MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
171
ELEKTROMOBILLARDA ELEKTRODVIGATELLAR TURLARI –
SAMARADORLIK, NARX VA EKOLOGIK TA’SIR
Biloldinov Xusanboy Zafar o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi assistenti
Axmadjonova Begoyim Sobirjon qizi
Andijon davlat texnika instituti
4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu
maqola
elektromobillarda
qo‘llaniladigan
elektrodvigatellar turlarini, ularning samaradorligi, narxi va ekologik ta’sirini
chuqur tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada doimiy magnitli sinxron dvigatellar
(PMSM), asinxron dvigatellar (IM), cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellari (BLDC) va
doimiy tok dvigatellari (DC) kabi asosiy dvigatel turlari ko‘rib chiqiladi. Har bir tur
bo‘yicha samaradorlik ko‘rsatkichlari, xarajat tahlili va atrof-muhitga ta’siri
solishtiriladi. Adabiyotlar tahlili orqali sohada o‘tkazilgan tadqiqotlar va so‘nggi
innovatsiyalar yoritiladi.
Kalit so‘zlar: elektromobil, elektrodvigatel, samaradorlik, narx, ekologik
ta’sir, doimiy magnitli sinxron dvigatel, asinxron dvigatel, cho‘tkasiz dvigatel, doimiy
tok dvigateli, nodir tuproq elementlari.
Kirish.
Elektromobillar global avtomobilsozlik sohasida ekologik toza va
barqaror transport vositasi sifatida muhim o‘rin egallamoqda. Ushbu transport
vositalarining yuragi elektrodvigatel bo‘lib, uning samaradorligi, narxi va atrof-
muhitga ta’siri elektromobilning bozor raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Elektrodvigatellar turlari o‘ziga xos texnik xususiyatlar, ishlab chiqarish
xarajatlari va ekologik oqibatlarga ega bo‘lib, ularni tanlash avtomobilning maqsadi,
byudjeti va ekologik talablarga bog‘liq.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
172
Maqolaning maqsadi elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar
turlarini samaradorlik, narx va ekologik ta’sir nuqtai nazaridan tahlil qilish, ularning
afzallik va kamchiliklarini solishtirish hamda sohadagi so‘nggi texnologik yutuqlarni
muhokama qilishdir. Maqola quyidagi bo‘limlardan iborat: adabiyotlar tahlili,
elektrodvigatellar turlari, samaradorlik tahlili, narx tahlili, ekologik ta’sir, so‘nggi
innovatsiyalar va xulosa.
Adabiyotlar tahlili.
Elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar
bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar samaradorlik, narx va ekologik ta’sir masalalariga
alohida e’tibor qaratgan. Quyida asosiy adabiyotlar va ularning xulosalari ko‘rib
chiqiladi.
1.
Zeraoulia va boshqalar (2006)
“Electric Motor Drive Selection Issues
for HEV Propulsion Systems” maqolasida dvigatel tanlashda samaradorlik, narx va
atrof-muhit omillarini muhokama qilgan. Ular cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellarining
(BLDC) past shovqin va uzoq umr ko‘rishini, ammo murakkab boshqaruv tizimlari
tufayli qimmat ekanligini ta’kidlagan.
2.
Boldea va boshqalar (2014)
“Electric Machines and Drives for Electric,
Hybrid, and Fuel Cell Vehicles” maqolasida nodir tuproq elementlarining ekologik
ta’sirini kamaytirish uchun ferrit magnitli dvigatellar va sinxron reluktans dvigatellar
(SynRM) kabi muqobil yechimlarni muhokama qilgan.
3.
ResearchGate’dagi tadqiqotlar (2020)
elektr mashinalarining sinov
usullari va samaradorlik ko‘rsatkichlarini tahlil qilib, asinxron dvigatellarning (IM)
arzonligi va chidamliligini, lekin samaradorlik jihatidan PMSMdan orqada qolishini
ko‘rsatgan.
4.
Texnoanalitik (2020)
veb-saytida elektrodvigatellar turlari haqida
umumiy ma’lumot berilib, asinxron dvigatellarning oddiy tuzilishi va doimiy tok
dvigatellarining eskirganligi qayd etilgan.
Adabiyotlar
tahlilidan
xulosa
qilish
mumkinki,
elektromobillarda
qo‘llaniladigan dvigatellar samaradorlik, narx va ekologik ta’sir bo‘yicha turlicha
xususiyatlarga ega. So‘nggi tadqiqotlar Doimiy magnitli elektrodvigatellar va yuqori
samarali boshqaruv tizimlariga e’tibor qaratmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
173
Samaradorlik tahlili.
Samaradorlik elektromobilning energiya sarfi va
masofasiga bevosita ta’sir qiladi. Quyida dvigatel turlari bo‘yicha samaradorlik
ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi:
1.
Doimiy magnitli sinxron dvigatellar (PMSM):
90-95% samaradorlikka
ega. Yuqori samaradorlik akkumulyator energiyasini tejash va masofani oshirish
imkonini beradi. Masalan, Tesla Model S kabi premium elektromobillar PMSMdan
foydalanadi.
2.
Cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellari (BLDC):
90% gacha samaradorlikka
ega. PMSMga yaqin ko‘rsatkichlarga ega bo‘lsa-da, kichikroq quvvatli ilovalarda
ko‘proq qo‘llaniladi.
3.
Asinxron dvigatellar (IM):
85-90% samaradorlikka ega. Pastroq
samaradorlik tufayli energiya sarfi yuqori bo‘lishi mumkin, lekin oddiy tuzilishi
tufayli ishlab chiqarish oson.
4.
Doimiy tok dvigatellari (DC):
80% gacha samaradorlik. Past
samaradorlik tufayli zamonaviy elektromobillarda deyarli ishlatilmaydi.
Ta’sir:
Yuqori samaradorlik elektromobilning operatsion xarajatlarini
kamaytiradi va CO2 emissiyasini pasaytiradi, chunki kamroq energiya talab qilinadi.
Narx tahlili.
Narx elektromobilning bozor raqobatbardoshligiga ta’sir
qiluvchi muhim omil hisoblanadi.
1.
Doimiy magnitli sinxron dvigatellar (PMSM)
:
o
Xarajatlar:
Nodir tuproq elementlari (neodimiy, disproziy) va murakkab
boshqaruv tizimlari tufayli yuqori. Neodimiy narxi global bozor o‘zgarishlariga
bog‘liq.
o
Ilova:
Premium va yuqori samarali elektromobillarda (masalan, Tesla,
BMW i4).
2.
Cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellari (BLDC)
:
o
Xarajatlar:
PMSMga o‘xshash, lekin kichikroq o‘lchamlari tufayli ba’zi
hollarda arzonroq. Elektron boshqaruv tizimlari narxni oshiradi.
o
Ilova:
Kichik va o‘rta quvvatli elektromobillar (masalan, elektr skuterlar,
Nissan Leaf).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
174
3.
Asinxron dvigatellar (IM)
:
o
Xarajatlar:
Eng arzon variant, chunki nodir tuproq elementlari talab
qilinmaydi va tuzilishi oddiy.
o
Ilova:
Iqtisodiy elektromobillar (masalan, Tesla Model 3’ning ba’zi
versiyalari).
4.
Doimiy tok dvigatellari (DC)
:
o
Xarajatlar:
Dastlabki xarajatlar past, lekin cho‘tkalarning eskirishi
tufayli texnik xizmat xarajatlari yuqori.
o
Ilova:
Eski elektromobil modellarida.
Ta’sir:
Arzon dvigatellar elektromobillarni ommaviy bozorga kirishini
osonlashtiradi, lekin past samaradorlik uzoq muddatda operatsion xarajatlarni
oshirishi mumkin.
Ekologik ta’sir.
Elektrodvigatellarning ekologik ta’siri ishlab chiqarish
jarayoni, materiallar va ish paytidagi energiya sarfiga bog‘liq.
1.
PMSM va BLDC:
o
Salbiy ta’sir:
Nodir tuproq elementlarini qazib olish suv va tuproq
ifloslanishiga olib keladi. Masalan, neodimiy qazib olishda katta miqdorda kimyoviy
chiqindilar hosil bo‘ladi.
o
Ijobiy ta’sir:
Yuqori samaradorlik tufayli ish paytida energiya sarfi
kamayadi, bu esa CO2 emissiyasini pasaytiradi.
2.
IM:
o
Ijobiy ta’sir:
Nodir tuproq elementlarisiz ishlab chiqariladi, shuning
uchun ekologik zarar minimal. Ishlab chiqarish jarayoni kamroq energiya talab qiladi.
o
Salbiy ta’sir:
Pastroq samaradorlik tufayli energiya sarfi yuqori, bu
bilvosita emissiyalarni oshirishi mumkin.
3.
DC:
o
Salbiy ta’sir:
Past samaradorlik tufayli energiya sarfi yuqori.
Cho‘tkalarning eskirishi qayta ishlashni qiyinlashtiradi.
o
Ijobiy ta’sir:
Oddiy materiallar ishlatiladi, lekin umumiy ekologik foyda
past.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
175
4.
Doimiy magnitli elektrodvigatellar:
o
Ferrit magnitli dvigatellar va sinxron reluktans dvigatellar (SynRM)
nodir tuproq elementlariga bog‘liqlikni yo‘qotadi, bu esa ishlab chiqarishning
ekologik zararini kamaytiradi.
Ta’sir:
Ekologik toza dvigatellar elektromobillarni barqaror transport
vositasiga aylantirishda muhim rol o‘ynaydi.
So‘nggi texnologik yutuqlar.
Elektromobilsozlik sohasida samaradorlikni
oshirish, narxni pasaytirish va ekologik ta’sirni kamaytirishga qaratilgan
innovatsiyalar jadal rivojlanmoqda:
1.
Doimiy magnitli elektrodvigatellar:
Ferrit magnitli PMSM va SynRM
dvigatellar narxni pasaytiradi va ekologik zarar ko‘lamini kamaytiradi. Masalan,
Tesla Model 3’da qisman SynRM texnologiyasi qo‘llanilgan.
2.
Sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv:
AI yordamida dvigatel
parametrlari real vaqt rejimida optimallashtiriladi, bu samaradorlikni 5-10% oshirishi
mumkin.
3.
Integratsiyalashgan tizimlar:
Dvigatel, invertor va uzatmalar qutisini
birlashtirgan yaxlit tizimlar o‘lcham va narxni kamaytiradi.
4.
Yuqori haroratga chidamli materiallar:
Yangi magnit va o‘ram
materiallari dvigatellarning ishlash muddatini uzaytiradi.
Xulosa.
Elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar turlari
samaradorlik, narx va ekologik ta’sir nuqtai nazaridan turlicha xususiyatlarga ega.
PMSM va BLDC dvigatellari yuqori samaradorlik va quvvat zichligi bilan ajralib
tursa-da, nodir tuproq elementlariga bog‘liqligi ularning narxi va ekologik zararini
oshiradi. Asinxron dvigatellar arzon va ekologik jihatdan barqarorroq, lekin
samaradorlik jihatidan orqada qoladi. DC dvigatellari esa eskirgan texnologiya
sifatida zamonaviy elektromobillarda deyarli qo‘llanilmaydi.
So‘nggi texnologik yutuqlar, xususan, Doimiy magnitli elektrodvigatellar va
sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlari elektromobilsozlikni yanada samarali,
arzon va ekologik toza qilmoqda. Kelajakda ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlar
elektromobillarni ommaviy bozorga yanada kirib borishiga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
176
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ehsani, M., Gao, Y., & Emadi, A. (2018).
Modern Electric, Hybrid Electric,
and Fuel Cell Vehicles
. CRC Press.
2.
Zeraoulia, M., Benbouzid, M. E. H., & Diallo, D. (2006). Electric Motor Drive
Selection Issues for HEV Propulsion Systems.
IEEE Transactions on Vehicular
Technology
, 55(6), 1756-1764.
3.
Boldea, I., Tutelea, L., & Nasar, S. A. (2014). Electric Machines and Drives for
Electric, Hybrid, and Fuel Cell Vehicles.
IEEE Transactions on Industrial
Electronics
, 61(12), 6911-6921.
4.
ELEKTR MASHINALARI fanidan laboratoriya ishlarini bajarish uchun
USLUBIY
KO‘RSATMALAR.
(2020).
ResearchGate
.
[https://www.researchgate.net/publication/339664678]
5.
Elektr
dvigatellarining
turlari
Ular
nima?
(2020).
Texnoanalitik
.
[https://eltecnoanalista.com]
