qo‘llanilish sohalari bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar taqdim etib, asinxron
dvigatellarning (IM) arzonligi va mustahkamligini, lekin samaradorlik jihatidan
PMSMdan orqada qolishini ko‘rsatgan.
4.
Texnoanalitik (2020)
veb-saytida elektrodvigatellar turlari haqida
umumiy ma’lumot berilib, doimiy tok dvigatellarining (DC) eskirganligi va
zamonaviy elektromobillarda deyarli qo‘llanilmasligi qayd etilgan.
Adabiyotlar tahlilidan xulosa qilish mumkinki, zamonaviy elektromobillarda
PMSM, BLDC va IM dvigatellari yetakchi o‘rinni egallaydi, DC dvigatellari esa o‘z
ahamiyatini yo‘qotmoqda. So‘nggi tadqiqotlar Doimiy magnitli elektrodvigatellar va
sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlariga e’tibor qaratmoqda.
Elektrodvigatellar turlari
Zamonaviy elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar quyidagi
asosiy turlarga bo‘linadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
185
1. Doimiy magnitli sinxron dvigatellar (PMSM).
PMSM dvigatellari rotorda
doimiy magnitlar (odatda neodimiy asosidagi) va statorda aylanma magnit maydon
hosil qiluvchi o‘ramlardan iborat. Ular yuqori samaradorlik (90-95%) va quvvat
zichligi bilan ajralib turadi.
Afzalliklari:
Yuqori samaradorlik va kichik o‘lchamlar.
Yuqori moment zichligi.
Past issiqlik chiqishi.
Kamchiliklari:
Nodir tuproq elementlarining yuqori narxi.
Yuqori haroratlarda magnit xususiyatlarini yo‘qotish xavfi.
2. Asinxron dvigatellar (IM).
Asinxron dvigatellar, “sincap qafasi” rotorli
dvigatellar sifatida tanilgan, oddiy tuzilishi va mustahkamligi bilan mashhur. Ular uch
fazali o‘zgaruvchan tok manbai bilan ishlaydi.
Afzalliklari:
Arzon ishlab chiqarish narxi.
Yuqori chidamlilik va minimal texnik xizmat.
Nodir tuproq elementlariga ehtiyoj yo‘q.
Kamchiliklari:
Samaradorlik (85-90%) PMSMdan pastroq.
Katta o‘lcham va og‘irlik.
3. Cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellari (BLDC).
BLDC dvigatellari doimiy
magnitli rotor va elektron boshqaruv tizimiga ega bo‘lib, cho‘tkali dvigatellarga
nisbatan uzoqroq umr ko‘radi. Ular kichik va o‘rta quvvatli elektromobillarda
qo‘llaniladi.
Afzalliklari:
Yuqori samaradorlik (90% gacha).
Past shovqin va uzoq umr.
Cho‘tkalar yo‘qligi tufayli eskirish minimal.
Kamchiliklari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
186
Murakkab boshqaruv tizimlari tufayli yuqori narx.
Nodir tuproq elementlariga bog‘liqlik.
4. Doimiy tok dvigatellari (DC).
DC dvigatellari cho‘tkali tuzilishga ega
bo‘lib, elektromobillarning dastlabki modellarida keng ishlatilgan. Hozirda ular
zamonaviyroq turlarga o‘rin bosmoqda.
Afzalliklari:
Oddiy boshqaruv va arzon narx.
Yuqori boshlang‘ich moment.
Kamchiliklari:
Past samaradorlik (80% gacha).
Cho‘tkalarning eskirishi va shovqin.
Zamonaviy elektromobillarda deyarli qo‘llanilmaydi.
Qo‘llanilish sohalari.
Elektrodvigatellar turlari elektromobillarning turiga,
maqsadiga va bozor segmentiga qarab qo‘llaniladi. Quyida asosiy qo‘llanilish
sohalari tahlil qilinadi:
1.
Premium elektromobillar:
Dvigatel turi:
PMSM.
Misollar:
Tesla Model S, Porsche Taycan, BMW i4.
Sabab:
Yuqori samaradorlik va quvvat zichligi premium modellar uchun
muhim. PMSM dvigatellari katta masofa va tezkor tezlashuvni ta’minlaydi.
2.
Iqtisodiy elektromobillar:
Dvigatel turi:
IM, SynRM (yoki gibrid tuzilmalar).
Misollar:
Tesla Model 3 (ba’zi versiyalar), Nissan Leaf.
Sabab:
Arzon narx va oddiy tuzilish iqtisodiy modellar uchun muhim.
Asinxron dvigatellar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi.
3.
Kichik va yengil elektromobillar:
Dvigatel turi:
BLDC.
Misollar:
Elektr skuterlar, kichik shahar avtomobillari (masalan, Smart EQ
Fortwo).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
187
Sabab:
BLDC dvigatellari kichik o‘lchamlari, past shovqin va uzoq umr
ko‘rish xususiyatlari tufayli kichik transport vositalari uchun ideal.
4.
Og‘ir yuk elektromobillari:
Dvigatel turi:
IM yoki PMSM.
Misollar:
Tesla Semi, elektr avtobuslar.
Sabab:
Og‘ir yuk transportida yuqori moment va chidamlilik muhim. IM
dvigatellari mustahkamligi, PMSM esa samaradorligi bilan afzal.
5.
Eski va maxsus ilovalar:
Dvigatel turi:
DC.
Misollar:
Eski elektromobil modellar, maxsus sanoat transporti.
Sabab:
DC dvigatellari oddiy boshqaruvi tufayli dastlabki modellar uchun
ishlatilgan, ammo hozirda eskirgan.
Kelajak istiqbollari.
Elektromobilsozlik sohasida elektrodvigatellarning
rivojlanishi tezlashmoqda. Quyida asosiy istiqbollar va innovatsiyalar ko‘rib
chiqiladi:
1.
Doimiy magnitli elektrodvigatellar:
Tavsif:
Ferrit magnitli PMSM va sinxron reluktans dvigatellar (SynRM) nodir
tuproq elementlariga bog‘liqlikni yo‘qotadi. Tesla Model 3’ning ba’zi versiyalarida
SynRM va PMSMning gibrid shakli qo‘llanilmoqda.
Afzalliklari:
Arzon narx, ekologik barqarorlik, ta’minot zanjiri mustaqilligi.
Istiqbol:
Kelajakda bu dvigatellar iqtisodiy modellar va ommaviy bozorlar
uchun asosiy tanlovga aylanishi kutilmoqda.
2.
Sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlari:
Tavsif:
AI
yordamida
dvigatel
parametrlari
real
vaqt
rejimida
optimallashtiriladi, bu samaradorlikni 5-10% oshirishi mumkin.
Afzalliklari:
Energiya sarfini kamaytirish, masofani oshirish.
Istiqbol:
AI tizimlari barcha dvigatel turlarida standart bo‘lib qoladi.
3.
Integratsiyalashgan haydovchi tizimlar:
Tavsif:
Dvigatel, invertor va uzatmalar qutisini birlashtirgan yaxlit tizimlar
o‘lcham va narxni kamaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
188
Afzalliklari:
Engilroq va samaraliroq dizayn.
Istiqbol:
Premium va iqtisodiy modellar uchun keng qo‘llaniladi.
4.
Yuqori haroratga chidamli materiallar:
Tavsif:
Yangi magnit va o‘ram materiallari dvigatellarning ishlash muddatini
uzaytiradi va samaradorlikni oshiradi.
Afzalliklari:
Chidamlilik va issiqlik chiqishini kamaytirish.
Istiqbol:
Og‘ir sharoitlarda ishlaydigan transport vositalari uchun muhim.
5.
Qonunchilik va bozor talablari:
Ko‘plab mamlakatlar nodir tuproq elementlarini qazib olishni cheklovchi
qonunlar joriy qilmoqda, bu Doimiy magnitli elektrodvigatellarga talabni oshiradi.
Elektromobillarga bo‘lgan global talabning oshishi arzon va samarali
dvigatellarga ehtiyojni kuchaytiradi.
Xulosa.
Zamonaviy elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar
turlari – PMSM, IM, BLDC va DC – o‘ziga xos afzallik va cheklovlarga ega. PMSM
va BLDC dvigatellari yuqori samaradorlik va quvvat zichligi tufayli premium va
kichik modellar uchun ideal, IM dvigatellari esa arzonligi va mustahkamligi tufayli
iqtisodiy modellar uchun afzal. DC dvigatellari eskirgan texnologiya sifatida o‘z
ahamiyatini yo‘qotmoqda.
Elektrodvigatellarning qo‘llanilishi elektromobilning maqsadi va bozor
segmentiga qarab farqlanadi. Kelajakda Doimiy magnitli elektrodvigatellar, sun’iy
intellekt
asosidagi
boshqaruv
tizimlari
va
integratsiyalashgan
tizimlar
elektromobilsozlikni yanada samarali, arzon va ekologik toza qiladi. Ushbu
innovatsiyalar elektromobillarni ommaviy bozorga kirishini tezlashtiradi va barqaror
transportning rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ehsani, M., Gao, Y., & Emadi, A. (2018).
Modern Electric, Hybrid Electric,
and Fuel Cell Vehicles
. CRC Press.
2.
Zeraoulia, M., Benbouzid, M. E. H., & Diallo, D. (2006). Electric Motor Drive
Selection Issues for HEV Propulsion Systems.
IEEE Transactions on Vehicular
Technology
, 55(6), 1756-1764.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
189
3.
Boldea, I., Tutelea, L., & Nasar, S. A. (2014). Electric Machines and Drives
for Electric, Hybrid, and Fuel Cell Vehicles.
IEEE Transactions on Industrial
Electronics
, 61(12), 6911-6921.
4.
ELEKTR MASHINALARI fanidan laboratoriya ishlarini bajarish uchun
USLUBIY
KO‘RSATMALAR.
(2020).
ResearchGate
.
[https://www.researchgate.net/publication/339664678]
5.
Elektr
dvigatellarining
turlari
Ular
nima?
(2020).
Texnoanalitik
.
[https://eltecnoanalista.com]
