MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
398
SUYIMA GʻANIYEVA: ALİ ŞÎR NEVÂÎ’NİN ESERLERİNDE
ADANMIŞ BİR HAYAT
Davlatova Shahinabonu Murodali kızı
Taşkent Devlet Şarkşınaslık Üniversitesi
Doğu Medeniyetleri ve Felsefe Fakültesi, Türkiye Tarihi Bölümü
Türk-İngiliz Grubu, 2. Sınıf Öğrencisi
Bilimsel Danışman: A.H. Fayzullayev
Özet: Bu makalede, tanınmış edebiyat araştırmacısı ve metin bilimci Suyima
Gʻaniyeva’nın Ali Şîr Nevâî’nin edebî mirasını incelemesi, özellikle “Mecālisü’n-
Nefāis” adlı eserinin tenkitli metnini hazırlamadaki ilmî çalışmaları analiz edilmiştir.
Eserin yazma nüshaları üzerinde yürütülen kapsamlı araştırmalar, nüshalar
arasındaki farklılıkların tespiti ve metne en yakın şeklin oluşturulması süreci
incelenmiştir. Gʻaniyeva’nın eleştirel yaklaşımı ve karşılaştırmalı-analitik yöntemi,
sonraki araştırmacılar için önemli bir temel oluşturmuştur.
Anahtar kelimeler: Suyima Gʻaniyeva, Mecālisü’n-Nefāis, tenkitli metin,
yazma eser, metin bilimi, Nevâî araştırmaları, karşılaştırmalı yöntem, tezki̇re.
Suyima Gʻaniyeva, tanınmış bir Navoiyşinas ve Şarkiyatçı alim (kadın)olup,
eserleri yalnızca Özbekistan’da değil, aynı zamanda Rusya, Türkiye, İran, Tacikistan
ve Azerbaycan’daki akademik çevrelerde de yakından tanınmaktadır. Daha çocuk
yaşlarında — dört, beş yaşlarındayken — Suyima şiirlerden ve şarkılardan kelimeler
seçerek onları tekrar etmeye çalışırdı. Anne ve babasını hayrete düşüren bu durum,
onun kendi kendine klasik, özellikle Alisher Nevai’ye ait eserlerdeki karmaşık
beyitleri doğru telaffuz etmeyi öğrenmesine vesile oldu. Yıllar geçtikçe bu hevesi,
yaratıcı bir uğraşa dönüştü. Yedinci sınıfı tamamladıktan sonra Suyima, günümüzdeki
Özbekistan Millî Üniversitesi’nin hazırlık bölümüne kaydoldu ve burayı bitirdikten
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
399
sonra ortaöğretimini tamamladı
1
. 1947 yılında, üstün başarıları ve öğrenime duyduğu
özel ilgi sayesinde sınavsız olarak üniversitenin Şarkiyat Fakültesine kabul edildi.
Ancak burada da Özbek edebiyatı tarihi öğretilmemekteydi. Üniversitedeki hocaları,
Suyima’nın özellikle Navoiy’in eserlerine dair derin bilgisini fark ederek, onu Sankt-
Peterburg Edebiyat Enstitüsünde eğitim almaya yönlendirdiler
2
. Bu belki de ailesinin
kalpten arzuladığı bir tanınmaydı — tıpkı Nevai gibi herkesin sevdiği biri olmak.
Sadece özverili ve durmaksızın süren bir emek, kişinin adını, yaşadığı dönemde dahi
dahilerle birlikte anılacak seviyeye ulaştırabilir. Suyima Gʻaniyeva, ülkemizde ismi
Alisher Navoiy ile özdeşleşmiş önemli şahsiyetlerden biridir.
Günümüzde yalnızca büyük şairin hayatını ve eserlerini bilmekle kalmaz.
Onun rehberliğinde Navoiy’in 9, 17, 19 ve 20 ciltlik külliyatları yayımlanmıştır. Uzun
yıllara dayanan bu özverili çalışmaları ve bilim ile edebiyata katkıları devlet
tarafından da yüksek takdirle karşılanmıştır
3
.
1999 yılında Suyima Gʻaniyeva “El-yurt xizmati” (Halka Hizmet) nişanı,
2008 yılında ise “Buyuk xizmatlari uchun” (Büyük Hizmetleri İçin) nişanı ile
ödüllendirilmiştir
4
. Yirmiden fazla kitap ve risale, dört yüzü aşkın bilimsel makalenin
müellifi olan Gʻaniyeva'nın, kısa sürede Navoiy’in hayatı ve eserlerine adanmış
monografisi de yayımlanmıştır. Araştırmaları sırasında en önemli ve zorlayıcı yön ise
dil ve üslup incelemesi olmuştur. 2015 yılında kendisine “Özbekistan Kahramanı”
unvanı verilmiştir. 2 Eylül 2018 tarihinde vefat etmiştir. Bilim insanı olarak edebiyat
bilimi, metin bilimi ve çeviri alanlarında yirmi kitap ve risale, 300'den fazla makale
ve eleştiri yazısı kaleme almıştır.
Suyima Gʻaniyeva, Alisher Navoiy’in eserlerini yayına hazırlamıştır.
Özellikle “Majolis un-nafois”in ilmî-tenkitli metnini yayımladıktan sonra,
“Navoiy’nin El Yazması” adlı eserini okuyuculara takdim etmiştir. Navoiy’in yirmi
ciltlik eserler külliyatında “Majolis un-nafois”, “Mahbub ul-qulub”, “Munşaot”,
1
Qosimova, Dilorom. “Akademik Suyima Gʻaniyeva va Navoiyshunoslikdagi xizmati.” O‘zbek tili va adabiyoti,
(2019): 22–27.
2
“Suyima Gʻaniyeva.” O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2006.
3
Gʻaniyeva, Suyima. Majolis un-nafois (Ilmiy-tanqidiy matn va izohlar bilan). Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi
Adabiyot va Sanʼat nashriyoti, 1997.
4
https://uz.wikipedia.org/wiki/Suyima_G%CA%BBaniyeva
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
400
“Vakfiye”, “Hamsat ul-mutahayyirin”, “Holoti Sayyid Hasan Ardaşir”, “Holoti
Pahlavon Muhammad”, “Nazm ul-cavahir”, “Muhakamat ul-lugʻatayn” gibi eserler
açıklamalar ve çeviriler eşliğinde yayına hazırlanmıştır
5
. Navoiy’in nesir mirasını
incelemek, Suyima Gʻaniyeva’nın akademik çalışmalarının en değerli ve örnek teşkil
eden kısmını oluşturur. Özbek metin bilimi tarihinde Suyima Gʻaniyeva’nın yeri
tartışılmazdır. Özellikle Ali Şîr Nevâî’nin edebî mirasını bilimsel temelde
incelemedeki katkısı büyüktür. Onun tarafından hazırlanan “Mecālisü’n-Nefāis”in
tenkitli metni, Özbek edebiyat araştırmalarında metin biliminin gelişimine ciddi katkı
sağlamıştır.
Metin bilimciler arasında Suyima Gʻaniyeva, titiz ve bilimsel yaklaşımıyla
öne çıkmaktadır. “Mecālisü’n-Nefāis”in tenkitli metnini hazırlarken Viyana, Paris,
Leningrad, Bakü ve Taşkent’te bulunan yazma nüshalar ile birlikte Abu Reyhan
Biruni Doğu Bilimleri Enstitüsü arşivinde yer alan 8389, 5289, 9394 ve 7745
numaralı nüshaları incelemiştir. Özellikle 1497–98 yıllarında istinsah edilmiş olan
Viyana nüshası, en eski ve eksiksiz yazma olarak esas alınmıştır. S. Gʻaniyeva, her
yazmayı karşılaştırmalı yöntemle analiz etmiş, yazara en yakın olan metni
oluşturmayı hedeflemiştir. Eserin her kelimesi, ibaresi ve cümlesi dikkatlice
incelenmiş, yazara ait olmayan veya sonradan eklenmiş olduğu anlaşılan ifadeler
metne dahil edilmemiştir. Zaman zaman esas alınan nüsha bile reddedilmiş ve diğer
kaynaklardaki varyantlara başvurulmuştur. Bu durum, Gʻaniyeva’nın bağımsız ve
eleştirel düşünmeye dayalı yaklaşımını gözler önüne serer.
Suyima Gʻaniyeva, tenkitli metni oluşturma sürecinde yalnızca metin bilimsel
bir çalışma yapmamış, aynı zamanda bu süreçte teorik-temel yaklaşımlar
geliştirmiştir. “Dönemin Edebî Hayatının Aynası” adlı makalesinde bu yöntemleri
açıkça ortaya koymuştur. Onun metin inceleme yöntemlerinden, M. Hamidova’nın
“Sadd-i İskenderî” adlı mesnevinin tenkitli metnini oluştururken faydalandığı
bilinmektedir
6
.
5
Шамсиев П. Ўзбек матншунослигига оид тадқиқотлар. Т.: Фан, 1986. - Б.22.
6
Шамсиев П. Ўзбек матншунослигига оид тадқиқотлар. Т.: Фан, 1986. - Б.22.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
401
Sonuç olarak şunu söyleyebilirizki, Suyima Gʻaniyeva’nın hazırladığı
“Mecālisü’n-Nefāis”in tenkitli metni, Ali Şîr Nevâî’nin eserlerini inceleme sürecinde
önemli bir dönüm noktasıdır. Yazmalar arasındaki farklılıkların analiz edilerek en
güvenilir ve eksiksiz metnin ortaya konması, onu yalnızca bir metin bilimci değil,
aynı zamanda metin tarihi üzerine düşünen bir araştırmacı olarak da öne
çıkarmaktadır. Bu çalışma, hem Nevâî araştırmalarında hem de genel olarak Özbek
metin bilimi alanında sonraki çalışmalara sağlam bir zemin hazırlamıştır.
Kaynakça:
1. Gʻaniyeva, Suyima. Navoiy Dastxati. Toshkent: Fan nashriyoti, 2001.
2. Gʻaniyeva, Suyima. Majolis un-nafois (Ilmiy-tanqidiy matn va izohlar bilan).
Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va Sanʼat nashriyoti, 1997.
3. Qosimova, Dilorom. “Akademik Suyima Gʻaniyeva va Navoiyshunoslikdagi
xizmati.” O‘zbek tili va adabiyoti, no. 2 (2019): 22–27.
4. Karimov, Islom. “Suyima Gʻaniyevani ‘O‘zbekiston Qahramoni’ unvoni bilan
taqdirlash to‘g‘risida.” Xalq so‘zi gazetasi, 25-avgust 2015.
5. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. Akademik Suyima Gʻaniyeva
hayoti va ilmiy faoliyati. Toshkent: Akademnashr, 2020.
6. “Suyima Gʻaniyeva.” O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent: Davlat ilmiy
nashriyoti, 2006.
7. Шамсиев П. Ўзбек матншунослигига оид тадқиқотлар. Т.: Фан, 1986. - Б.22.
8. Алишер Навоий. Хамса. Сабъаи сайёр. - Т.: Фан, 1956.Алишер Навоий.
Мажолис ун-нафоис. Т.: Фан, 1961.
