MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
113
AXBOROTNI JAMIYATDA TUTGAN O‘RNI VA AHAMIYATI
Karimov Ilyosxo’ja Ravshan o’g’li
CHDPU Turizm fakulteti Xorijiy til va adabiyoti: ingliz tili yo‘nalishi 24/1-
guruh talabasi
Scientific supervisor: Doston Mahkamov
Annotatsiya: "Axborotni jamiyatda tutgan o‘rni va ahamiyati" mavzusida
yozilgan ushbu ishda axborot tushunchasining mazmun-mohiyati, uning ijtimoiy
hayotdagi roli va axborot jamiyatining shakllanishidagi o‘rni yoritib beriladi.
Jamiyatda axborot oqimlarining erkinligi, tezligi va ishonchliligi taraqqiyotning
muhim omili sifatida baholanadi. Shu bilan birga, zamonaviy axborot texnologiyalari
orqali axborotni uzatish, saqlash va tahlil qilish imkoniyatlari tahlil etiladi.
Annotatsiyada axborot xavfsizligi, axborot madaniyati va axborotga asoslangan
qarorlar qabul qilishning ahamiyati ham alohida ta’kidlangan. Mazkur mavzu
bugungi raqamli asrda har bir fuqaroning axborotga bo‘lgan munosabatini
shakllantirish, axborotdan to‘g‘ri va samarali foydalanish zarurligini asoslaydi.
Kalit so‘zlar: Axborot, jamiyat, axborot texnologiyalari, axborot madaniyati,
axborot xavfsizligi, raqamli jamiyat, axborot oqimi, ijtimoiy tarmoqlar, axborot
almashinuvi, axborotning ahamiyati.
Kirish
Axborot insoniyat hayotida azaldan muhim o‘rin egallab kelgan. Ammo
ayniqsa XXI asrda, texnologiyalar va raqamli vositalarning jadal rivojlanishi
natijasida axborot butun jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylandi. Axborot
deganda faqatgina yangiliklar yoki ma’lumotlar emas, balki ular orqali
shakllanadigan tafakkur, qarash, qaror va xatti-harakatlar tushuniladi. Zamonaviy
dunyoda axborot vositalari, internet va raqamli texnologiyalar yordamida axborotning
harakatlanish tezligi, yetkazilish ko‘lami va ta’sir kuchi mislsiz darajaga yetgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
114
Bugungi globallashuv sharoitida har bir inson, tashkilot va davlat axborotni
qanday boshqarayotganiga qarab taraqqiyot sari intiladi yoki ortda qoladi. Axborot
resursi endilikda tabiiy boyliklar qatorida eng muhim strategik manbaga aylangan.
Axborot jamiyatining shakllanishi esa, fuqarolarning axborot madaniyati, axborot
xavfsizligi, va media savodxonlik darajasini oshirishni taqozo qiladi. Shu bois, ushbu
mavzuda axborotning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini chuqur tahlil qilish, uning
rivojlanish bosqichlari, asosiy funksiyalari, ijtimoiy hayotga ta’siri hamda dolzarb
muammolarini o‘rganish bugungi kunda juda muhim hisoblanadi. Mavzuning
dolzarbligi ham aynan shunda — axborotdan foydalana olgan jamiyatlar
muvaffaqiyat sari intiladi, foydalana olmaganlari esa axborot muammolari girdobida
qoladi.
Asosiy qism
Axborot —
bu odamlar, jamiyat yoki texnik tizimlar o‘rtasida uzatiladigan,
saqlanadigan va tahlil qilinadigan ma’lumotlar majmuasidir. U inson tafakkurining
mahsuli bo‘lib, voqelik haqidagi bilim va tasavvurlarni shakllantiradi. Axborot bilim
olish, qarorlar qabul qilish, muammolarni hal etish va kommunikatsiyani
ta’minlashda asosiy vosita hisoblanadi. Texnologik taraqqiyot natijasida axborotning
roli yanada ortdi — endilikda axborot bu nafaqat bilim, balki kuch, boylik va
boshqaruv vositasi sifatida ham namoyon bo‘lmoqda. Axborot jamiyati — bu bilim
va axborot resurslari asosida rivojlanadigan, iqtisodiy-ijtimoiy hayoti raqamli
texnologiyalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan zamonaviy jamiyat shaklidir.
Bunday jamiyatda quyidagi xususiyatlar ustunlik qiladi: Axborot texnologiyalari
asosiy ishlab chiqarish vositasiga aylanadi; Iqtisodiyotda xizmat ko‘rsatish sohasi,
ayniqsa
axborot
xizmatlari,
yetakchi
o‘rinni
egallaydi;
Ta’lim, fan, madaniyat, sog‘liqni saqlash va boshqaruv tizimlari raqamli axborot
vositalariga tayangan holda faoliyat yuritadi; Fuqarolarning axborotga ega bo‘lishi,
undan foydalanish va tahlil qilish madaniyati rivojlangan bo‘ladi. Axborot har bir
ijtimoiy tizimning ichki va tashqi munosabatlarini belgilovchi asosiy elementdir.
Jamiyatda axborot quyidagi sohalarda muhim rol o‘ynaydi: Ijtimoiy soha: Axborot
ijtimoiy ongni shakllantiradi, aholining turmush tarzi, fikrlash doirasi va ijtimoiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
115
faolligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ommaviy axborot vositalari (OAV), ijtimoiy
tarmoqlar va bloglar fuqarolarning jamoaviy ongini belgilashda muhim vositaga
aylandi.
Siyosiy soha: Axborot siyosiy qarorlar qabul qilishda hal qiluvchi omil
hisoblanadi. Saylov kampaniyalari, siyosiy axborot targ‘iboti va axborot urushlari
orqali jamoatchilik fikriga ta’sir ko‘rsatish mumkin. Iqtisodiy soha:
Raqobatbardoshlik, bozor tahlili, strategik rejalashtirish va innovatsion faoliyat
axborotning to‘g‘riligiga bog‘liq. Bugungi kunda axborot resurslari va intellektual
kapital eng muhim iqtisodiy boylikka aylangan. Ta’lim va fan: Zamonaviy ta’lim
jarayoni axborot texnologiyalarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Masofaviy ta’lim,
elektron kutubxonalar, sun’iy intellekt va ma’lumotlar bazalari orqali bilim olish
imkoniyatlari kengaydi. Axborot texnologiyalari (AT) — bu ma’lumotlarni yig‘ish,
saqlash, qayta ishlash va uzatish bilan bog‘liq barcha vosita va jarayonlar
majmuasidir. AT jamiyat hayotida quyidagi ijobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda:
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish; Uzoq masofali muloqot,
masofaviy ish va ta’lim imkoniyatlari; Elektron hukumat (e-government) orqali
davlat xizmatlarini soddalashtirish; Tibbiyotda telemeditsina va axborot tizimlari
orqali kasalliklarni erta aniqlash. Shu bilan birga, AT ayrim salbiy oqibatlarga ham
olib kelishi mumkin: axborot ifloslanishi, yolg‘on xabarlar (feyk news),
kiberjinoyatlar, shaxsiy hayot daxlsizligining buzilishi va psixologik bog‘liqlik
(axborotga qaramlik).
Axborotdan samarali va ongli foydalanish uchun har bir fuqaro axborot
madaniyatiga ega bo‘lishi zarur. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Isbotlangan,
ishonchli axborot manbalarini tanlash; Axborotni tahlil qilish, taqqoslash, xulosalash;
Etik axborot almashinuvi va mualliflik huquqiga rioya qilish. Bundan tashqari,
axborot xavfsizligi ham dolzarb masala bo‘lib, u axborotning maxfiyligi, yaxlitligi va
mavjudligini ta’minlashga qaratilgan. Bugungi raqamli dunyoda axborot hujumlari,
firibgarlik va shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi keng tarqalmoqda. Davlat,
tashkilotlar va shaxsiy foydalanuvchilar axborot xavfsizligini ta’minlashda
zamonaviy vositalardan foydalanishlari lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
116
Axborot bugungi kunda strategik resurs sifatida davlatlararo raqobatda ham
muhim o‘rin tutadi. Dunyodagi ko‘plab qudratli davlatlar o‘z ta’sir doirasini
kengaytirishda axborot vositalaridan faol foydalanadilar. “Axborot urushi” atamasi
aynan shu jarayonni ifodalaydi — ya’ni raqibning axborot maydonini egallab, u orqali
ijtimoiy fikrni boshqarish, noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqatish, ishonchni yo‘qotish va
ichki ixtiloflarni kuchaytirish orqali uni zaiflashtirish.
Misol:
2016-yilgi AQSh prezidentlik saylovlarida xorijiy axborot aralashuvi borasida keng
muhokamalar bo‘ldi. Shuningdek, Rossiya-Ukraina mojarosida ham ikki tomon
axborot urushi vositalaridan faol foydalangan. Bu holatlar axborotning qurolga
aylanganligini isbotlaydi. Axborot orqali jamiyatdagi qadriyatlar tizimi shakllanadi.
Ayniqsa yoshlar ijtimoiy tarmoqlar, internet saytlari, filmlar va videobloglar orqali
o‘z dunyoqarashini, orzu-umidlarini va hayot tarzini belgilab oladilar. Bu esa axborot
tarqatishdagi mas’uliyatni oshirish, yosh avlodga sog‘lom, foydali va ilmiy
asoslangan axborot berishni taqozo etadi. Ammo bu bilan birga: Yolg‘on, shov-shuvli
va tajovuzkor kontentlar orqali yoshlarning ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatilmoqda;
Irqchilik, ekstremizm, zo‘ravonlik targ‘ib qiluvchi kontentlar ijtimoiy muammolarni
kuchaytirmoqda; Madaniy qadriyatlarning yemirilishi, milliy identitetning
yo‘qolishiga olib keluvchi globallashuv axborot vositalari orqali sodir bo‘lmoqda.
Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlarda "axborot iqtisodiyoti" tushunchasi
keng qo‘llanilmoqda. Bu iqtisodiy modelda asosiy mahsulot — ma’lumot va bilim
hisoblanadi.
Kompaniyalar foydani ishlab chiqarish vositalari emas, balki ma’lumotlar tahlili va
sun’iy intellekt orqali orttirmoqda. Korxonalar o‘z faoliyatini raqamlashtirish orqali
xarajatlarni kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi. Elektron tijorat (e-commerce),
onlayn xizmatlar, kriptovalyutalar kabi yangi sohalar aynan axborot iqtisodiyoti
mahsulidir. Misol: Google, Amazon, Facebook, Apple, Microsoft — dunyodagi eng
qimmat kompaniyalar bo‘lib, ularning asosiy boyligi — foydalanuvchilarga oid
axborotlardir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
117
O‘zbekiston Respublikasida ham axborot siyosati va raqamli transformatsiya
sohalarida salmoqli islohotlar olib borilmoqda: "Elektron hukumat" tizimi orqali
davlat xizmatlari raqamlashtirilmoqda; Axborotlashtirish strategiyasi asosida internet
infratuzilmasi kengaymoqda; Axborot xavfsizligi bo‘yicha qonunlar va normativ
hujjatlar ishlab chiqilmoqda; Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bo‘yicha oliy
ta’lim yo‘nalishlari kengaymoqda. Shuningdek, OAV erkinligi, so‘z erkinligi va
jurnalistikaning zamonaviy standartlarga moslashuvi borasida ham ijobiy qadamlar
tashlanmoqda.
Axborot jamiyati istiqbolli bo‘lishi uchun quyidagilarga e’tibor qaratish
zarur:
Ta’lim tizimida axborot madaniyatini bolalikdan boshlab shakllantirish;
Raqamli savodxonlik darajasini oshirish; Axborot texnologiyalariga teng huquqli
kirish imkoniyatini yaratish; Milliy axborot xavfsizligini ta’minlash; Innovatsion
g‘oyalar va startaplarni qo‘llab-quvvatlash orqali axborot iqtisodiyotini rivojlantirish.
Xulosa
Bugungi axborot asrida axborot — har qanday jamiyatning taraqqiyoti,
xavfsizligi va barqaror rivojlanishining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. U inson
tafakkurini shakllantiradi, ijtimoiy ongni boshqaradi, iqtisodiyotni rivojlantiradi va
siyosiy tizimning barqarorligini ta’minlaydi. Axborot vositalari, raqamli
texnologiyalar va internet platformalari jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga
chuqur kirib borgan. Axborotdan to‘g‘ri va samarali foydalanish, uni tanqidiy tahlil
qilish, ishonchli manbalarni ajrata olish — har bir fuqaroning axborot madaniyatini
belgilovchi mezonlardir. Shu bilan birga, axborot xavfsizligini ta’minlash, yolg‘on
xabarlar va manipulyatsiyalarning oldini olish, yosh avlodni sog‘lom axborot
muhitida tarbiyalash ham dolzarb vazifalardandir. O‘zbekiston sharoitida ham
axborot texnologiyalarining keng joriy etilishi, elektron hukumat, raqamli xizmatlar
va axborotga oid islohotlar jamiyat rivojiga kuchli turtki bermoqda. Kelajakda
raqamli transformatsiyani yanada jadallashtirish, intellektual salohiyatga asoslangan
axborot iqtisodiyotini shakllantirish va fuqarolarning axborot savodxonligini oshirish
mamlakatning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
118
Shunday qilib, axborotning jamiyatdagi o‘rni nafaqat texnik yoki iqtisodiy
jarayonlar bilan, balki insonning tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy faolligi bilan
chambarchas bog‘liqdir. Unga ongli, mas’uliyatli va strategik yondashish har qanday
jamiyatning muvaffaqiyatli kelajagining garovidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasi to‘g‘risidagi qarori. — T.: 2020-yil.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi rasmiy sayti:
4.
To‘xtayev B. Axborot madaniyati asoslari. — T.: “Fan va texnologiya”, 2017.
https://soff.uz/product/malumotlar-bazasi-axborotning-jamiyatdagi-orni-va-
6.
https://jdpu.uz/mavzu-axborotni-jamiyatda-tutgan-orni-va-ahamiyati/
