MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
393
BOBURIYLAR VA USMONIYLAR IMPERIYASI O‘RTASIDAGI
DIPLOMATIK MUNOSABATLARNI SARI ABDULLOHNING
“MUNSHAOT” ASARI ASOSIDA TAHLILI
Obidova Ruxshona Vohid qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti Turkiya tarixi yo‘nalishi
Turk-ingliz guruhi 2-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: I.B. Xudoynazarov
Annotatsiya: Ushbu maqolada XVII asrda Boburiylar va Usmoniylar
o‘rtasida shakllangan diplomatik aloqalar tarixiy manbalar asosida, xususan Sarı
Abdullohning “Düsturu’l-İnşâ” ( “Munshaot”) nomli asari doirasida tahlil etiladi.
Maqolada Shoh Jahon davrida yuzaga kelgan tashqi siyosiy muhit, ayniqsa
Safaviylar tahdidiga qarshi tuzilgan sunniy ittifoq g‘oyasi va bu yo‘ldagi diplomatik
muloqotlar o‘rganiladi. Boburiy hukmdorlarining Usmoniy sultonlariga yuborgan
maktublari, ularning mazmuni, uslubi va siyosiy maqsadlari asosida ikki imperiya
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning murakkab, ammo strategik xarakteri yoritib
beriladi.
Kalit so‘zlar: Boburiylar, Usmoniylar, Shoh Jahon, Shoh Jahongir, Sarı
Abdulloh Efendi, Düsturu’l-İnşâ, diplomatik maktublar, Safaviylar, sunniy ittifoq,
Kandahor mojarosi, musulmon imperiyalari, XVII asr diplomatiyasi.
Boburiylar bilan Usmoniylar o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar Humoyun
(1530–1556) davrida boshlangan deb hisoblanadi. Sari Abdullohning “Munshaot”
asarida Humoyun Shohning Seydi Ali Reis orqali Sulton Sulaymonga yuborgan
maktubi keltirilgan. Ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarning qanday kechganini
tushunishda eng muhim manbalardan biri bu — Sulton Murad IV davrida rais-ul-
kuttob lavozimida faoliyat yuritgan Sari Abdulloh Efendining Munshaot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
394
majmuasidir. Ammo ushbu majmuaga o‘tishdan oldin, Boburiylar sulolasiga nom
bergan Bobur Shohning Usmoniylar haqidagi fikrlariga qisqacha to‘xtalib o‘tish
o‘rinlidir. Bobur (1526–1530) o‘zining Boburnoma asarida Hindistonni zabt etishda
jangovar strategiyasini “Rumcha”, ya’ni Usmoniycha uslubda amalga oshirganini
aytadi
1
. Shuningdek, armiyasida otashli qurollar texnologiyasini yaxshi bilgan,
masalan, Usmoniylar fuqarosi bo‘lgan Mustafa Rumiy singari “tüfengendözlar”
(miltiqchilar) bo‘lganini qayd etadi. Boburnomada Mustafa Rumiy kabi Usmoniylar
fuqarosidan bo‘lgan shaxslarga minnatdorlik va ehtirom bilan to‘xtalinadi. Bu esa
ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarning mustahkam poydevorga ega bo‘lganini ko‘rsatadi.
Biroq shuni aytish kerakki, Boburnomada davrning Usmoniy sultoniga biror aniq
ishora yo‘q. Balki bu holat har ikki davlat bir-birini hali yetarli darajada tanimasligi
bilan bog‘liqdir
2
.
Bobur ona tomonidan Chingizxon, ota tomonidan esa Amir Temur avlodidan
hisoblanadi. Bunday yuksak nasabga ega bo‘lgan Boburiy hukmdorlar o‘zlarini
Chingizxon va Temurning merosxo‘rlari deb bilishgan. Akbar Shoh (1556–1605)
Buxoro xoni Ubaydulloxonga yuborgan maktubida bir kuni Makka va Madinada
xutba o‘z nomidan o‘qilishini orzu qilganini bildirgan. Hatto Akbar Shohning o‘g‘li
— Salim Jahongir (1605–1627) o‘zining Jahongirnoma nomli xotiralarida
Usmoniylar ilgari Amir Temurga xiroj to‘lashganini eslatib, Temurning avlodlari
bo‘lgan Boburiylar Usmoniylardan ustun ekanini imoli tarzda bayon etgan.
Akbarshoh va uning o‘g‘li Jahongirning bu salbiy munosabatiga qaramay, Shoh
Jahon (1627–1657) davrida Boburiylar bilan Usmoniylar o‘zaro elchilar
almashganlari ma’lum. Jahongir saltanatining so‘nggi yillarida Boburiylarning
Safaviylarga qarshi Usmoniylar bilan yaxshi munosabatlar o‘rnatishga intilgani
kuzatiladi. Bu o‘zgarishda faqatgina Qandahor masalasi emas, balki Jahongirning
otasi Akbarshohning ta’siridan chiqib, o‘ziga xos siyosat yuritishga intilishi ham
muhim rol o‘ynagan bo‘lishi mumkin. Qandayki, Safaviylar tarafidan Bag‘dod
1
Casale, Giancarlo. Usmoniylarning kashfiyotlar davri, Oksford universiteti nashriyoti, 2010.
2
Abdurahmon Abdi Posho. Voqealar kitobi | Usmoniy tarixi (1648–1682), nashrga tayyorlovchi: Fahri Ç. Derin,
Istanbul: Çamlıca, 2008
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
395
yo‘qotilgach, Usmoniylar davlatida sulton Murod IV kabi kuchli sulton paydo
bo‘lgan bo‘lsa, xuddi shunday Qandahor qo‘ldan ketgach, Boburiylar davlatida ham
Shoh Jahon kabi hukmdor yetishib chiqdi. Albatta, Shoh Jahon yuritgan siyosatda
otasining so‘nggi yillaridagi voqealar katta ta’sir ko‘rsatgan. Sari Abdullohning
Munshaot asarida Jahongir bilan bog‘liq maktublarga ham o‘rin berilgan
3
.
“Düsturu’l-inshо” asarida Hindiston bilan bog‘liq maktublar. Salim
Jahongirning Usmoniylarga nisbatan salbiy munosabati Shoh Abbos tomonidan
Qandahorning Boburiylardan tortib olinishi ortidan o‘zgargan. Ushbu voqeadan avval
Safaviylar bilan yaxshi munosabat o‘rnatish maqsadida Usmoniylardan uzoq turishni
ma’qul ko‘rgan Jahongir, Qandahorni boy bergach, Safaviylarga qarshi Usmoniylar
va O‘zbeklar bilan birgalikda sunniy ittifoq tuzishga uringan. Munshaot majmuasida
keltirilgan maktub aynan mana shu izlanishning mahsuli hisoblanadi. Salim Jahongir
tomonidan yuborilgan maktubda quyidagilar qayd etilgan: Buxoro xonining amakisi
Istanbulga kelgani, Shoh Abbosga qarshi harakat boshlanganligi, agar Hind diyori
tomon Safaviylar tomonidan biror tahdid yuz bersa, Usmoniylar va O‘zbeklar
yordamga kelishlari aytilgan. Shuningdek, maktubda: “Ilgari O‘zbek xonining o‘g‘li
bo‘lgan, hozirda esa Buxoro xoni bo‘lgan Bahodir Imomqulixonning amakisi bo‘lgan
Muhammadxon ikki oy Istanbulga kelgan”, deb yozilgan. Muhammadxon Makka
orqali Hindistonga yo‘l olmoqchi bo‘lgani ham tilga olingan
4
.
Jahongir va Shoh Abbos o‘rtasidagi yozishmalariga keladigan boʻlsak, Sari
Abdulloh Efendi o‘zining “Munshaot” majmuasida Boburiylar sultoni Salim Shoh
(ya’ni Jahongir) tomonidan Shoh Abbosga yuborilgan maktub va Shoh Abbosdan
kelgan javob maktubini ham keltiradi. Majmuada Qandahor Safaviylar qo‘liga
o‘tganidan keyin yozilgan qattiq ohangdagi maktublar o‘rin olgan. Jahongir,
Qandahorning Shoh Abbos tomonidan bosib olinishi tufayli juda g‘azablangan va
maktubida keskin uslubdan foydalangan. Shoh Abbos esa javobida “bunday nuqsonli
maktubning yuborilishi” (fors tilida: nerişten-i çonin nâme-i ayb-temâm) bilan
3
Arslantürk, H. Ahmet. “Nishonchi Feridun Ahmad Posho vakfiyasi va uning vakflari”, Trakya Universiteti Adabiyot
fakulteti jurnali, jild 2, son: 3 (yanvar 2012), b. 91–108.
4
Sarı Abdullah Efendi, Düsturü’l-İnşa, Beyazit kutubxonasi qo‘lyozmalar jamlanmasi, №5880, varaqlar 47a–48a.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
396
Jahongirning maktubi diplomatik odobga to‘g‘ri kelmasligini bildiradi
5
. Biroq, u
Jahongirni “turk sultonlarining faxri” deb ta’riflab, uni maqtashni ham unutmadi.
Xulosa qilib aytganda, Boburiylar va Usmoniylar o‘rtasidagi diplomatik
munosabatlar har doim ham barqaror va chuqur bo‘lmagan bo‘lsa-da, XVII asrga
kelib ayniqsa Shoh Jahon davrida bu aloqalarda sezilarli jonlanish kuzatilgan.
Safaviylar bilan raqobat, Kandahor mojarosi va musulmon dunyosida sunniy birlikka
bo‘lgan ehtiyoj ikki imperiyani bir-biriga yaqinlashtirdi. Shoh Jahongir va Shoh
Jahon tomonidan Usmoniy sultonlariga yuborilgan maktublar, ularning mazmuni va
siyosiy ruhiyati ikki tomon o‘rtasidagi strategik manfaatlar asosida shakllangan
murakkab diplomatik aloqalarni namoyon etadi. Sarı Abdulloh Efendining
“Düsturu’l-İnşâ” asarida keltirilgan rasmiy yozishmalar bu munosabatlarning tarixiy
manzara va ruhiyatini yoritib beradi. Umuman olganda, Boburiy-Usmoniy diplomatik
muloqotlari musulmon imperiyalarining o‘zaro siyosiy munosabatlari va geosiyosiy
manzara shakllanishida muhim o‘rin tutgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Abdurahmon Abdi Posho. Voqealar kitobi | Usmoniy tarixi (1648–1682),
nashrga tayyorlovchi: Fahri Ç. Derin, Istanbul: Çamlıca, 2008.
2.
Arslantürk, H. Ahmet. “Nishonchi Feridun Ahmad Posho vakfiyasi va uning
vakflari”, Trakya Universiteti Adabiyot fakulteti jurnali, jild 2, son: 3 (yanvar 2012),
b. 91–108.
3.
Asafiy Boburiy yozishmalari — Hümayun nomalari daftarlari, tartib raqami 6
(1115-yil Muharram boshlaridan — 1133-yil Sha’bon o‘rtalariga qadar), hujjat
raqami: 238.
4.
Bayram, Fatih. “Jahongirnoma sehrli olami: Turk va mo‘g‘ul boshqaruv
an’analarining Hindistonga aks etishi”, Turk tarixchiligining asrlik chinori Halil
İnalcikka bag‘ishlangan maqolalar to‘plami, muharrirlar: Mehmet Öz, Serhat Küçük,
Ankara: Turk madaniyatini tadqiq etish instituti, 2017, b. 83–92.
5
Annemarie Schimmel, The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture (London: Reaktion Books, 2010),
135-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
397
5.
Bayram, Fatih. “Sarı Abdullohning Düstüru’l-İnşâsida keltirilgan sarkardalik
farmonlari”, Ilmiy tadqiqotlar: Inson va ijtimoiy fanlar jurnali, soni: 15 (2020 bahor),
b. 1–32.
6.
Casale, Giancarlo. Usmoniylarning kashfiyotlar davri, Oksford universiteti
nashriyoti, 2010.
7.
Hammer, Joseph von. “Deli va Istanbul saroylari o‘rtasidagi diplomatik
munosabatlar xususida eslatma (XVI–XVII asrlar)”, Buyuk Britaniya va Irlandiya
Qirollik Osiyo jamiyati ishlari, jild 2 (1830), b. 462–486.
8.
Farooqi, Naimur Rahman. Boburiy–Usmoniy munosabatlari: 1556–1748 yillar
orasidagi siyosiy va diplomatik aloqalar tadqiqi, Dehli: Idarah-i Adabiyat-i Delli,
1989.
9.
Feridun Ahmad Bey. Nuzhat al-Asfār wa’l-Akhyār dar Akbar-i Safari Sigetvār
(Sulton Sulaymonning oxirgi yurishi), nashrga tayyorlovchilar: H. Ahmet Aslantürk,
Günhan Börekçi, tahrir: Abdulqodir Ozcan, Istanbul: Zeytinburnu Belediyesi, 2012.
10.
Zahiriddin Muhammad Bobur. Voqealar (Boburning xotiralari), 2-jild, tarjima:
Reşit Rahmeti Arat, Ankara: Turk Tarixi Jamiyati, 1987.
11.
Annemarie Schimmel, The Empire of the Great Mughals: History, Art and
Culture (London: Reaktion Books, 2010), 135-bet.
12.
Sarı Abdullah Efendi, Düsturü’l-İnşa, Beyazit kutubxonasi qo‘lyozmalar
jamlanmasi, №5880, varaqlar 47a–48a.
