MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
74
ABDULLA QAHHORNING “ADABIYOT MUALLIMI” ASARINING
TARJIMASI VA UNDAGI IJTIMOIY MAVZU
Matjanova Nodira Xojaxmetovna
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: Shahnoza Muxtarova
Annotatsiya: Ushbu maqolada mashhur o‘zbek yozuvchisi Abdulla
Qahhorning “Adabiyot muallimi” hikoyasi qoraqalpoqcha tarjima asosida tahlil
qilinadi. Hikoya orqali o‘qituvchi Baqoyev obrazida davrning muayyan bir qatlam
vakilining adabiyotga va hayotga munosabati ochib beriladi. Asar realizm uslubida
yozilgan bo‘lib, unda obrazlar, voqealar va bahslar orqali ta‟limning sathiyligiga,
muallimning tayyorgarlik darajasiga, yoshlar bilan ishlashdagi muammolarga chuqur
e‟tibor qaratiladi. Maqolada hikoyaning zamonaviylik bilan bog„liq jihatlari,
tanqidiy ruh va qahramonlararo dialoglar orqali ochiluvchi g„oyaviy mazmun
yoritilgan.
Kalit so‘zlar. Realizm, ta’lim, yoshlar.
“Adabiyot muallimi” hikoyasi ham dolzarb muammolarning bir ko‘rinishidir.
Sovet siyosatida eski o‘zbek yozuvi, kiril va lotin tillariga ketma- ket tarzda o‘tishimiz
xalqni tomma’noda savodsiz qilib qo‘yadi. Shu bilan birgalikda, Adabiyot nima
ekanligining farqiga bormay, bir bog‘dan bir tog‘dan so‘zlaydigan muallimning
holatini ko‘rib, millatning ma‟naviy taqdiriga achinasan kishi. Afsuski, shu Adabiyot
muallimi kabi millat va jamiyat taqdiriga befarq kimsalar hali ham oramizda bor.
Adabiyot inson qalbini tarbiyalaydi, dunyoqarashini kengaytiradi va hayotni anglashga
yordam beradi. Shu boisdan ham, adabiyot muallimining shaxsi va bilimi ta‟lim
tizimida muhim o‘rin egallaydi. Abdulla Qahhorning “Adabiyot muallimi” hikoyasi
ana shu masalaga tanqidiy yondashgan holda yozilgan. Asarda o‘qituvchi Baqoyev
obrazida, ilmga yetarlicha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
75
tayyorgarligi yo‘q, zamonaviy fikr yuritishdan yiroq bo‘lgan o‘qituvchi orqali
jamiyatdagi muayyan kamchiliklar fosh etiladi. Hikoya yosh qiz Hamida va uning
savollariga Baqoyevning jo‘n, mavhum javoblari orqali ochiladi. Chexov asarini tahlil
qilish bahonasida hikoyada o‘qituvchi va talaba, ilm va johillik, soxta bilim va haqiqiy
tafakkur o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar ustalik bilan tasvirlanadi. Ushbu maqolada
asarning qoraqalpoqcha tarjimasi asosida qahramonlar, g„oya va uslub jihatlari
yoritiladi.
Ozining aytiwina qarag'anda"korkem adebiyat mug'alimi"hu'rmetli Boqijon
Baqoyevmalxananing ishine kirib kongil kuyi tusib ketdi.Siyiringding qulag'ina jane
kenetusibdi!Keneden ha'm kore siyir oning ashiwin keltirdi:keneni alayin dese aliwina
qoymaydi-basin qiymildatadi ha'm dawisin koteredi.
-Haywan!Siyir emes,haywan!-dedi malxananing esigin qatti jawib.-Haywan!
Ayeli Mukarramozining uyinde samawarg'a shay qoyib atir edi.
-Haywan!-dedi Baqoyev,-bul siyirdi satib oning pulina shoshqa satib aliw
kerek!
Qalada shoshqa asraw mumkin emes,-dedi samawarding astina komir salib
atirg'anMukarram.
-Ne ushin?Ma'n etilgen shig'ar?
Biraq Kim aytdi?Men aytip edi be? Duris mumkin emes....mumkin emes...
U'yge kiring,Hamida kelib edi.Hamida on alti jaslardag'i suliw qiz jezdesin
ko'rib quwanibqaldi.
-Siz uyde ekensiz,bilgenimde dapteringdi alib keletug'in edimg'o
ay yaqshi.
Hu'rmetli Boqijon Baqoyevting kewli koterilip - siyir, oning qulag'indag'i kok
kenenitumsug'i menen ariqlarding shetin shoqilap buzip jurgen shoshqa kozining
aldinan otdi.
Texnikumdan rabfakka otipsen deb esitip atirman, sol iraspa? - dedi.- Hmm
awa...jaqsiqilibsan.Rabfakka ot ketdi deb men aytib edim.
Hmm...Ufff,qorqip ketiwedim.... Rabfak jaqsi eken.Men Rabfakka bir ma'rte
baribkordim.Kanselyarining esigine praktikum deb jazib qoyilg'an eken.Bu'l tuwri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
76
emes.Praktikum, minimum, maksimum bularding ha'mmesi latin tilinen ya bolmasa
latinshag'ajaqin sozler esaplanadi. Men,ozim sonday deb esaplayman.
Olar biraz tinish blib qaldi.
-Boqijon ag'a, - dedi qiz azraq uyalib,turib
- bir na'rseni sizden sorayjaq edim:
bizler klasda Chexovting "Uyqu istagi"hikayasin oqib shiqtiq ha'm sodan keyin
bizlerbobekdi oltirgen qizdi sud qilajaqpiz.
Daveger bobekting anasi-Rahima boladi, qaralawshi-Sharifjon.
Bu'l jerde sudyalar ha'm boladi.Men qizdi aqlap, ba'rshe gunalarin ayblarin
oning kuyewine.yag'niy jas qizdi bul da'rejede biymihir ekspluatatsiya qilg'an kisige
qoyajaq edim. Mine sol...solardi jazdim. Bul tuwrisinda sizlerding oyingizdi
bilejaqpan. Chexov bul zatdi sondaydiyjaq emesbeken?
Hu'rmetli Baqoyev oylab turib, soradi:
-Korkem adebiyat sabag'in sizlerge kim beredi? Hakimov? Aqilsiz adam! Oz
ustindeislemeydi. Sawal sorag'anda ha'mme waqit "mi" (medi) sozinen keyin qoyiladi
dep aytsam.kuledi.Ga'p bulda emes...Mukarram samawardi koterib kiradi. Hamida
bolsa asten barib samawardi ajapasiningqolinan aldi ha'm stolg'a akelip qoydi.Ol awir
ayaq ayelge samawar kotergizip qoyip indemeyqarap otig'an jezdesinen opkeleyjaq
boldi, biraq uyaldi, hesh narse aytpaydi,soylemeydi.Hu'rmetli Boqijon Baqoyev ju'da
shorlep turg'an eken, izme- iz tort kesa shay ishdi ha'm olterledi.
-
Qamirli awqatdan keyin shay ju'da jaqsi ketedi, - dedi juzindegi terdi artip,
- Hmm...Saqaling adewir osip ketipdi, shashta'rez bolmasa adamlar maymil bolip
ketetin edi. Maymil,juni togilip adam bolg'an. Bul tuwrali Engelsting aytip ketgen
pikirlri bar...
-
Bag'anag'in aytpag'an edingiz, Boqijon ag'a, - dep aytdi qiz,
-Chexov sonday dep aytajaq emespedi?-Hu'rmetli Baqoyev jane bir kesa shay
soradi.
-Chexovma? Hmm... burjuaziya realizmi tuwrisinda gap ketkende, eng aldimen
oningob'ektina diqqat qaratiw kerek. Burjuaziya realistleri tusingen olar bayan etgen
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
77
obyektivvaqiyalardi tusinip jetiw kerek boladi. Bunday degenim sebebi Chexovting
ijadi basdan-ayaqputkil omiri menen birinshi burjuaziya realizmi,yag'niy...
Hmm...Mukarram, tawiqlarg'a mayek qoydingba? Qoyiw kerek bolmasa sol
mayekqoymawg'a uyrenip qaladi...Allah saqlasin tawiqtan awma janiwar joq -
mayekqoyg'aningdan kiyin tuwadi! Ne ushin mayek qoysang tuwadi? Qoraz ne ushin
tangdaadamlar oyaw bolmagan waqit qishqiradi?
Ajayip psixalogiya tuwri emespa? Bialogiya oqig'ansizba?
Hamida bialogiyadan nezatlar oqig'anin, bul oqiw jilinda jane nezatlar
otiletug'inin soylebberdi tag'ida ozining aqlaw sozinde fiziologik dalilderi tag'ida
korsetiw niyeti bar ekenin aytip,jane sozin Chexov ustine burdi.
-
Hmm...- dedi Baqoyev, -Chexov tuwrisinda ozimding pikirim bar.
Basqalar nezat desedesin, qanday jag'daydada oning dunyani qanday qilib
qarawinda...Oning dunyag'a degenqarasi Pushkin ha'm Lermantovlarding dunyag'a
qarawian u'lken parq etedi.
-Chexov Pushkin menen bir g'asrda jasag'an emes, - dedi Mukarram,-
bizlerdingkitapxanada oning Maksim Gorkiy menen birge tusken suwreti bar.
Chexov 1904 jilda qaytis bolg'an boliwi kerek. Hu'rmetli Baqoyev biraz
oylanip qaldi.
-
Sizler qaysi Chexov tuwrisinda soyleb atirsizlar? Shaydan quy Bul
Chexovhaqindama?
Tuwri,bul
1904
jilding
birinshi
jariminda
ma,yamasa,ekinshi jariminda maqaytis boldi. Basqa betoramal ber, minadan piyazding
iysi kelip atir. Men sol Chexov,birinshiburjuaziya realizimining korinisi bolg'an
Chexov haqinda aytib berdim
-
"Uyqu istagi" qaysi Chexovdiki? - dedi Hamida.
-Hesh ga'plersiz bul Chexovdiki.
Bul narse birinshi "SOVREMENNIK"jurnalinda basilg'anOdan song hurmetli
Boqijon Baqoyev tag'i kop soylep ketdi. Oning ne tuwrali soylepatirg'anin Hamida
bilmeytug'in edi. Detirding degen qayaqtag'i zar sinshi Shelling degenjaziwshig'a "sen
jardemshige zar bolg'ansha uling sag'an jardemshi boladi" MarkDobrolyubovting
Mering menen bir qatarg'a qoyg'an;Stending degen qiziq bir dramaturgolejaq waqtinda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
78
Demping degen bir sinshig'a "Eger butkil janiwarlardi Allah jaratg'an bolsa,men og'an
hayran qalmayman, eshkemer ha'm janiwar boldima? degen.....
Hamidaning basi awirlasib ketdi ekiret a' sten, awzin ashpay esnedi.
Hamida qonaqlar menen qoshlasip koshege shiqanda qarang'i tusip edi; "Uyqu
istagi"tuwrisinda jezdesinen hesh qanday pikir alalmadi.
Oning sozlerinen nezat alg'ani tuwrali ozine ozi tusindirip beretug'in eken, istep
turg'anbasinda sodan basqa esh narse joq eken:praktikum, minimum, maksimum,
Detirding,Stending, Shelling, Meriy, Demping.....
Xulosa. “Adabiyot muallimi” hikoyasi nafaqat muallim shaxsiga, balki butun
ta‟lim tizimiga tanqidiy nigoh bilan qarashga undaydi. Qoraqalpoq tilidagi tarjima
orqali asarning g„oyaviy-mazmuniy jihatlari ham chuqurroq ochiladi. Baqoyev
obrazida jamiyatda uchrab turadigan yuzaki bilimdonlik, mavhumlik va befarqlik
ifodalanadi. Hamida esa zamonaviy fikrlovchi yosh avlod vakili sifatida aks etadi. Bu
ikki obraz o‘rtasidagi tafovut orqali muallif yoshlar ta‟limini isloh qilish, chinakam
adabiyotni chuqur tushunish zarurligini ilgari suradi. Asar bugungi kun uchun ham
dolzarbligini yo‘qotmagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdulla Qahhor. Adabiyot muallimi (hikoya)
2.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Abdulla_Qahhor#Mashhur_asarlari
