MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
152
ELEKTROMOBILLARDA QO’LLANILADIGAN
ELEKTRODVIGATELLAR TURLARI
Biloldinov Xusanboy Zafar o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi assistenti
Axmadjonova Begoyim Sobirjon qizi
Andijon davlat texnika instituti
4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu
maqola
elektromobillarda
qo‘llaniladigan
elektrodvigatellar turlarini o‘rganish va tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada
asosiy elektrodvigatel turlari, ularning tuzilishi, ishlash printsipi, afzalliklari va
kamchiliklari keltiriladi. Shuningdek, elektromobillar sohasidagi so‘nggi texnologik
yutuqlar va ushbu dvigatellarning rivojlanish istiqbollari tahlil qilinadi. Adabiyotlar
tahlili orqali sohada o‘tkazilgan tadqiqotlar va ularning natijalari ko‘rib chiqiladi.
Maqola elektromobilsozlik sohasida ishlaydigan muhandislar, talabalar va
mutaxassislar uchun foydali ma’lumot manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: elektromobil, elektrodvigatel, doimiy magnitli sinxron dvigatel,
asinxron dvigatel, doimiy tok dvigateli, cho‘tkasiz dvigatel, samaradorlik, texnologik
innovatsiyalar.
Kirish.
So‘nggi yillarda ekologik muammolar va neft resurslarining
kamayishi tufayli elektromobillar avtomobilsozlik sohasida muhim o‘rin
egallamoqda. Elektromobillarning asosiy komponentlaridan biri elektrodvigatel
bo‘lib, u avtomobilning harakatlanishini ta’minlaydi. Elektrodvigatellar turlari va
ularning xususiyatlari elektromobilning samaradorligi, narxi va ishlash muddatiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqola elektromobillarda qo‘llaniladigan
elektrodvigatellar turlarini o‘rganish, ularning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil
qilish hamda sohadagi so‘nggi tendensiyalarni ko‘rib chiqishga qaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
153
Maqolaning maqsadi elektromobillarda ishlatiladigan elektrodvigatellar
haqida keng qamrovli ma’lumot berish, ularning texnik xususiyatlarini solishtirish va
kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashdir. Maqola besh asosiy bo‘limga
bo‘lingan: adabiyotlar tahlili, elektrodvigatellar turlari, ularning tahlili, so‘nggi
texnologik yutuqlar va xulosa.
Adabiyotlar tahlili.
Elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar
bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar va maqolalar mavjud. Quyida ushbu sohada
o‘tkazilgan asosiy tadqiqotlar va ularning asosiy xulosalari keltiriladi.
1.
Ehsani va boshqalar (2018)
o‘zlarining “Modern Electric, Hybrid
Electric, and Fuel Cell Vehicles” kitobida elektromobillarda qo‘llaniladigan
dvigatellar turlarini keng ko‘lamda tahlil qilgan. Ular doimiy magnitli sinxron
dvigatellar (PMSM) va asinxron dvigatellar (IM) o‘rtasidagi farqlarni ta’kidlab,
PMSMning yuqori samaradorligi va kichik o‘lchamlari tufayli elektromobillarda
afzal ekanligini qayd etgan.
2.
Zeraoulia va boshqalar (2006)
“Electric Motor Drive Selection Issues
for HEV Propulsion Systems” maqolasida elektrodvigatellarni tanlashda
samaradorlik, narx va ishlab chiqarish qulayligi kabi omillarni muhokama qilgan.
Ular cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellarining (BLDC) past shovqin darajasi va uzoq
umr ko‘rishini alohida ta’kidlagan.
3.
ResearchGate’dagi tadqiqotlar
(2020) elektr mashinalari bo‘yicha
laboratoriya ishlarini bajarish uchun uslubiy ko‘rsatmalarni taqdim etib,
elektrodvigatellarning tuzilishi va sinov usullarini tahlil qilgan. Bu ishlar
elektromobillarda
ishlatiladigan
dvigatellarni
sinashda
qo‘llaniladigan
metodologiyalarni tushunishda muhim hissa qo‘shgan.
4.
Texnoanalitik (2020)
veb-saytida elektrodvigatellar turlari haqida
umumiy ma’lumot berilgan bo‘lib, asinxron dvigatellarning oddiy tuzilishi va
arzonligi, lekin samaradorlik nuqtai nazaridan PMSMdan orqada qolishi
ta’kidlangan.
Adabiyotlar tahlilidan xulosa qilish mumkinki, elektromobillarda eng ko‘p
qo‘llaniladigan dvigatellar: doimiy magnitli sinxron dvigatellar (PMSM), asinxron
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
154
dvigatellar (IM), cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellari (BLDC) va kamroq hollarda
doimiy tok dvigatellari (DC). Har bir dvigatel turi o‘ziga xos afzallik va
kamchiliklarga ega bo‘lib, ularni tanlash avtomobilning maqsadi, narxi va ishlash
shartlariga bog‘liq.
Elektrodvigatellar turlari
Elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar bir nechta asosiy turlarga
bo‘linadi. Quyida har bir tur haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Doimiy magnitli sinxron dvigatellar (PMSM)
PMSM elektromobillarda eng keng tarqalgan dvigatel turidir. U rotorda
doimiy magnitlardan foydalanadi va stator o‘ramlari orqali hosil qilingan aylanma
magnit maydon yordamida ishlaydi. Ushbu dvigatellar yuqori samaradorlik (95%
gacha), kichik o‘lcham va og‘irlik, shuningdek, yuqori moment zichligi bilan ajralib
turadi.
Afzalliklari:
Yuqori samaradorlik va quvvat zichligi.
Kichik o‘lcham va engil vazn.
Past issiqlik chiqishi.
Kamchiliklari:
Doimiy magnitlarning yuqori narxi (ayniqsa, nodir tuproq elementlari).
Yuqori haroratlarda magnit xususiyatlarini yo‘qotish xavfi.
Asinxron dvigatellar (IM)
Asinxron dvigatellar, shuningdek, “sincap qafasi” rotorli dvigatellar sifatida
ham tanilgan, oddiy tuzilishi va arzon narxi tufayli keng qo‘llaniladi. Ular uch fazali
o‘zgaruvchan tok manbai yordamida ishlaydi.
Afzalliklari:
Oddiy va mustahkam tuzilish.
Arzon ishlab chiqarish narxi.
Yuqori chidamlilik va minimal texnik xizmat talab qilish.
Kamchiliklari:
PMSMga nisbatan pastroq samaradorlik (85-90%).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
155
Katta o‘lcham va og‘irlik.
Cho‘tkasiz doimiy tok dvigatellari (BLDC)
BLDC dvigatellari doimiy magnitli rotor va elektron boshqaruv tizimiga ega
bo‘lib, ularni cho‘tkali doimiy tok dvigatellaridan farqli qiladi. Ular
elektromobillarda, ayniqsa, kichik va o‘rta quvvatli transport vositalarida qo‘llaniladi.
Afzalliklari:
Yuqori samaradorlik (90% gacha).
Uzoq umr ko‘rish va past shovqin.
Cho‘tkalar yo‘qligi tufayli minimal eskirish.
Kamchiliklari:
Murakkab elektron boshqaruv tizimi.
Yuqori ishlab chiqarish narxi.
Doimiy tok dvigatellari (DC)
Doimiy tok dvigatellari elektromobillarning dastlabki modellarida keng
qo‘llanilgan, ammo hozirda ularning o‘rni zamonaviy turlarga bosqichma-bosqich
o‘zgarmoqda. Ular cho‘tkali tuzilishga ega bo‘lib, oddiy boshqaruv tizimi bilan
ajralib turadi.
Afzalliklari:
Oddiy boshqaruv va arzon narx.
Yuqori boshlang‘ich moment.
Kamchiliklari:
Cho‘tkalarning eskirishi va shovqin.
Past samaradorlik (80% gacha).
Portlovchi muhitlarda uchqun xavfi.
Elektrodvigatellarning tahlili.
Elektrodvigatellarni solishtirishda bir nechta
asosiy parametrlar hisobga olinadi: samaradorlik, quvvat zichligi, narx, chidamlilik
va boshqaruv murakkabligi. Quyida ushbu parametrlar bo‘yicha tahlil keltiriladi.
Samaradorlik:
PMSM va BLDC dvigatellari 90-95% samaradorlikka ega
bo‘lib, asinxron dvigatellar (85-90%) va DC dvigatellaridan (80%) ustun turadi.
Yuqori samaradorlik elektromobilning masofasini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
156
Quvvat zichligi:
PMSM va BLDC kichik o‘lchamlari tufayli yuqori quvvat
zichligiga ega. Bu ularni zamonaviy elektromobillar uchun ideal tanlov qiladi.
Narx:
Asinxron dvigatellar eng arzon variant bo‘lib, PMSM va BLDC
dvigatellari qimmatroq, chunki ular nodir tuproq elementlari va murakkab elektron
boshqaruv tizimlarini talab qiladi.
Chidamlilik:
Asinxron dvigatellar oddiy tuzilishi tufayli eng chidamli
hisoblanadi. BLDC dvigatellari cho‘tkasiz tuzilishi tufayli uzoq umr ko‘radi, lekin
PMSM dvigatellari magnitlarning harorat ta’sirida eskirishi mumkin.
Boshqaruv murakkabligi:
DC dvigatellari eng oddiy boshqaruv tizimiga ega,
ammo PMSM va BLDC dvigatellari murakkab elektron boshqaruv tizimlarini talab
qiladi.
Yuqoridagi tahlildan xulosa qilish mumkinki, PMSM va BLDC dvigatellari
zamonaviy elektromobillar uchun eng maqbul tanlovdir, lekin asinxron dvigatellar
arzon narxi tufayli hali ham keng qo‘llanilmoqda.
So‘nggi
texnologik
yutuqlar.
Elektromobilsozlik
sohasida
elektrodvigatellarning rivojlanishi tezlashmoqda. Quyida so‘nggi innovatsiyalar
keltiriladi:
1.
Doimiy magnitli elektrodvigatellar:
Doimiy magnitlarning yuqori narxi
va ekologik muammolar tufayli tadqiqotchilar nodir tuproq elementlarisiz PMSM va
BLDC dvigatellarni ishlab chiqmoqda. Masalan, Tesla o‘zining so‘nggi modellarida
bunday dvigatellardan foydalanmoqda.
2.
Yuqori samarali boshqaruv tizimlari:
Sun’iy intellekt va mashinaviy
o‘rganish asosidagi boshqaruv tizimlari dvigatellarning samaradorligini oshirishda
muhim rol o‘ynamoqda. Bu tizimlar real vaqt rejimida dvigatel parametrlarini
optimallashtiradi.
3.
Integratsiyalashgan haydovchi tizimlar:
Dvigatel, invertor va uzatmalar
qutisini birlashtirgan yaxlit tizimlar kichikroq va samaraliroq bo‘lib,
elektromobilning umumiy og‘irligini kamaytiradi.
4.
Yuqori haroratga chidamli materiallar:
Magnitlar va o‘ramlar uchun
yangi materiallar dvigatellarning yuqori haroratlarda ishlash muddatini oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
157
Ushbu yutuqlar elektromobillarning narxini pasaytirish, masofasini oshirish
va ekologik barqarorligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Xulosa.
Elektromobillarda qo‘llaniladigan elektrodvigatellar turlari o‘ziga xos
afzallik va kamchiliklarga ega bo‘lib, ularning tanlovi avtomobilning maqsadi va
byudjetiga bog‘liq. Doimiy magnitli sinxron dvigatellar va cho‘tkasiz doimiy tok
dvigatellari yuqori samaradorlik va kichik o‘lchamlari tufayli zamonaviy
elektromobillarda yetakchi o‘rinni egallamoqda. Asinxron dvigatellar arzon narxi
tufayli hali ham muhim ahamiyatga ega, ammo doimiy tok dvigatellari eskirgan
texnologiya sifatida foydalanish sohasini yo‘qotmoqda.
So‘nggi texnologik yutuqlar, xususan, nodir tuproq elementlarisiz dvigatellar
va sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlari elektromobilsozlikning kelajagini
yanada yorqinroq qilmoqda. Kelajakda elektrodvigatellarning samaradorligi va
arzonligini oshirishga qaratilgan tadqiqotlar sohani yanada rivojlantiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ehsani, M., Gao, Y., & Emadi, A. (2018).
Modern Electric, Hybrid Electric,
and Fuel Cell Vehicles
. CRC Press.
2.
Zeraoulia, M., Benbouzid, M. E. H., & Diallo, D. (2006). Electric Motor Drive
Selection Issues for HEV Propulsion Systems.
IEEE Transactions on Vehicular
Technology
, 55(6), 1756-1764.
3.
ELEKTR MASHINALARI fanidan laboratoriya ishlarini bajarish uchun
USLUBIY
KO‘RSATMALAR.
(2020).
ResearchGate
.
[https://www.researchgate.net/publication/339664678]
4.
Elektr
dvigatellarining
turlari
Ular
nima?
(2020).
Texnoanalitik
.
[https://eltecnoanalista.com]
5.
Mirziyoyev, Sh. M. (2022).
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
.
Toshkent: O‘zbekiston.
