MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
70
HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILIDA PORTLOVCHI VA QORISHIQ
UNDOSHLARNING FONOLOGIK TAVSIFI
Irodaxon Agzamova
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Gumanitar fanlar fakulteti Oʻzbek tili
va adabiyoti yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Oʻqituvchi: Shahnoza Muxtarova
Annotatsiya. Ushbu maqolada hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi portlovchi va
qorishiq undosh tovushlarning fonologik xususiyatlari, ularning tasnifi, talaffuzi va
fonematik ahamiyati haqida fikr yuritiladi. Har ikki turkum undoshlarga xos fonetik va
fonologik jihatlar tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar. Portlovchi undoshlar, qorishiq undoshlar, fonologiya, oʻzbek tili,
artikulyatsiya.
Kirish.
Fonologiya (fono... va ...logiya) — tilshunoslikning til tovush
qurilishining strukturaviy (tuzilmaviy) va funksional (vazifaviy) qonuniyatlarini,
tilning eng mayda, maʼno bildirmaydigan birliklari — boʻgʻinlar, fonemalarning
tuzilishi va amalda qoʻllanishini oʻrganuvchi boʻlimi.
Undosh tovushlarning fonologik xususiyatlariga yuzlab ishdan avval undosh
tovushlarga toʻxtalsak.
Undosh tovushlar — ogʻiz va boʻgʻiz boʻshligʻida turli toʻsiqlarga uchrab
paydo boʻladigan, tarkibi faqat shovqindan yoki ovoz va shovqindan iborat tovushlar.
Ularning talaffuzida havo oqimi sirgʻalib yoki portlab chiqadi. Bu havo oqimi un
paychalarini titratib yoki titratmay oʻtadi. Natijada turli jihatdan birbiridan farqli
Undosh tovushlar hosil boʻladi. Dunyodagi har bir til oʻziga xos undoshlar tizimiga
ega. Tildagi undoshlar tizimi konsonantizm (lotincha: consonans — undosh tovush)
deyiladi. Undosh tovushlar soni turli tillarda turlichadir. Masalan, hozirgi oʻzbek
adabiy tilida Undosh tovushlar soni 24 ta boʻlsa, boshqa tillarda bundan kam (mas, turk
tilida 17 ta) yoki ortiq boʻlishi mumkin. Bu miqdor rus tilida 34 tani, fin tilida 14 tani
tashkil etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
71
Undosh tovushlar bir necha jihatdan tasnif qilinadi: 1) ovoz va shovqinning
ishtirokiga koʻra; 2) hosil boʻlish oʻrniga (nutq aʼzolarining ishtirokiga koʻra;3) hosil
boʻlish usuliga koʻra; 4) palatalizatsiyaga (tilning qattiq tanglay tomon koʻtarilishiga)
koʻra. Ushbu tasniflarni hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi 24 ta [b, v, g, d, j (jyuri), j (joʻja),
y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, s, ch, sh, q, gʻ, h] Undosh tovushlar misolida koʻrib
chiqish mumkin.
Ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra, Undosh tovushlar 2 asosiy turga
boʻlinadi: sonorlar va shovqinlilar. Sonorlar (m, n, ng, l, r) tarkibida shovqinga nisbatan
ovoz ustunlik qiladi. Sh o v qinlilar esa faqat shovqindan yoki shovqinga ovoz
qoʻshilishidan qosil boʻladigan Undosh tovushlardir. Ovozning qatnashishi yoki
qatnashmasligiga koʻra, shovqinli undoshlar ham 2 ga: jarangli undoshlar va jarangeiz
undoshlarga boʻlinadi. Jarangli undoshlar (mas, b, v, g, d, z, y) shovqinga ovoz
qoʻshilgan undoshlardir. Jarangsiz undoshlar esa (p, f, k, t, s, sh) faqat shovqinning
oʻzidan iborat boʻladi.
Hosil boʻlish usuliga koʻra, Undosh tovushlar 4 ga boʻlinadi; portlovchilar —
nutq aʼzolarining jipslashuvi va havo oqimi bosimining shu aʼzolarni yorib oʻtishi
natijasida hosil boʻladigan p, b, t, d, k, g kabi undoshlar; sirgʻaluvchilar — nutq aʼzolari
birbiriga yaqinlashib, havo oqimi shu tor oraliqdan sirgʻalib chiqishi natijasida hosil
boʻladigan v, f, z, s, j, sh, x, gʻ kabi undoshlar; titroq tovush — til uchining yuqori
milkka tegibtegmay titrashidan hosil boʻlgan r undoshi; affrikata — portlovchi tovush
bilan sirgʻaluvchi tovushning yaxlit bitta tovush sifatida talaffuz qilinishidan hosil
boʻlgan ch(t+sh), j(d+j), s(t+s) tovushlaridir.
Undosh tovushlarning tasnifi va talaffuzi bo‘yicha o‘tkazilgan
tadqiqotlar ularning tilshunoslikdq qanday ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi.
Undosh tovushlarning aniq va to‘g‘ri talaffuzi, til o‘rganish jarayonining
samaradorligini oshiradi. Buning uchun til o‘rgatishda maxsus metodologiyalar va
usullarni qo‘llash zarur.
Portlovchi undoshlar (shuningdek ploziv undoshlar yoki eksploziv undoshlar )
– okklyuziv undoshlar, ularning artikulyatsiyasi paytida yumshoq tanglay pardasi
ko’tariladi va havo og’iz bo’shlig’iga o’tadi (burun undoshlaridan farqli o’laroq) va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
72
to’siqning ochilishi keskin sodir bo’ladi va portlashga o’xshaydi ( affrikatlardan farqli
o’laroq). Portlovchi undoshlar dunyo tillarida eng keng tarqalgan tovushlar. Barcha
tillarda portlovchi tovushlar mavjud va kamida [p], [t], [k] tovushlari mavjud bo’ladi.
Asosiy portlovchi tovushlar
P / b – lablab (bilabial)
T / d – til oldi (koronal)
C / ɟ - til o’rta (palatal)
K / g – til orqa (velar)
Q / ɢ - chuqur til orqa (uvular)
ʡ - faringal portlovchi
ʔ - to’xtash tovushi (glottal portlovchi)
Sirg‘aluvchi tovushlar talaffuz qilinganda nutq a’zolari havo oqimi, yo‘lini
to‘sadi-yu, lekin orada qolgan kichik tirqishdan havo sirg‘alib chiqadi, natijada
sirg‘aluvchi tovushlar hosil bo‘ladi. Qorishiq undoshining ya’ni ch undoshining
qorishi deb atalishiga sabab shuki, u tarixan ikki tovushning ( t va sh) birikivudan
iborat bo‘lib, biri portlovchi va biri sirg‘aluvchi tovushni o‘z ichiga oladi. Demak, u
nutq a’zolarining bir yerda paydo bo‘lgan, ajratilmay aytiladigan tovushni bildiradi.
Xulosa.
Portlovchi va qorishiq undoshlar oʻzbek adabiy tili fonologik
tizimining asosiy tarkibiy qismlaridan hisoblanadi. Ularning fonetik va fonologik
xususiyatlarini tahlil qilish orqali til tovushlarining tuzilishi, ularning nutqdagi oʻrni
chuqurroq anglash mumkin boʻladi. Bu tovushlar soʻz maʼnosini farqlashda faol
ishtirok etadi va fonematik tizimning barqarorligiga xizmat qiladi.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; 2.Reformatskiy A. A., Vvedeniye v
yazikovedeniye, M., 1998.
3.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Portlovchi_undosh_tovushlar
4.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Undosh_tovushlar
5.Tursunov, S. Fonologiya masalalari. – Toshkent: Fan, 1985. – 215 b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
73
6. Joʻrayev, N. N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fonetikasi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2006. – 256 b.
7Gʻulomov A., Tojiyev M. O‘zbek tili fonetikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – 203
b.
