MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
91
MEDIA MAYDON VA INTERNET IMKONIYATARI
Seyitquliyeva Sukurjon Ag’zamjon qizi
CHDPU Turizm fakulteti Xorijiy til va adabiyot: ingliz tili yo’nalishi 1-
bosqich talabasi
Scientific supervisor: Doston Mahkamov
Annotatsiya: Mazkur maqolada media maydonining kengayishi va internet
imkoniyatlarining zamonaviy jamiyatdagi o‘rni tahlil qilinadi. Axborot
texnologiyalari rivojlanishi natijasida ommaviy axborot vositalarining ta’siri
kuchayib, internet orqali axborot almashinuvi tezligi va miqyosi keskin oshgan.
Media maydon bugungi kunda nafaqat axborot tarqatish, balki ijtimoiy ongni
shakllantirish, jamoatchilik fikriga ta’sir ko‘rsatish va shaxsiy brend yaratish
vositasiga aylanmoqda. Annotatsiyada shuningdek, internet imkoniyatlari – ijtimoiy
tarmoqlar, bloglar, onlayn jurnalistika, sun’iy intellekt va raqamli platformalarning
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalardagi roli yoritiladi. Maqola ilmiy, amaliy va
tanqidiy nuqtai nazardan o‘rganiladi hamda global raqamli axborot makonida media
savodxonlikning ahamiyati alohida ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar: media maydoni, internet imkoniyatlari, axborot texnologiyalari,
ijtimoiy tarmoqlar, onlayn jurnalistika, raqamli platformalar, media savodxonlik,
axborot almashinuvi, virtual makon, sun’iy intellekt.
KIRISH
Zamonaviy dunyo axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan ajralib
turadi. Bu rivojlanish media maydonini kengaytirib, internet imkoniyatlarini keskin
oshirdi. Bugungi kunda dunyo bo‘ylab milliardlab odamlar internet orqali
yangiliklarni kuzatadi, fikr almashadi, ijtimoiy tarmoqlarda ishtirok etadi hamda turli
sohalarda faoliyat yuritadi. Media maydoni esa faqatgina an’anaviy axborot vositalari
bilan cheklanmay, raqamli platformalar, ijtimoiy tarmoqlar, bloglar, podkastlar,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
92
onlayn nashrlar va sun’iy intellekt asosida ishlovchi tizimlarni ham o‘z ichiga oladi.
Internet har bir inson uchun keng imkoniyatlar eshigini ochdi — bu imkoniyatlar
orasida bilim olish, mustaqil axborot izlash, ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanish,
tadbirkorlikni rivojlantirish, hatto siyosiy va ijtimoiy jarayonlarda ishtirok etish
imkonlari mavjud. Biroq bu imkoniyatlar bilan bir qatorda, turli tahdidlar ham
mavjud: soxta yangiliklar (feyk xabarlar), internet qaramlik, shaxsiy ma’lumotlarning
tarqalishi va axborot manipulyatsiyasi kabi muammolar ham dolzarbdir.
Shu bois, bugungi kunda media va internetdan to‘g‘ri, ongli va tanqidiy foydalanish
ko‘nikmalarini shakllantirish – media savodxonlik darajasini oshirish – har
qachongidan ham muhimroqdir. Ushbu maqolada aynan mana shu mavzu: media
maydonining kengayishi, internetning imkoniyatlari, ularning jamiyatga ta’siri va
yuzaga kelayotgan muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, internet orqali axborot
tarqatish madaniyati, raqamli axborot xavfsizligi, ijtimoiy tarmoqlarning jamiyatdagi
roli va axborot manipulatsiyasi kabi masalalar ham yoritib beriladi.
ASOSIY QISM
Media maydoni — bu axborot almashinuvi, jamoatchilik fikrini shakllantirish
va axborot tarqatish jarayonlarini amalga oshiruvchi turli vositalar va platformalar
yig‘indisidir. U nafaqat an’anaviy axborot vositalari (gazeta, radio, televideniye),
balki zamonaviy raqamli vositalarni ham qamrab oladi. Bugungi kunda media
maydoni global tus olib, mamlakat chegaralaridan o‘tib, har qanday axborotni
istalgan joyga yetkazish imkonini beradi. XXI asrga kelib, media vositalari
transformatsiyaga uchradi. Gazeta o‘rnini internet nashrlari, televideniye o‘rnini
YouTube, bloglar va podkastlar egallay boshladi. Ijtimoiy tarmoqlar esa nafaqat
axborot manbai, balki shaxsiy fikr bildirish va jamoatchilikni jalb qilish vositasiga
aylandi. Internet imkoniyatlari va ularning jamiyatdagi roli Internet — bu global
tarmoq bo‘lib, insoniyat tarixidagi eng yirik ixtirolardan biridir. Uning imkoniyatlari
cheksizdir va u turli sohalarda inqilobiy o‘zgarishlar qilishga sabab bo‘ldi: Ta’lim:
Onlayn kurslar, vebinarlar, raqamli kutubxonalar, elektron darsliklar orqali dunyo
bo‘ylab bilim olish imkoniyati paydo bo‘ldi. Masofaviy ta’lim internet orqali amalga
oshirilmoqda. Axborot olish: Odamlar bir necha soniya ichida har qanday
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
93
ma’lumotga ega bo‘la oladi. Google, Wikipedia, onlayn yangiliklar portallari doimiy
foydalaniladigan manbalarga aylandi. Ijtimoiy faollik: Internet orqali odamlar o‘z
fikrini ochiq bildiradi, ijtimoiy harakatlarga qo‘shiladi, imzo kampaniyalarida
qatnashadi. Bu esa jamiyatda faollik va o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda.
Tadbirkorlik: Elektron tijorat (e-commerce), internet marketing, raqamli reklama,
onlayn xizmatlar orqali tadbirkorlar mahsulot va xizmatlarini keng auditoriyaga taklif
qilmoqda. Ijodkorlik va o‘zini namoyon qilish: YouTube, TikTok, Instagram,
Telegram kabi platformalarda ijodiy faoliyat olib borish, o‘z kontentini yaratish va
tarqatish imkoniyati mavjud. Har bir inson jurnalist, blogger yoki kontent
yaratuvchiga aylanishi mumkin.
Axborotga erkin kirish: Har qanday mavzuda tezkor va keng qamrovli axborot
olish mumkin. Shaxsiy rivojlanish: Raqamli platformalar orqali o‘z-o‘zini
rivojlantirish, yangi ko‘nikmalar egallash imkoniyati mavjud. Ijtimoiy tenglik: Har
kim o‘z fikrini teng asosda ifoda eta oladi. Demokratiya va ochiqlik: Internet orqali
hukumatlar faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati kuchaymoqda. Salbiy jihatlari va
xavflar Soxta xabarlar (feyk news): Noto‘g‘ri axborotlar tarqalishi jamiyatda vahima,
ijtimoiy bo‘linish va noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga olib keladi. Internet qaramlik:
Doimiy onlayn bo‘lish odati odamlarning ruhiy va jismoniy salomatligiga zarar
yetkazadi. Shaxsiy ma’lumotlar xavfi: Kiberhujumlar, ma’lumotlar o‘g‘irlanishi va
maxfiylik buzilishi keng tarqalgan muammolardir. Axborot manipulyatsiyasi:
Internet orqali odamlar fikri maxsus algoritmlar yoki maqsadli propagandalar orqali
boshqarilishi mumkin. Media savodxonlik va axborot madaniyati Zamonaviy inson
faqat axborot iste’molchisi bo‘lib qolmasdan, uni tahlil qilish, baholash, haqiqatni
soxtadan ajratish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak. Bu ko‘nikma media savodxonlik
deb ataladi. Media savodxonlik maktabdan boshlab o‘qitilishi zarur, chunki yosh
avlod asosan raqamli muhitda o‘smoqda. Axborot madaniyati — bu axborotni to‘g‘ri
tanlash, undan foydali maqsadlarda foydalanish, axborotni boshqalarga tarqatishda
mas’uliyatni anglash demakdir.
Yangi texnologiyalar: sun’iy intellekt, algoritmlar va metavers Internetdagi
so‘nggi yutuqlardan biri — sun’iy intellekt (AI). Bu texnologiya axborotni tahlil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
94
qiladi, tavsiya tizimlari (recommendation systems) orqali insonlarga mos kontentni
taklif qiladi. Biroq bu algoritmlar odamning axborot olamini cheklab qo‘yishi,
biryoqlama fikr shakllanishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, metavers, ya’ni
virtual olamlar, ish, ta’lim va dam olishni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Bu esa
yangi axloqiy, huquqiy va axborot xavfsizligi muammolarini tug‘diradi.
Internetning eng mashhur va faol segmenti bu – ijtimoiy tarmoqlar (social
media) hisoblanadi. Facebook, Instagram, Telegram, TikTok, Twitter (X), YouTube
kabi platformalar bugungi kunda milliardlab insonlar uchun axborot olish, muloqot
qilish, savdo qilish, hatto siyosiy faollik ko‘rsatish vositasiga aylangan. Ijtimoiy
tarmoqlar orqali: Odamlar tezkor yangiliklarni olishadi; Blogerlar va ta’sirchan
shaxslar (influencerlar) katta auditoriyaga ega bo‘ladi; Mahsulotlar reklama qilinadi
va onlayn savdolar amalga oshiriladi; Siyosiy kampaniyalar yuritiladi, ijtimoiy
noroziliklar uyushtiriladi (masalan, “Arab bahori”); Soxta axborot va g‘iybatlar ham
keng tarqaladi. Shu sababli ijtimoiy tarmoqlarning imkoniyatlari bilan birga, ular
orqali tarqaladigan kontentni tahlil qilish, ishonchli manbalarni ajratish ko‘nikmasi
muhim hisoblanadi. Raqamli ijtimoiy tengsizlik (digital divide) Internet
imkoniyatlaridan teng foydalanish har doim ham mavjud emas. Dunyoda haligacha
milliardlab insonlar internetga kira olmaydi yoki undan to‘liq foydalana olmaydi. Bu
holat raqamli ijtimoiy tengsizlik deb ataladi. Qishloq hududlarida internet tarmog‘i
sust; Kam daromadli oilalarda kompyuter va gadjetlar yo‘q; Raqamli savodxonlik
past bo‘lsa, internet imkoniyatlaridan foydalana olish darajasi ham past bo‘ladi. Bu
esa yangi turdagi tengsizlik – axborot va texnologiyalarga ega bo‘lganlar bilan esa
bo‘lmaganlar orasidagi tafovutni yuzaga keltiradi.
Ommaviy axborot vositalari va davlat nazorati Ko‘pgina mamlakatlarda
ommaviy axborot vositalari va internet faoliyati ustidan nazorat mavjud. Bu nazorat:
Senzura – noqulay axborotlarni yashirish; Propaganda – davlat manfaatlariga xizmat
qiladigan axborot tarqatish; Monitoring – foydalanuvchilarning harakatlarini kuzatish
ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bu holat jamiyatda so‘z erkinligi va shaxsiy hayot
daxlsizligi muammolarini yuzaga keltiradi. Shu sababli raqamli huquqlar va axborot
erkinligini himoya qilish muhim masalaga aylanmoqda. O‘zbekiston sharoitida media
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
95
va internet O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda media va internet sohasida sezilarli
o‘sish kuzatilmoqda: 2023-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda 31 milliondan ortiq
internet foydalanuvchisi mavjud.
“Elektron hukumat”, “Davlat xizmatlari markazlari” kabi loyihalar orqali
aholiga onlayn xizmatlar ko‘rsatilmoqda. Blogerlik faoliyati va ijtimoiy
tarmoqlardagi axborotlar orqali jamoatchilik fikri shakllanmoqda. Shunga qaramay,
sohada hali yechimini kutayotgan muammolar ham mavjud: media savodxonlik
pastligi, ishonchsiz axborotlar ko‘pligi, raqamli madaniyatning yetarlicha
shakllanmaganligi.
Kelajak istiqbollari Media va internetni barqaror rivojlantirish uchun ta’lim
tizimiga media savodxonlik darslari kiritilishi lozim. Raqamli axborot xavfsizligini
kuchaytirish – shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishda muhim omil hisoblanadi.
Sun’iy intellektning media maydonidagi roli ortib boradi – lekin bu inson omilini
butunlay siqib chiqarishi mumkin. Axborot madaniyatini yuksaltirish – bu raqamli
etikani shakllantirish, hurmatli muloqot va mas’uliyatli axborot tarqatishni o‘rgatish
demakdir.
XULOSA
Media maydon va internet imkoniyatlari bugungi global va raqamli jamiyatda
har bir inson hayotining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ommaviy axborot
vositalari va internet insonlarga tezkor, qulay, ochiq va interaktiv axborot makonini
taqdim etmoqda. Axborot olish, o‘z fikrini erkin ifoda etish, ta’lim olish, biznes
yuritish, ijtimoiy faollik ko‘rsatish imkoniyatlari raqamli texnologiyalar orqali
kengaymoqda. Biroq, bu imkoniyatlar bilan birga, yangi muammolar va xavflar ham
yuzaga chiqmoqda — soxta yangiliklar, internet qaramligi, axborot manipulyatsiyasi,
shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi, media savodsizlik va raqamli tengsizlik kabi. Aynan
shu sababli, media va internetdan ongli, mas’uliyatli va madaniyatli foydalanish
dolzarb masalaga aylanmoqda. Shuningdek, media savodxonlik darajasini oshirish,
yosh avlodni tanqidiy fikrlashga o‘rgatish, axborot manbalarini to‘g‘ri tahlil qilishga
yo‘naltirish va raqamli huquqiy madaniyatni shakllantirish – zamon talabidir. Davlat,
ta’lim tizimi va jamoatchilik bu borada birgalikda harakat qilishi kerak. Kelajakda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
96
media va internet sohalari yanada chuqur integratsiyalashadi, sun’iy intellekt va
metavers kabi texnologiyalar ommalashadi. Shu bois, bu jarayonlarni ilmiy va
axloqiy jihatdan o‘rganish, to‘g‘ri boshqarish va ijtimoiy manfaatlar yo‘lida
yo‘naltirish muhim vazifa bo‘lib qoladi.
Shuningdek, raqamli tengsizlikni bartaraf etish, internet infratuzilmasini
takomillashtirish, chekka hududlarda ham keng polosali internet bilan ta’minlash,
barcha qatlamlar uchun ochiq va ishonchli axborot manbalarini yaratish — davlat va
jamiyat zimmasidagi muhim masalalardir. O‘zbekistonda ham media sohasida
yangilanishlar, ochiqlik siyosati, ijtimoiy tarmoqlarning roli ortib borayotgani
quvonarli holat. Biroq, bu rivojlanish sifatli bo‘lishi uchun axborot tarqatishda
mas’uliyat, qonuniylik va axloqiy me’yorlarga amal qilinishi zarur. Xulosa qilib
aytganda, media va internet inson hayotini yengillashtiruvchi, imkoniyatlar eshigini
ochuvchi kuch bo‘lishi mumkin. Ammo bu imkoniyatlardan foyda olish — bizning
ongli, axloqiy va madaniyatli yondashuvimizga bog‘liq. Shu sababli, har bir inson
media olamining faol va mas’uliyatli ishtirokchisiga aylanishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Qodirov, A. (2021). Axborot texnologiyalari va jamiyat. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Ergashev, B. (2022). Media savodxonlik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti nashriyoti. Toirova, Z.
(2020). Axborot madaniyati va zamonaviy kommunikatsiya vositalari. Toshkent: Fan
va texnologiya.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-oktabrdagi PQ–4883-
sonli qarori “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida.
4.
https://azkurs.org/maruza-mashgulotlari-1-mavzu-mediasavodxonlik-va-
5.
https://soff.uz/product/maktabgacha-va-boshlangich-talim-media-maydon-
