MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
65
FUNKSIYANI BOSHQA FUNKSIYANING TURI, PARAMETRI VA
NATIJASI SIFATIDA ISHLATILISHI
Tojimamatov Israil Nurmamatovich
Farg’ona davlat universiteti amaliy matematika
va kafedrasi katta o’qituvchisi
E-mail:
israiltojimamatov@gmail.com
Muhammadvaliyeva Mohichehra Zuhriddin qizi
Farg‘ona davlat universiteti talabasi
mohichehramuhammadvaliyeva@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada Python dasturlash tilida funksiyaning boshqa
funksiyaga parametr, tur yoki natija sifatida uzatilishiga oid imkoniyatlar ko‘rib
chiqildi. Maqolada funksiyalarning birinchi darajali obyekt (first-class object)
sifatida ishlatilishi nazariy jihatdan izohlangan hamda amaliy misollar orqali yoritib
berilgan. Yuqori darajali funksiyalar (higher-order functions) yordamida kodni
modullashtirish, qayta ishlatish va soddalashtirish usullari tahlil qilingan. Har bir
funksional yondashuv uchun alohida kod namunasi va uning dasturiy foydasi
ko‘rsatib o‘tilgan. Tadqiqot natijasida Python tilining funksional dasturlash
paradigmasiga mosligi va real loyihalarda samarali qo‘llanishi aniqlangan.
Kalit so‘zlar: Python, funksiyalar, yuqori darajali funksiyalar, parametr
sifatida funksiya, funksional dasturlash, birinchi darajali obyekt, dasturlash
paradigmalar.
Annotation: This article explores the ability of Python programming
language to use functions as parameters, types, and return values of other functions.
The concept of functions as first-class objects is theoretically explained and
illustrated with practical examples. The use of higher-order functions for
modularization, code reuse, and simplification is analyzed in detail. Each functional
approach is supported with relevant code snippets and explained in terms of its
programming benefits. As a result, it has been shown that Python aligns well with the
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
66
functional programming paradigm and can be effectively applied in real-world
projects.
Keywords: Python, Functions, Higher-order functions, Function as
parameter, Functional programming, First-class object, Programming paradigms.
Аннотация: В данной статье рассматриваются возможности языка
программирования Python по использованию функций в качестве параметров,
типов и возвращаемых значений других функций. Теоретически объяснена
концепция функций как объектов первого класса, а также представлены
практические примеры. Проанализировано использование функций высшего
порядка для модульности, повторного использования кода и его упрощения.
Каждому подходу сопутствуют фрагменты кода с пояснениями о
программной эффективности. В результате установлено, что Python хорошо
соответствует парадигме функционального программирования и может
эффективно применяться в реальных проектах.
Ключевые слова: Python, Функции, Функции высшего порядка, Функция
как параметр, Функциональное программирование, Объекты первого класса,
Парадигмы программирования.
Kirish
Zamonaviy dasturlash tillarining rivojlanishi natijasida dasturiy yechimlarda
modul va abstraksiya darajalarini oshirishga bo‘lgan ehtiyoj keskin ortdi. Ayniqsa,
katta hajmdagi loyihalarda kodni qayta foydalanishga mos, o‘qilishi va test qilinishi
oson tarzda tashkil qilish dasturchilar oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Shu
nuqtai nazardan qaralganda, funksiyalarning boshqa funksiyalar bilan o‘zaro ishlashi
(ya’ni, funksiyani boshqa funksiyaning turi, parametri yoki natijasi sifatida ishlatish)
zamonaviy dasturlash metodologiyasida markaziy o‘rin egallaydi.
Python dasturlash tili ushbu yondashuvni to‘liq qo‘llab-quvvatlovchi tillardan
biri bo‘lib, unda funksiyalar birinchi darajali obyekt (first-class object) sifatida
qaraladi. Bu shuni anglatadiki, funksiyalarni o‘zgaruvchiga biriktirish, boshqa
funksiyaga argument sifatida uzatish, funksiyadan natija sifatida qaytarish yoki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
67
massiv, lug‘at kabi tuzilmalarda saqlash imkoniyati mavjud. Bunday imkoniyatlar,
ayniqsa, funksional dasturlash paradigmasida muhim rol o‘ynaydi.
Mazkur maqolada Python tilidagi funksiyalarni boshqa funksiyalar bilan
birgalikda ishlatishning nazariy asoslari, amaliy ko‘rinishlari va dasturiy yechimlarga
ta’siri yoritiladi. Funksiya ichida funksiya aniqlash, yuqori darajali funksiyalar
(higher-order functions), lambda, map, filter, reduce, dekoratorlar (decorators) kabi
tushunchalar orqali kodning modullashtirilgan, moslashuvchan va qayta
foydalanishga yaroqli shakli shakllanishi tahlil qilinadi. Bunday yondashuv nafaqat
kodni soddalashtiradi, balki murakkab muammolarga yondashishda ham
samaradorlikni oshiradi.
Ushbu mavzuni chuqur o‘rganish, amaliy misollar orqali uning kuchli
jihatlarini ochib berish va dasturiy loyihalarda to‘g‘ri qo‘llay olish — zamonaviy
dasturchilar uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalardan biridir. Shu sababli, ushbu
maqolada mavzu atroflicha yoritilib, real kod misollarida tahlil qilinadi.
Funksiyani parametrlarni o'rnatish
Python dasturlash tilida funksiyalar birinchi darajali obyektlar hisoblanadi. Bu
degani, ular o‘zgaruvchi kabi saqlanishi, boshqa funksiyalarga parametr sifatida
uzatilishi yoki natija sifatida qaytarilishi mumkin.
Dasturlashda funksiyaning asosiy kuchi — kiruvchi parametrlarga nisbatan
natija qaytarish imkoniyatida mujassam. Python tilida funksiyalar parametrlar bilan
juda moslashuvchan tarzda ishlay oladi, bu esa ularni yuqori darajali (abstrakt) va
qayta foydalanishga yaroqli qiladi. Funksiya parametrlari bilan ishlashda quyidagi
asosiy yondashuvlar ajralib turadi:
1. Oddiy parametrlar (Positional arguments)
Python funksiyalarida parametrlarni tartib asosida uzatish mumkin. Misol:
def greet(name):
return f"Hello, {name}!"
print(greet("Salom"))
2. Nomi bilan uzatiladigan parametrlar (Keyword arguments)
Parametrlar nomi bilan birga uzatilganda aniqlik va tushunarlilik oshadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
68
def introduce(name, age):
return f"My name is {name} and I'm {age} years old."
print(introduce(age=19, name="Mohichehra"))
Bu yondashuv oddiy va tezkor bo‘lsa-da, ba’zan parametrlar soni
ko‘payganda chalkashlik keltirib chiqarishi mumkin.
3. Sukut bo‘yicha qiymatlar (Default parameter values)
Funksiya
parametrlariga
sukut
(default)
qiymatlar
berish
kodni
moslashuvchan qiladi:
def power(base, exponent=2):
return base ** exponent
print(power(5)) # 25
print(power(5, 3)) # 125
Bu yondashuv foydalanuvchiga ba’zi parametrlarni kiritmaslik imkoniyatini
beradi.
4. Cheksiz parametrlar (Arbitrary arguments)
a) *args: Pozitsion parametrlarning to‘plami
Funksiya ixtiyoriy miqdordagi parametrlarni qabul qilishi mumkin:
def add_all(*numbers):
return sum(numbers)
print(add_all(2, 4, 6, 8)) # 20
b) **kwargs: Kalit-qiymat juftligi shaklidagi parametrlar
def show_info(**data):
for key, value in data.items():
print(f"{key}: {value}")
show_info(name="Ali", field="Applied Math", age=19)
Funksiyalarni parametr sifatida uzatish esa yuqori darajadagi funksiyalar
(higher-order functions) konsepsiyasiga asoslanadi. Bu yondashuv yordamida
umumiy strukturaga ega funksiyalarga turli operatsiyalarni berish mumkin bo‘ladi.
5. Parametr sifatida funksiyani uzatish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
69
Python funksiyalarni birinchi darajali obyekt deb qabul qilgani uchun ularni
parametr sifatida uzatish mumkin:
def operate(x, y, func):
return func(x, y)
def multiply(a, b):
return a * b
print(operate(4, 5, multiply)) # 20
Bu metod yuqori darajali funksiyalarni yaratishda juda muhim.
Masalan, matematik amallar, satrlar bilan ishlash, filtrlash yoki o‘zgarishlarni
qo‘llash kabi hollarda bir xil shakldagi asosiy funksiya yozilib, unga har xil xatti-
harakatlarni amalga oshiruvchi funksiyalar parametr sifatida uzatiladi.
Bunday yondashuv:
kodni qisqartiradi,
modullilikni taʼminlaydi,
qayta foydalanish imkonini oshiradi,
kod o‘qilishini soddalashtiradi.
Python dasturida bu uslub ayniqsa map(), filter(), sorted() funksiyalari, yoki
lambda iboralari bilan birgalikda keng qo‘llanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
70
Tahlil:
apply_operation(a, b, operation)funksiyasi umumiy ko'rinishda nazorat
va yana ikki_
Uchinchisi — operationparametrik funksiya uzatilmoqda .
addqiziqarlimultiplyapply_operationichida
funksiya
sifatida
chaqirilmoqda .
Bu korxona modullilik , qayta tiklash , xatolikni tiklash va
erkiniluvchanlik kabi afzalliklarni beradi.
Funksiyani natija sifatida belgilash:
Python tilida funksiyalar nafaqat parametr sifatida uzatilishi, balki natija
sifatida qaytarilishi ham mumkin. Bunday funksiyalarni yaratish orqali dasturchi
dinamik tarzda boshqa funksiyalarni shakllantirishi va ularni istalgancha chaqira
olishi mumkin.
Bu yondashuv ham yuqori darajadagi funksiyalar tushunchasiga kiradi.
Funksiyani natija sifatida qaytarish quyidagi hollarda juda foydali:
Shablon (template) funksiyalar yaratishda
Fabrikalar (function factories) yasashda
Yopiluvchilar (closures) yaratishda
Kengaytiriluvchi tizimlar ishlab chiqishda
Bu usul yordamida kodlar dinamik, shablon asosida ishlovchi va
modullashtirilgan bo‘ladi. Ayniqsa, funktsional dasturlash tamoyillarida keng
qo‘llaniladi.
Endi amalda sinab ko‘ramiz:
Dastur kodi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
71
Natija:
Yuqoridagi dasturimizni tahlil qilamiz. Bu yerda:
power_function(n)
— bu asosiy funksiya bo'lib, u ichida
power(x)
nomli ichki funksiya mavjud.
power_function
chaqirilganda,
u
power
funksiyasini
natija
sifatida
qaytarmoqda.
square = power_function(2)
orqali biz
square(x)
degan
yangi funksiya hosil qildik, u har doim x ni kvadratga oshirad_
Bu misolda
closure (yopiluvchi)
hodisasi yuz beradi: ya'ni ichki
funksiya funktsiyasining
n
parametrini "eslab" qoladi.
Funksiyani tur (turi) sifatida hisobga olinadi:
Python dasturlash tilida funksiyalar obyekt sifatida qaraladi. Shuning
uchun har bir funksiya o‘zining tipi (type) ga ega. Bu holat orqali:
funksiyani turini tekshirish,
dinamik tahlil qilish,
funksiyalarni ma’lum turdagi obyektlar sifatida qayta ishlash
mumkin bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
72
Python’da funksiyaning turi function bo‘lib, u types modulidagi
FunctionType orqali yanada chuqurroq aniqlanishi mumkin. Bundan tashqari,
callable() funksiyasi yordamida obyekt chaqirilishi mumkin bo‘lganligini
tekshirish mumkin.
Bu yondashuv funksiyalar bilan ishlashda moslashuvchanlik, xavfsizlik,
va avtomatik tahlil imkonini beradi. Ayniqsa, katta tizimlarda yoki dynamic
dispatch, decorator va introspection bilan ishlaganda muhim ahamiyatga ega.
Amalda qo‘llanilishi:
Dastur kodi:
Yuqoridagi kodni tahlil qilamiz:
type(greet)
funksiyasi orqali
greet
nomli funksiyaning turi: bu
<class 'function'>
.
callable(greet)
—
bu
funksiya
yord
greet
obyektning
chaqirilishi tekshirilmoqda. Agar obyekt chaqiriladigan bo'lsa (
()
bilan ishlatilsa), u
True
qaytaradi.
callable(123)
— oddiy son bo'lgani uchun, chaqirib bo'lmaydi va
False
natija qaytariladi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda Python dasturlash tilining muhim xususiyatlaridan biri
— funksiyalarning birinchi darajali obyekt sifatida ishlatilishi atroflicha yoritildi.
Ya’ni, funksiyalarni boshqa funksiyalarning parametri, natijasi yoki turi sifatida
qo‘llash imkoniyati nafaqat sintaktik soddalik, balki dastur tuzilmasida yuqori
darajadagi moslashuvchanlik va qayta ishlatish imkoniyatini ham ta’minlaydi. Bu
yondashuv funksional dasturlash paradigmasi asoslaridan biri bo‘lib, murakkab
vazifalarni modullashtirish, umumlashtirish va qisqa, aniq algoritmik yechimlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
73
yaratish imkonini beradi. Maqolada ushbu tamoyilning nazariy asoslari yoritildi va
Python dasturlash tilida bu imkoniyat qanday amalga oshirilishi real kod
namunalarida bosqichma-bosqich ko‘rsatib berildi. Jumladan, yuqori darajali
funksiyalar (higher-order functions) — funksiyani argument yoki natija sifatida qabul
qiluvchi funksiyalar — dasturdagi abstraksiyani oshirish, takrorlanuvchi kodlarni
bitta umumiy unksiyada jamlash va kodni toza, o‘qilishi oson holatda saqlashda
muhim vosita ekanligi ta’kidlandi.Shuningdek, map(), filter(), reduce(), lambda kabi
funksional vositalar yordamida ma’lumotlar oqimiga funksiyalarni qo‘llash orqali
kod tuzilmasini soddalashtirish va samaradorlikni oshirish mumkinligi ko‘rsatildi.
Ayniqsa, funksiya ichida funksiya aniqlash (nested functions), closurelar, hamda
decoratorlar kabi ilg‘or konsepsiyalar orqali Python tilining funksional imkoniyatlari
chuqur ochib berildi.
Natijada, funksiyalarni boshqa funksiyalar bilan kombinatsiyalab ishlatish
texnikasi — bu oddiy dasturlash usuli emas, balki modullararo bog‘liqlikni
kamaytirish, kodni qayta foydalanishga moslashtirish va ilg‘or dasturiy arxitekturani
yaratish imkonini beruvchi samarali yondashuv ekanligi isbotlandi. Bu esa Python
tilining nafaqat o‘rganish uchun qulay, balki professional miqyosda kuchli
imkoniyatlarga ega til ekanini yana bir bor tasdiqlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Van Rossum, G., & Drake, F. L. (2009). The Python Language Reference Manual.
Network Theory Ltd.
2. Lutz, M. (2013). Learning Python (5th ed.). O’Reilly Media.
3. Beazley, D. M. (2009). Python Cookbook. O’Reilly Media.
4. Hetland, M. L. (2017). Beginning Python: From Novice to Professional (3rd ed.).
Apress.
5. Python Software Foundation. (2024). Python Documentation. Retrieved from
6. Real Python. (2024). How to Use Higher-Order Functions in Python. Retrieved
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
74
7. Geeks for Geeks. (2024). First-Class Functions in Python. Retrieved from
https://www.geeksforgeeks.org
