MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
402
SUYIMA G’ANIYEVANING “KOʻNGIL SHAMCHIROGʻI” ASARIDA
ILM-FAN VA ILMIY-METODOLOGIK YONDASHUV
Davlatova Shahinabonu Murodali qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti Turkiya tarixi yo‘nalishi
Turk-ingliz guruhi 2-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: A.H. Fayzullayev
Annotatsiya: Adabiyotshunos olimning shaxsiy hayoti va ilmiy faoliyati
ko‘pincha bir-biridan ajralmagan holda rivojlanadi. Ayniqsa, Suyima Gʻaniyeva kabi
yirik adabiyotshunoslar hayot yo‘lini o‘rganar ekanmiz, bu bog‘liqlik yanada
ravshan ko‘zga tashlanadi. Uning “Koʻngil shamchirogʻi” nomli asari – bu nafaqat
adabiy xotiralar to‘plami, balki o‘z davrining ilmiy muhitini, adabiyotga sadoqatni,
fidoyilikni aks ettiruvchi muhim manba hisoblanadi. Ushbu maqolada Gʻaniyevaning
mazkur asari asosida uning ilm-fanga munosabati, Navoiyshunoslikdagi xizmatlari
va hayotiy prinsiplariga e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar: Suyima Gʻaniyeva, Koʻngil shamchirogʻi, Alisher Navoiy,
Navoiyshunoslik, matnshunoslik, adabiyotshunoslik, ilmiy metodologiya, sufi
g‘oyalar, ayol olima, adabiy tahlil.
Suyima Gʻaniyeva o‘zbek adabiyotshunosligida, xususan, Navoiyshunoslik
sohasida salmoqli o‘rin egallagan olima hisoblanadi. U ko‘p yillik ilmiy faoliyati
davomida Alisher Navoiy merosini ilmiy asosda o‘rganish, matnshunoslik va tarixiy-
adabiy tahlil usullarini shakllantirish borasida muhim ishlar amalga oshirgan.
“Koʻngil shamchirogʻi” asari Gʻaniyevaning ilmiy faoliyati, uslubiy yondashuvlari
va Navoiyshunoslik sohasidagi izlanishlari haqida muhim ma’lumotlar beruvchi
manba hisoblanadi. Ushbu maqolada ushbu asar tahlil qilinib, u orqali Gʻaniyevaning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
403
ilmiy-metodologik yondashuvi, matnshunoslikdagi amaliy faoliyati va o‘zbek
adabiyotshunosligiga qo‘shgan hissasi yoritiladi.
“Koʻngil shamchirogʻi” – bu adabiy xotiralar, estetik tafakkur va ilmiy
kuzatuvlar uyg‘unlashgan kitobdir. Suyima Gʻaniyeva o‘z asarida bolalik xotiralari,
ustozlari, ilk ilmiy izlanishlari, Alisher Navoiyga bo‘lgan chuqur hurmati haqida
yozadi. Ushbu xotiralar nafaqat hissiy jihatdan, balki tarixiy va madaniy kontekstda
ham qadrlidir. Ayniqsa, Gʻaniyevaning Navoiyshunoslik sohasiga qanday kirib
kelgani, bu yo‘ldagi izlanishlari, sabr-toqati yosh tadqiqotchilar uchun ibratdir.
Asarda Gʻaniyeva o‘zining Alisher Navoiy ijodiga ilk bor qanday mehr
qo‘yganini samimiy tarzda hikoya qiladi. Ustozlarining — Oybek, G‘afur G‘ulom
kabi adiblarning ta’siri, ilmiy tahlillarga bo‘lgan talabchanlik, ayniqsa “Majolis un-
nafois”ni nashrga tayyorlash jarayonidagi qiyinchiliklar bu asarda jonli ifodalangan.
Bu xotiralar Gʻaniyevaning ilmiy faoliyatiga hayotiy, insoniy nuqtai nazar bilan
qarash imkonini beradi
1
.
Asardagi ayol olima timsoli: Kitobda Gʻaniyevaning shaxsiy hayotiy
tajribalari, ayol sifatida fan sohasida o‘z o‘rnini topishga intilishi, erkaklar hukmron
sohada mustahkam pozitsiyani egallashi ko‘rsatiladi. Bu holatlar gender nuqtayi
nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. “Ko‘ngil shamchirog‘i”da nafaqat olima,
balki mehribon ona, sadoqatli shogird, xalqparvar ziyoli obrazi ham ochiladi.
“Koʻngil shamchirogʻi” asarining mohiyati va uslubiy yondashuvi: “Koʻngil
shamchirogʻi” asari garchi xotira janrida yozilgan bo‘lsa-da, u klassik xotiraviy
adabiyot namunalaridan farq qiladi. Unda muallif o‘z hayotini shunchaki voqealar
ketma-ketligi sifatida emas, balki ilm-fan, ma’naviyat, axloq va badiiy tafakkur bilan
yo‘g‘rilgan jarayon sifatida tasvirlaydi. Gʻaniyeva har bir epizodda o‘zi o‘rgangan
darsni, o‘zi kechirgan ruhiy holatni, o‘sha paytdagi adabiy muhitni tahlil qiladi.
Matnshunoslikda yangicha yondashuv: Suyima Gʻaniyeva Navoiy asarlarini
ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlashda - turli qo‘lyozmalarni solishtirish orqali tanqidiy
matn yaratish, matnning leksik, stilistik va fonetik xususiyatlarini tizimli tahlil qilish,
1
https://web.archive.org/web/20210112040403/https://arboblar.uz/uz/people/ganieva-sujima-2
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
404
izohli va tushuntirishli nashrlarni tayyorlash uslubini ilmiy asosda yo‘lga qo‘ydi
2
. Bu
metodlar o‘zbek matnshunosligida ilgari bunday chuqur tahlil shaklida keng tatbiq
qilinmagan edi. “Koʻngil shamchirogʻi”da u o‘z ilmiy izlanishlari jarayonida
shakllantirgan Navoiyshunoslik maktabi haqida gapirib o‘tadi. Bu maktab: ilmiy
izchillik, matnga hurmat va manba asosida fikrlash tamoyillariga asoslangan, yosh
tadqiqotchilarni ilmiy izlanishga yo‘naltirishda metodik tayanch bo‘lgan. Adabiy-
estetik tahlilga chuqurlik kiritgan. U tasviriy vositalar, ramzlar va timsollarni tahlil
qilishda, majoziy tafakkurni tushuntirish, sufi g‘oyalar va falsafiy qatlamlarni ochib
berishda yangicha, zamonaviy qarashlarni ilgari surgan
3
.
“Koʻngil shamchirogʻi”da adabiyot tarixiga ayol tadqiqotchi nigohi orqali
yondashuv ham yangilik sanaladi. U ilmiy izlanishlar davomida duch kelgan to‘siqlar,
qiyinchiliklar va ilmiy mardlikni o‘z hayoti misolida ko‘rsatgan. Bu esa boshqa ayol
tadqiqotchilar uchun ilhom manbaiga aylangan. Suyima Gʻaniyeva “Koʻngil
shamchirogʻi”da ko‘plab tarixiy voqealar, adabiy anjumanlar, ustoz-shogird
munosabatlari haqida hikoya qiladi. U o‘z xotiralarida o‘quvchiga saboq bermoqchi
bo‘lmaydi, balki misollar orqali hayot haqiqatini tushuntiradi. Asarning bu jihati uni
didaktik emas, balki dilga yaqin, mutolaaga mos asarga aylantiradi.
Ilmiy-Metodologik Yondashuv: Suyima Gʻaniyeva “Koʻngil shamchirogʻi”
asarida o‘z ilmiy izlanishlari haqida atroflicha to‘xtalib o‘tadi
4
. Bu asar orqali uning
ilmiy metodologiyasi haqida aniq tasavvur hosil qilish mumkin.
Birinchidan, u tarixiy-filologik yondashuvdan keng foydalangan. Navoiy
asarlarini o‘rganishda davr ruhini, matnlarning tarixiy kontekstini va so‘zlarning asl
ma’nosini aniqlashga harakat qilgan. U asarlarning turli qo‘lyozma nusxalarini
taqqoslab, ishonchli matn yaratishga intilgan.
Ikkinchidan, Gʻaniyeva o‘z ilmiy tadqiqotlarida manba asosida ishlashga katta
ahamiyat bergan. Har bir fikrini dalillar bilan asoslashga harakat qilgan va tarixiy
manbalarni tahlil etgan.
2
3
Gʻaniyeva, Suyima. Koʻngil shamchirogʻi. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 2012.
4
. Gʻaniyeva, S. Alisher Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti. Toshkent, 1991.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
405
Uchinchidan, u adabiy asarlarning badiiy va ma’naviy qatlamlarini o‘rganishga
e’tibor qaratgan. Tasviriy vositalar, ramzlar, sufiyona g‘oyalar va axloqiy-falsafiy
mazmunlarni chuqur tahlil qilgan.
Xulosa sifatida aytadigan bo‘lsak, Suyima Gʻaniyevaning “Koʻngil
shamchirogʻi” asari – bu shunchaki xotira emas, balki O‘zbek adabiyoti va ilm-fan
tarixini aks ettiruvchi muhim hujjatdir. U orqali biz faqat bir olimaning hayot yo‘lini
emas, balki butun bir davrning ilmiy va ma’naviy muhitini anglaymiz. Suyima
Gʻaniyevaning “Koʻngil shamchirogʻi” asari adabiyotshunoslikda muhim yangiliklar
kiritgan ilmiy ish sifatida o‘zining o‘rni va ahamiyatini saqlab qoladi. U Navoiy
asarlarini ilmiy-tanqidiy tahlil qilishda yangi metodologiyalarni joriy etib,
matnshunoslikka va adabiyotshunoslikka chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Gʻaniyeva
asarlaridagi estetik, sufi g‘oyalar va falsafiy qatlamlarni tahlil qilish orqali Navoiy
ijodiga yangi yondashuvni taqdim etdi. Uning ilmiy izlanishlari yosh tadqiqotchilar
uchun namunali yo‘l bo‘lib, adabiyotshunoslikda ayol olimaning rolini
kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu asar, nafaqat adabiyotshunoslik
sohasida, balki umumiy ilmiy tafakkurda ham yangi metodologik qarashlarni
yaratishga yordam berdi. Shunday qilib, Gʻaniyevaning “Koʻngil shamchirogʻi” asari
o‘zining ilmiy va badiiy qiymati bilan adabiyotshunoslik tarixida o‘ziga xos o‘rin
egallaydi. Mazkur asarni chuqur o‘rganish, Gʻaniyevaning ilmiy faoliyatini
tushunishda asosiy manbalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, yosh
adabiyotshunoslar uchun bu asar ibrat va ilhom manbaidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Gʻaniyeva, Suyima. Koʻngil shamchirogʻi. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi
Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 2012.
2. Gʻaniyeva, S. Alisher Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti. Toshkent, 1991.
3. Rasulova, M. “Suyima Gʻaniyeva – matnshunos olima.” Oʻzbek tili va adabiyoti,
2020-yil,
№3. 4.
https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/matbuot/hozirgi-davr-
matbuoti/suyima-g-aniyeva-ko-ngil-shamchirog-i-2012
https://web.archive.org/web/20210112040403/https://arboblar.uz/uz/people/ganiev
