MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
126
O’ZBEKISTANDA AXBOROT XAVFSIZLIGINING MA’NAVIY VA
HUQUQIY ASOSLARI
Abdullayeva Salomat Ilhom qizi
CHDPU Turizm fakulteti Xorijiy til va adabiyoti: ingliz tili yo‘nalishi 1-
bosqich talabasi
Scientific supervisor: Doston Mahkamov
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida axborot
xavfsizligini ta’minlashning ma’naviy va huquqiy asoslari yoritilgan. Unda axborot
makonida yuzaga kelayotgan tahdidlar, ularni bartaraf etishning zamonaviy huquqiy
mexanizmlari va axborot madaniyatini oshirish zarurati tahlil qilinadi. Shuningdek,
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, kiberxavfsizlikni ta’minlash, fuqarolarning
ongli axborot iste’molini shakllantirish borasida amalga oshirilayotgan islohotlarga
e’tibor qaratilgan. Maqolada axborot xavfsizligini ta’minlashda milliy qadriyatlar,
ma’naviy tarbiya va yosh avlodda mediasavodxonlikni rivojlantirishning dolzarbligi
asoslab berilgan.
Kalit so’zlar: axborot xavfsizligi, kiberxavfsizlik, shaxsiy ma’lumotlar,
huquqiy asoslar, ma’naviy tarbiya, mediasavodxonlik, axborot madaniyati, axborot
erkinligi, davlat siyosati, milliy qadriyatlar.
Kirish
Raqamli texnologiyalar, internet va sun’iy intellekt asosidagi tizimlarning
jadal rivojlanishi jamiyat hayotining barcha jabhalariga chuqur ta’sir ko‘rsatmoqda.
Axborot uzatish, qabul qilish, saqlash va tahlil qilish imkoniyatlarining kengayishi bir
tomondan qulayliklar yaratsa, boshqa tomondan esa, axborotga oid tahdidlar, yolg‘on
xabarlar, kiberjinoyatlar va axborot orqali targ‘ib qilinayotgan zararli g‘oyalar xavfini
ham yuzaga keltirmoqda. Shuning uchun har bir davlat uchun axborot xavfsizligini
ta’minlash strategik ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasida
ham bu borada izchil islohotlar olib borilmoqda. Axborot sohasidagi huquqiy asoslar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
127
– qonunlar, farmonlar, qarorlar orqali shakllantirilsa, ma’naviy jihatdan esa,
axborotdan foydalanish madaniyatini oshirish, fuqarolarda ongli axborot
immunitetini shakllantirish, yosh avlodni zararli axborotlardan asrash muhim vazifa
sifatida qaralmoqda. Mamlakatda “Axborot erkinligi to‘g‘risida”, “Shaxsiy
ma’lumotlar to‘g‘risida”, “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida” kabi muhim qonunlar qabul
qilinib, ularning asosida davlat va jamiyat manfaatlarini himoya qilishga xizmat
qiluvchi mexanizmlar yo‘lga qo‘yilgan. Shuningdek, ommaviy axborot vositalari,
internet tarmoqlari va ijtimoiy media faoliyatini tartibga solish, axborot madaniyatini
rivojlantirish borasida ko‘plab chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu jihatdan,
axborot xavfsizligini ta’minlashda huquqiy me’yorlar bilan bir qatorda milliy
qadriyatlar, axloqiy-me’yoriy tamoyillar, fuqarolik pozitsiyasi ham asosiy o‘rin
egallaydi. Axborot xavfsizligi nafaqat texnik, balki ma’naviy jihatdan ham
mustahkamlanmog‘i lozim. Ushbu maqolada aynan shu ikki asosiy yo‘nalish —
ma’naviy va huquqiy asoslarning o‘zaro uyg‘unligi yoritiladi.
Asosiy qism
Bugungi globallashuv davrida axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi
jamiyat hayotining barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Axborotdan foydalanish,
uni boshqarish va tarqatish bilan bog‘liq masalalar ko‘plab ijobiy imkoniyatlar bilan
bir qatorda xavf-xatarlarga ham sabab bo‘lmoqda. Shu bois, har bir davlat, shu
jumladan O‘zbekiston uchun ham axborot xavfsizligini ta’minlash eng dolzarb
vazifalardan biriga aylangan. O‘zbekiston Respublikasida axborot xavfsizligini
ta’minlash maqsadida bir nechta qonun va me’yoriy hujjatlar qabul qilingan. Ular
orasida “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi, “Axborot erkinligi to‘g‘risida”gi, “Shaxsiy
ma’lumotlar to‘g‘risida”gi va “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi qonunlar muhim
ahamiyatga ega. Bu qonunlarda axborotdan foydalanish tartibi, axborot resurslarini
himoya qilish, shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi va internetdagi noqonuniy
faoliyatlarga qarshi kurashish kabi masalalar aniq belgilab qo‘yilgan. Misol uchun,
“Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonun har bir fuqaroning shaxsiy ma’lumotlari
faqat ularning roziligi bilan ishlanishini ta’minlaydi. Bu esa fuqarolarning
maxfiyligini himoyalashda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, 2020-yilda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
128
O‘zbekiston hukumati tomonidan tasdiqlangan “Kiberxavfsizlik strategiyasi” asosida
davlat muassasalari va xususiy sektorning axborot tizimlarini kiberxavflardan himoya
qilish choralari ko‘rilmoqda. Kiberjinoyatlar, feyk axborotlar, axborot orqali
psixologik ta’sir o‘tkazishga urinishlar, tahdidli kontentlar va zararli dasturlar —
bularning barchasi bugungi raqamli davrda real xavf sifatida e’tirof etiladi. Bunday
huquqiy asoslar nafaqat axborot maydonidagi faoliyatni tartibga soladi, balki
fuqarolarning axborot xavfsizligi bilan bog‘liq huquq va majburiyatlarini ham aniq
ko‘rsatib beradi. Shu bilan birga, qonunbuzarlik holatlari uchun jinoiy va ma’muriy
javobgarlik ham belgilangan. Huquqiy choralarga qaramay, jamiyatda axborot
xavfsizligini ta’minlashda inson omili – ya’ni axborotdan foydalanayotgan shaxsning
axloqiy, ma’naviy va madaniy saviyasi ham nihoyatda muhimdir. Bugungi kunda
yoshlar va keng jamoatchilik internetdan faol foydalanmoqda. Afsuski, bu faoliyat
doimo ijobiy ma’noga ega emas. Ba’zan, yolg‘on axborotlar, adashgan g‘oyalar,
milliy qadriyatlarga zid kontentlar, zo‘ravonlik va buzg‘unchilik targ‘ibotlari ijtimoiy
tarmoqlar orqali tarqatilmoqda. Bunday axborotlar inson ongiga salbiy ta’sir
o‘tkazadi va bu axborot xavfsizligiga bevosita tahdid hisoblanadi. Shu bois,
O‘zbekistonda axborot xavfsizligini ta’minlashda fuqarolarda axborot madaniyatini,
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini, mediasavodxonlikni shakllantirish maqsadida turli
ta’limiy va tarbiyaviy chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda Maktab va oliy o‘quv
yurtlarida “Mediasavodxonlik asoslari”, “Axborot madaniyati” kabi fanlar joriy
qilinmoqda. Bular orqali o‘quvchilar va talabalar axborotni tahlil qilish, manbani
aniqlash, soxta axborotni fosh etish, axborotdan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmalarini
egallamoqdalar. Ota-onalar, ustozlar, blogerlar va ommaviy axborot vositalari
vakillari yoshlar ongida sog‘lom axborot muhitini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Bu jarayonda har bir fuqaroning axborotga bo‘lgan munosabati jamiyat
xavfsizligiga bevosita ta’sir qilishi mumkin.
Xulosa
O‘zbekistonda axborot xavfsizligi masalasi tobora dolzarb tus olib bormoqda.
Texnologik taraqqiyot, internet va raqamli platformalarning keng tarqalishi
fuqarolarning axborot olish va uzatish imkoniyatlarini kengaytirgan bo‘lsa-da, bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
129
jarayon axborot makonida turli xavf-xatarlarning paydo bo‘lishiga ham olib keldi.
Ayniqsa, soxta axborotlar, kiberjinoyatlar, ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqalayotgan
zararli g‘oyalar va ekstremistik kontentlar yoshlarning dunyoqarashi, axloqiy
mezonlari va ma’naviyati uchun jiddiy tahdid tug‘dirmoqda. Shu sababli,
O‘zbekistonda axborot xavfsizligini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishiga aylantirilgan. Mamlakatimizda bu borada kuchli huquqiy asoslar
yaratilgan: axborot erkinligi, shaxsiy ma’lumotlar muhofazasi, internet xavfsizligi,
kiberxavflarga qarshi kurashish kabi sohalarda maxsus qonunlar va davlat dasturlari
amal qilmoqda. Bu qonunlar orqali axborot maydonidagi faoliyatlar tartibga
solinmoqda, xavfsizlik darajasi oshirilmoqda. Ammo huquqiy mexanizmlar bilan bir
qatorda, axborot xavfsizligini ta’minlashda ma’naviy omillar ham beqiyos ahamiyat
kasb etadi. Har bir inson, ayniqsa yoshlar, axborotdan ongli, mas’uliyatli va tanqidiy
fikrlash asosida foydalanishni o‘rganishi zarur. Mediasavodxonlik, axborot
madaniyati, vatanparvarlik, milliy qadriyatlarga hurmat kabi tushunchalar bugungi
axborot makonining mustahkam ma’naviy poydevori bo‘lib xizmat qilishi kerak.
Jamiyatning barcha qatlamlari — davlat tashkilotlari, ta’lim muassasalari, OAV,
blogerlar, ota-onalar va o‘qituvchilar — axborot xavfsizligini ta’minlashda o‘z
o‘rniga ega. Ularning hamkorlikdagi faoliyati orqali fuqarolar ongida sog‘lom
axborot muhiti shakllantiriladi, yoshlar zararli ta’sirlardan himoyalanadi. Xulosa qilib
aytganda, O‘zbekistonda axborot xavfsizligini ta’minlash uchun huquqiy asoslar
yetarli darajada yaratilgan, endilikda ularni samarali amaliyotga joriy etish va
aholining, ayniqsa yoshlarning, axborot madaniyatini yuksaltirish ustuvor vazifadir.
Faqat huquqiy va ma’naviy choralar uyg‘unligidagina jamiyat axborot tahdidlariga
bardosh bera oladi va milliy manfaatlar ishonchli himoya ostida bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent, 2003.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent, 2019.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
130
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori: “2020–2023-yillarda O‘zbekiston
Respublikasining kiberxavfsizlik sohasidagi strategiyasi”. – T.: Lex.uz 2020.
4.
Turaev A. “Axborot xavfsizligi asoslari” – Toshkent: “Akademnashr”, 2021.
5.
Qodirova N. “Internet madaniyati va mediasavodxonlik” – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2022.
https://www.google.com/collections/s/list/fT0sYOCfePGv0kWxLVZe9Z62L
