MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
125
GOSPITAL PEDAGOGIKA-INKLYUZIV TA’LIMNING AJRALMAS
QISMI SIFATIDA
Eshmurodova Dildor Normuratovna
Pedagogika kafedrasining o’qituvchisi. Ilmiy rahbar.
Mamadiyeva Marjona Baxtiyor qizi
SHahrisabz Davlat Pedagogika instituti “Pedagogika” yo’nalishi 2-bosqich
talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada gospital pedagogikaning mazmuni, maqsadi,
vazifalari shuningdek inklyuziv ta’limning maqsadi, vazifasi hamda bir biri bilan
bog’liqligi, jamiyat uchun muhimligi keltirib o’tilgan. Gospital pedagogika inson
salomatligi bilan bog’liq muammolar sababli uzoq muddat davolanishga muhtoj
bo’lgan bolalarni o’qitish, tarbiyalash va shakllantirish jarayonini tashkil etishning
muhim yo’nalishi sifatida e’tirof etiladi.
Kalit so’zlar: Gospital pedagogika, uning maqsadi, vazifalari, inklyuziv
ta’lim hamda maqsad va vazifalari, inklyuziv ta’limning tamoyillari, gospital
pedagogika va inklyuziv ta’limning bog’liqligi, farqlari.
Аннотация: В этой статье перечислены содержание, цель, задачи
госпитальной педагогики, а также цель, задача и взаимосвязь инклюзивного
образования, его важность для общества. Хосписная педагогика признается
важным направлением организации процесса обучения, воспитания и
формирования детей, нуждающихся в длительном лечении в связи с
проблемами со здоровьем человека.
Ключевые слова: Госпитальная педагогика, ее цель, задачи, цели и
задачи инклюзивного образования, принципы инклюзивного образования,
взаимосвязь, различия госпитальной педагогики и инклюзивного образования.
Gospital pedagogika — bu sog‘liqni saqlash muassasalarida, ya’ni
shifoxonalarda, sanatoriyalarda hamda reabilitatsiya markazlarida davolanayotgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
126
bolalar va o‘smirlar bilan pedagogik ish olib borishga ixtisoslashgan pedagogika
sohasi hisoblanadi. U maxsus pedagogikaning yo’nalishlaridan biri. Gospital
pedagogikaning asosiy maqsadlari quyidagilar: Ta’limiy vazifa: Kasalxona sharoitida
bo‘lgan bolalarga o‘quv dasturlariga muvofiq ta’lim berish, ularning bilim olish
jarayonini uzluksiz davom ettirish. Tarbiyaviy vazifa: Bolalarda ijobiy qarash, umid
va motivatsiyani shakllantirish, ularni ruhan qo‘llab-quvvatlash, mehr-oqibat muhiti
yaratish. Ijtimoiylashtirish vazifasi: Bolani jamiyatdan ajralib qolishdan saqlash,
ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish, tengdoshlari va kattalar bilan muloqotga
tayyorlash. Psixologik-emosional qo‘llab-quvvatlash. Kasallik tufayli yuzaga kelgan
stress, qo‘rquv, tushkunlik holatlarini yengib o‘tishga yordam berish. Reabilitatsion
vazifa: ta’lim orqali bolaning sog‘lig‘i tiklanishiga va normal hayotga qaytishiga
hissa qo‘shish. Individual yondashuvni amalga oshirish: har bir bolaning sog‘lig‘i,
rivojlanish darajasi va psixologik holatidan kelib chiqib, maxsus yondashuv asosida
ta’lim-tarbiya ishlarini tashkil etish. Bu vazifalar orqali gospital pedagogika nafaqat
ta’lim, balki bolalarning umuman hayotiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan
kompleks yondashuvni ta’minlaydi. Shuningdek sog‘liq tufayli uzoq muddat
maktabdan uzoqda qolgan bolalarni ta’limdan uzib qo‘ymaslik; Bolaning psixologik,
ruhiy holatini yengillashtirish, davolanishga ijobiy munosabatni shakllantirish;
Ijtimoiylashuv va shaxsiy rivojlanishni shakllantirish, qo‘llab-quvvatlash. Oilasi,
tibbiyot xodimlari, psixologlar va boshqa mutaxassislar bilan hamkorlikda faoliyat
olib borish. Gospital pedagogining faoliyatiga quyidagilar kiradi: O‘quv dasturlarini
moslashtirish; Moslashuvchan o‘quv shakllari (masalan, qisqa darslar, qiziqarli
interfaol o‘yinlar); Emotsional-ruhiy yordam ko‘rsatish; Bolaning sog‘lig‘i, yoshi,
ruhiyati va holatiga qarab yondashuv. Bu soha egasi nafaqat pedagogik, balki tibbiy-
psixologik bilim, malaka va ko‘nikmalarni o’zida shakllantirgan bo’lishi kerak.
Gospital pedagogika orqali davolanish jarayonida bola o‘zini jamiyatning bir bo’lagi
sifatida his qiladi va ijtimoiy izolyatsiyadan saqlanadi. Gospital pedagogikaning
xususiyatlariga quyidagilarni keltirishimiz mumkin: Bolalarning sog‘lig‘i
yomonlashgan holatda ta’lim olish imkoniyatini yaratadi. Davolanish vaqtida
ularning o‘qish jarayonidan ortda qolmasligini ta’minlaydi. Psixologik, pedagogik va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
127
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash xizmatlarini ham o‘z ichiga oladi. Har bir bolaning
individual ehtiyoj va qiziqishlariga moslashtirilgan darslar olib boriladi. Tibbiyot
xodimlari, o‘qituvchilar va psixologlar o‘zaro hamkorlikda, kelishilgan holda
ishlaydi.
Inklyuzivlik-inglizcha soʻz boʻlib, inclusif- qoʻshish, birlashtirish ma’nolarini
anglatadi. Ushbu atama alohida ehtiyojga ega boʻlgan oʻquvchilarni umumta’lim
maktablarida sogʻlom bolalar bilan birgalikda qoʻshib oʻqitish jarayonini nazarda
tutadi. Inklyuziv ta’lim – oʻquvchilarning imkoniyatlari, qiziqishlari, individual-
psixologik, jismoniy nuqson va oʻzlashtirish xususiyatlarini hisobga olgan holda
tashkil etiladigan ta’lim jarayoni. Hamda inkluziv ta’lim davlat siyosati boʻlib,
nogiron va sogʻlom bolalar oʻrtasidagi turli muammoli vaziyatlarni bartaraf etish,
inklyuziv ta’limga muhtoj bolalarni rivojlanishidagi nuqsonlari yoki iqtisodiy
qiyinchiliklaridan qat’i nazar, ijtimoiy hayotga moslashtirishga yoʻnaltirilgan
umumta’lim jarayoniga qoʻshishni ta’minlovchi ta’lim tizimi hisoblanadi.
Shuningdek inklyuziv ta’limning tamoyillari ham mavjud bo’lib bular
quyidagilardan iborat: Jumladan, 1. Inson qadri uning layoqatlari va yutuqlariga
bogʻliq emasligi prinsipi; 2. Har bir shaxsning his qilish va oʻylash layoqatiga egaligi
prinsipi; 3. Har bir shaxsning muloqot qilish va tinglash huquqiga egaligi prinsipi; 4.
Har bir shaxsning bir-biriga kerakliligi prinsipi; 5. SHaxsga yoʻnaltirilgan ta’lim
jarayonining aniq hamkorlik asosida amalga oshirilishi prinsipi; 6. Har bir
oʻquvchining oʻz tengdoshlarining qoʻllab-quvvatlovi va doʻstona munosabatlariga
ehtiyojmandligi prinsipi; 7. Turli-tumanlik oʻquvchi hayotining barcha jabhalarini
rivojlantirishni ta’minlashi zarurligi prinsipi kabilar.
Inklyuziv ta’limning maqsadi - alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan oʻquvchilar
uchun maktabda maxsus vosita va metodlarni qoʻllash orqali maxsus pedagoglarni
jalb etgan holda qulay moslashtirilgan ta’lim muhitini yaratish, ularning jamiyatga
samarali moslashuvi hamda toʻlaqonli uygʻunlashuviga xizmat qiladigan sifatli ta’lim
berishni ta’minlashdan iborat. Inklyuziv ta’limning vazifalari quyidagilardan iborat:
rivojlanishning turli imkoniyatlariga ega boʻlgan oʻquvchilar uchun har qanday
kamsitilishni mustasno qiladigan, barcha bolalarga teng munosabatda boʻlishni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
128
ta’minlaydigan yagona moslashtirilgan ijtimoiy muhitni yaratish; jamoatchilik hamda
ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarida alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan
oʻquvchilar muammolariga nisbatan bagʻrikenglik munosabatini shakllantirish;
ta’lim jarayonida sogʻlom bolalar bilan bir qatorda alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan
bolalarning aqliy va ijtimoiy salohiyatlarini; barcha oʻquvchilar uchun davlat ta’lim
standartlariga asoslangan holda maktabgacha, umumiy oʻrta, kasb-hunar va oliy
ta’lim dasturlarini oʻzlashtirish uchun imkoniyat yaratish; oʻquvchilarning har
tomonlama shakllanishi, emotsional-irodaviy sohasi, bilish faoliyatini rivojlantirish,
ijtimoiy koʻnikma va qobiliyatini shakllantirish uchun shart-sharoitlar yaratish;
alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarni tarbiyalayotgan oilalarga maslahat
yordami berish hamda ota-onalarni farzandlariga ta’lim-tarbiya berish, pedagogik
texnologiyalar, ta’lim-tarbiya vositalarini qoʻllashda ularning salohiyatini oshirish,
ularni psixologik pedagogik jihatdan qoʻllab-quvvatlash. Inklyuziv ta’lim jarayonida
alohida ta’lim ehtiyojiga ega boʻlgan oʻquvchilar sogʻlom bolalar bilan birga bir
maktabda, sinfda oʻqitiladi. Imkoniyati cheklangan bolalar maktabga kelganidan
boshlab alohida e’tibor va qoʻllab-quvvatlashga muhtoj boʻladilar. Bunday qoʻllab-
quvvatlash ularning butun hayotlari davomida muhim hisoblanadi. SHu sababli ham
maktab ta’limining dastlabki qadamidan boshlab, bunday oʻquvchilarning ijtimoiy
rivojlanishlari uchun qulay shart-sharoit yaratish talab etiladi. Imkoniyati cheklangan
oʻquvchilar bilan tashkil etiladigan ta’lim inklyuziv ta’lim shakllarini aniqlash va uni
umumiy ta’lim jarayoni bilan integratsiyalashni talab etmoqda. Inklyuziv ta’lim davr
talabi sifatida. «Inklyuziv» va «integrasiyalashgan» atamalari ko‘pincha bir xil
ma’noda ishlatiladi. Biroq shunga qaramasdan falsafada ushbu tushunchalar orasida
juda katta farq bor. Maxsus tarbiyaga muhtoj bolani oddiy sharoitga joylashtirish
integrasiyaga qarab qo‘yilgan birinchi qadam. Integrasiyalashgan ta’lim bu-diqqat
markazida bolaning aynan maktabga kelib ketish muammosi turgan, maxsus ehtiyojli
bolaning maktabga qatnash jarayonidir. Integrasiyalashgan ta’limda bolaga muammo
sifatida qaraladi. Bu ta’lim tizimining quyidagicha shakllari mavjud: A) Jismoniy
integrasiya. Integrasiyaning bu shakli maxsus tarbiyaga muhtoj va maxsus tarbiyaga
muhtoj bo‘lmagan bolalar o‘rtasidagi jismoniy farqni kamaytirishga qaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
129
Oddiy maktab bilan yonma-yon joyda maxsus tarbiyaga muhtoj bolalar uchun maxsus
bo‘lim yoki sinf tashkil qilish mumkin. B) Funksional integrasiya. Bu shakl maxsus
tarbiyaga muhtoj va maxsus tarbiyaga muhtoj bo‘lmagan bolalar o‘rtasidagi
funksional muammolarni kamaytirishga qaratilgan. V) Ijtimoiy integrasiya.
Integratsiyaning bu shakli ijtimoiy muammolarni kamaytirishga qaratilgan va u
maxsus tarbiyaga muhtoj hamda maxsus tarbiyaga muhtoj bo‘lmagan bolalar
o‘rtasidagi aloqani qo‘llab – quvvatlaydi. G) Jamiyatga integratsiya qilish kabilar.
Integrasilashgan talim tizimining quyidagicha chegaralangan tomonlari mavjud:
Umumta’lim muassasalarda kompleks tibbiy-pedagogik yordam olish imkoniyati
bo‘lmaydi. Umumta’lim maktab pedagogi maxsus metodikani bilmaganligi sababli
imkoniyati cheklangan bolalarning maxsus ehtiyojlarini qondirmaydi. Umumta’lim
maktablarida tiflo, surdotexnik vositalar, maxsus tibbiyot uskunalar bo‘lmaydi.
Sinfda o‘quvchilar soni 25 tadan-35 tagagacha yetadi va oqibatda ularning barchasiga
ko‘p vaqt ajrata olmaydi. Umumta’lim maktablarda o‘quvchilarda maxsus malaka,
bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish uchun mutaxassislar bo‘lmaganligi tufayli,
imkoniyat topish qiyin. Umumta’lim maktablarda alohida dastur va darsliklardan
foydalanish imkoniyati bo‘lmaydi. Inklyuziv ta’lim tizimi integrasilashgan ta’lim
tizimidan uzinig mazmun – moxiyati, maqsadi, vazifalari va harakat dasturi bilan
farqlanadi. Inklyuziv ta’limda, ta’lim berishning diqqat markazida bola turadi (o‘quv
rejasi emas) deb bu jarayonga yondashadi. Ushbu yondashuvlar bolalar xar xil
sharoitda o‘qiydi , rivojlanadi, ma’lumotni xar xil tezlikda qabul qiladi degan
e’tirofga asoslanadi. Ular xar bir bolaning shu qatorda maxsus ehtiyojli bolalarning
ham ehtiyojlarini qondiradigan ta’lim muxitini yaratib berishga qaratilgan. Mazkur
tavsiyalarning maqsadi - maktablarni maxsus ehtiyojli bolalarnig ehtiyojlariga javob
beradigan qilib moslashtiradigan jarayonni qo‘llab–quvvatlash. «Moslashtirish»
deganda nafaqat maxsus ehtiyojli bolalarni maktabga bemalol borib kelishi, balki shu
qatnashdan kandaydir foyda olishi va optimal o‘quv rejasining mavjudligidir. Maktab
muxiti moslashuvchan bo‘lib, bola ta’limdagi tartibga moslashishi kerak deb taxmin
qilinmasdan, alohida xar bir bolaning ehtiyojlarini qondirishi kerak. Gospital
pedagogika va inklyuziv ta’lim o‘rtasida bog‘liqliklar mavjud, chunki ikkala tizim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
130
ham maxsus ehtiyojga ega bolalarni ta’lim jarayoniga jalb qilish, qobiliyatlarini
shakllantirish, ularni jamiyatdan ajralib qolmasligi uchun yordam berishga qaratilgan.
Ularning asosiy bog‘liqliklari: Maxsus ehtiyojga ega bo’lgan bolalarga qaratilganligi.
Differensial va individual yondashuv: Har ikki tizimda ham har bir bolaning
rivojlanish darajasi, qiziqishi, qobiliyati, sog‘lig‘i, psixologik holatiga qarab
individual reja asosida ishlanadi. Bu yondashuv ularga o‘z imkoniyatlariga qarab
rivojlanish imkonini beradi. Psixologik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash: Ikkala tizimda
ham bolalarning ruhiy holatini barqarorlashtirish, motivatsiya va ijtimoiy
moslashuvga erishish muhim hisoblanadi. Shu sababli psixolog, defektolog, logoped,
ijtimoiy pedagog kabi mutaxassislar faol hamda hamkorlikda ishtirok etadi.
Integratsiyalashuv va ijtimoiylashuv: Gospital pedagogika bolani davolanish
jarayonida jamiyatdan uzilmaslikka yordam beradi. Inklyuziv ta’lim esa ularni
tengdoshlari bilan birga o‘qish orqali jamiyatga qo‘shilishga yordam beradi. Huquqiy
va pedagogik asoslar birdamligi: Har ikkisi ham inson huquqlari, ta’lim olishga
bo‘lgan teng imkoniyatlar, diskriminatsiyaga qarshi tamoyillarga asoslanadi.Gospital
pedagogika va inklyuziv ta’lim o‘rtasida o‘xshashliklar bo‘lishi bilan bir qatorda
muhim farqlari ham mavjud. Bular quyidagilar: 1. Amalga oshiriladigan joy:
Gospital pedagogika — asosan shifoxonalarda, tibbiy muassasalarda yoki uy
sharoitida amalga oshiriladi. Inklyuziv ta’lim — umumta’lim maktablarida yoki
bog‘chalarda sog‘lom bolalar bilan birga maxsus ehtiyojli bolalar uchun tashkil
etiladi. 2. Maqsadli guruh: Gospital pedagogika — davolanish jarayonida bo‘lgan
bolalar (masalan, saraton, yurak kasalligi, operatsiyadan keyingi davr va h.k.).
Inklyuziv ta’lim — nogironligi, rivojlanishida nuqsoni yoki boshqa maxsus ehtiyoji
bo‘lgan bolalar (masalan, eshitish, ko‘rish, aqliy rivojlanishida cheklov bo‘lganlar).
3. Davomiylik: Gospital pedagogika — vaqtinchalik (bola davolanayotgan davrda)
bo’lsa inklyuziv ta’lim esa doimiy (butun o‘quv yili yoki butun ta’lim bosqichida)
faoliyat ko’rsatadi. 4. Ta’lim muhiti: Gospital pedagogika — tibbiy muhitda,
sog‘liqni saqlash tizimi bilan uzviy bog‘liq. Inklyuziv ta’lim — umumiy ta’lim tizimi
doirasida, barcha bolalar uchun moslashtirilgan. 5. Pedagogik yondashuv: Gospital
pedagogika — pedagogik faoliyat sog‘liqni tiklash jarayoni bilan uyg‘unlashtiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
131
Inklyuziv ta’lim — har bir bolaning imkoniyatlari, qiziqish hamda qobiliyatlarini
hisobga olgan holda maktabdagi moslashtirilgan o‘qitish usullaridan foydalanadi. 6.
Mutaxassislar bilan hamkorlik: Gospital pedagogika — ko‘proq shifokorlar,
psixologlar va tibbiyot xodimlari bilan hamkorlikda faoliyat olib boriladi. Inklyuziv
ta’lim — defektolog, logoped, psixolog va ijtimoiy pedagog ishtirokida amalga
oshiriladi.
Xulosa qilib aytganda gospital pedagogika — bu kasal bolalarning
vaqtinchalik ta’limi, sog‘ligini tiklashga yo‘naltirilgan. Inklyuziv ta’lim — bu har
qanday imkoniyati cheklangan bolalarning sog‘lom tengdoshlari bilan birgalikda teng
ta’lim olishini ta’minlaydi. Gospital pedagogika — inklyuziv ta’limni to‘ldiruvchi,
lekin alohida maqsad va sharoitlarda qo‘llaniladigan ta’lim shakli. Gospital
pedagogika — bu inklyuziv ta’limning muhim bir bo‘lagi yoki shakli sifatida talqin
etiladi. U sog‘lig‘i sababli maktabga bora olmaydigan bolalarni ta’lim jarayonidan
chetda qoldirmaslik orqali inklyuzivlikni amalda ta’minlaydi. Xullas bu ikkalasi bir-
birini to‘ldiradi va umumiy maqsad sari — barcha bolaga teng va sifatli ta’lim
berishni nazarda tutadi.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Д.З. Ахметова, З.Г. Нигматов, Т.А. Челнокова, Г.В. Юсупова и др. Педагогика
и психология инклюзивного образования: учебное пособие . – Казань, 2013.
2. D.S.Qaxarova “ Inklyuziv ta’lim texnologiyasi” o‘quv va metodik qo‘llanma 2014-
yil
3. R.Sh. Shomaxmudova ,, Maxsus va inklyuziv ta’lim xalqaro va milliy tajribalar’’-
o‘quv uslubiy qo‘lanma.Toshkent 2011.
4. “Alohida yordamga muhtoj bolalarni ma’naviy va estetik rivojlantirish”
mavzusidagi ilmiy - nazariy konferensiya materiallari. Toshkent-2002 yil.
5. Muminova L.R., Ayupova M.Yu. Logopyediya. T., 1995
6. R. Sh. Shomaxmudova, T. V. Tolmaskaya, M. V. Saipova 2008 y.
7. R. Shomaxmudova, D. Tulaganova, A. Berdiyeva, ― Jismoniy rivojlanishida
muammolari bulgan bolalar bilan inklyuziv ta’limi tizimida olib boriladigan
korreksion pedagogik ishlar. 2007 y.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
132
8. L. R. Muminova, R. Shomaxmudova ― Imkoniyati cheklangan bolalarni
individual korreksion / rivojlantirish dasturining metodik asoslari uslubiy
tavsiyanoma 2007y.
9. D.S.Qaxarova ―Inklyuziv ta‘lim texnologiyasi Toshkent. 2014
10. Р.Шомахмудова, Д.Тулаганова, А.Бердиэва. Жисмоний ривожланишида
муаммолари бўлган болалар билан инклюзив ва махсус таълим тизимида олиб
бориладиган коррекцион педагогик ишлар. Тошкент: 2007 й.
