MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
214
ALISHER NAVOIY ASARLARIDA GENDER YONDASHUV: AYOL
OBRAZLARI TAHLILI
Zuhra Ahmadova
TDSHU, Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
Antropologiya va Etnologiya yo‘nalishi
3-kurs talabasi
Ilmiy rahbar; PhD B.Odilov.
@ahmadovazuhra6@gmail.com
+998 97 522 73 10
Annotatsiya: Ushbu maqola Alisher Navoiy asarlarida ayol obrazlari,
ularning jamiyatdagi o‘rni va gender yondashuv doirasidagi talqinlarini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Asosiy e’tibor Navoiy ijodida ayollar qanday ideallashtirilgani,
tasavvufiy va ma’naviy ramz sifatida qanday ifodalangani, shuningdek, zamonaviy
gender nazariyalari kontekstida qanday talqin qilinishi mumkinligiga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, gender, ayol obrazlari, adabiyot, tasavvuf,
ijtimoiy rol, g‘azal, ideal ayol
Abstract: This article is devoted to the study of the images of women in the
works of Alisher Navoi, their role in society and their interpretation within the
framework of a gender approach. The main attention is paid to how women are
idealized in Navoi's work, how they are represented as mystical and spiritual symbols,
as well as how they can be interpreted in the context of modern gender theories.
Keywords: Alisher Navoi, gender, images of women, literature, mysticism,
social role, ghazal, ideal woman
Alisher Navoiy yashagan XV asr Movarounnahr va Xuroson mintaqalari
o‘zining ilm-fan, adabiyot va tasavvufiy tafakkuri bilan ajralib turgan davr edi. Bu
davrda ayolning jamiyatdagi o‘rni, asosan, diniy-me’yoriy va patriarxal
1
doirada
1
Patriarxal, katta oila — erkak boshchilik qiladigan oila.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
215
cheklangan bo‘lsa-da, tasavvufiy adabiyotlarda ayol ruhiy komillikka eltuvchi vosita
sifatida talqin qilinar edi. Navoiy ana shu an’anaviy yondashuv doirasida, biroq unga
yangi ma’naviy qatlamlar qo‘shgan holda ayol obrazlarini yaratgan. Zamonaviy gender
nazariyalari, xususan Judith Butlerning “Gender Trouble”
2
asaridagi ijtimoiy konstrukt
g‘oyasidan kelib chiqilsa, gender rol va xatti-harakatlar jamiyat tomonidan
shakllantiriladi. Navoiy asarlarida esa ayollar ko‘p hollarda erkak yozuvchining nigohi
bilan “ideallashtirilgan”. Ular jamiyatda faol subyekt emas, balki erkakning ruhiy
kamolotiga xizmat qiluvchi “vosita” sifatida ishlatiladi. Ammo bu yondashuvni faqat
salbiy sifatida emas, balki o‘z davriga nisbatan ijobiy qadamma-qadam yondashuv deb
talqin qilish mumkin. Chunki boshqa muqobil adabiy matnlarda ayollar odatda sukutli,
nomutanosib, passiv obrazlarda ko‘rsatilgan bo‘lsa, Navoiy bu obrazlarga ma’naviy
fazilat va ruhiy yuksaklik baxsh etadi. Tasavvufda
3
ayol ko‘pincha ma’rifat sari yo‘l
ko‘rsatuvchi “mahbub”, ya’ni ilohiy haqiqat timsoli sifatida ko‘riladi. Navoiy bu
yondashuvni g‘azallarida ham, dostonlarida ham faol ishlatadi. Masalan, “Farhod va
Shirin”da Shirin faqat go‘zal malikagina emas, balki siyosiy ongli, mustaqil harakat
qiladigan obrazdir
4
. U o‘z istagi bilan Farhodga yaqinlashadi, o‘z taqdirini
boshqarishga harakat qiladi.
Alisher Navoiy asarlarida ayol obrazlari ko‘p qirrali va murakkab ma’nolarga
ega. Ularning aksariyati go‘zallik, ma’naviy yetuklik va ilohiy haqiqat timsollaridir.
Navoiy o‘z g‘azallarida ayolni nafaqat muhabbat manbai sifatida, balki sabr-toqat,
vafodorlik va axloqiy poklik timsoli sifatida tasvirlaydi. Masalan, uning quyidagi
misralarida
5
ayol obrazining ruhiy va axloqiy fazilatlari chuqur ifodalangan:
“Yuzing anga ne kerakkim, ko‘ngul sururi emas,
Tilaring har na degay, ishq anga g‘amxori emas.”
Bu misralarda ayol tashqi go‘zallik emas, balki qalb go‘zalligi orqali
ulug‘lanmoqda. Shu bilan birga, ayol obrazlari Navoiy tasavvufiy qarashlarida ham
2
:”Gender Trouble” Gender muammosi: Feminizm va oʻziga xoslikni buzish — 1990-yilda chop etilgan
poststrukturalistik gender nazariyotchisi va faylasuf Judit Butlerning kitobi boʻlib,unda muallif genderning bajaruvchi
ekanligini, yaʼni bir-biri bilan gaplashganda va takroriy oʻzaro taʼsirlar orqali saqlanib, yaratilishi yoki davom ettirilishini
taʼkidlaydi.
3
Tasavvuf, sufiylik — islomda insonni ruhiy va axloqiy jihatdan komillik sari yoʻllovchi taʼlimotdir.
4
Badiiy asarlarda yaratilgan tip, harakter.
5
Misra - bu she'riyatda, ayniqsa, o'zbek va fors adabiyotida qo'llaniladigan oddiy yoki ikki qatorli bir qismdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
216
muhim o‘rin tutadi. Ular ishq yo‘lida ruhiy kamolot sari yo‘l ko‘rsatuvchi obraz
sifatida ishlatiladi. Ayniqsa, “Layli va Majnun” dostonida Layli nafaqat sevgi timsoli,
balki o‘z fikriga ega bo‘lgan, irodali va mustaqil ayol sifatida tasvirlangan:
“Meni ne deb Majnun dedingiz, ey qavm,
Men sabr ila o‘tdim, siz esangiz gumroh.”
Bu baytda Layli o‘zining sabr-toqati, dono va irodali xarakteri bilan ajralib
turadi. Bu esa o‘sha davrda ayolning passiv, itoatkor sifatida tasvirlanishiga zid
yondashuv edi. Navoiy uchun ayol - ilohiy go‘zallik va ruhiy kamolot sifatida muhim
timsol bo‘lib xizmat qiladi.
Navoiy o‘zining “Sab’ai Sayyor”
6
dostonida ham ayol obrazlari orqali
ma’naviy yetuklik g‘oyalarini ilgari suradi. Ular odatda podshohni to‘g‘ri yo‘lga
boshlovchi dono, farosatli shaxslar sifatida gavdalanadi. Bu esa ayolni faqat go‘zallik
emas, balki tafakkur, ma’naviyat va tarbiya manbai sifatida ko‘rsatadi. Biroq shuni
ham unutmaslik kerakki, ayollar Navoiy asarlarida ko‘pincha erkak qahramonlarning
ruhiy kamoloti uchun vosita sifatida ishlatilgan. Bu jihatdan ularning faol subyekt
emas, balki idealizatsiyalangan “ilhom manbai” rolida ekanligi kuzatiladi. Shunga
qaramay, Navoiy davrining ijtimoiy-madaniy kontekstidan kelib chiqqan holda, uning
bu yondashuvi o‘z zamonasiga nisbatan ilg‘or ekanini tan olish lozim.
Xulosa
Alisher Navoiy asarlaridagi ayol obrazlari chuqur tasavvufiy va ma’naviy
ramzlar bilan boyitilgan. Zamonaviy gender nazariyalari nuqtai nazaridan tahlil
qilganda, ushbu obrazlar ayolning kuchli axloqiy fazilatlarini ulug‘laydi, biroq ularni
erkaklar nigohi orqali ideallashtiradi. Bu holat o‘z davri uchun ijobiy yondashuv
bo‘lishi bilan birga, bugungi kunda gender adabiyotshunosligi uchun muhim tahliliy
asos bo‘la oladi.
6
„Sabʼai sayyor“ („Yetti sayyora“) – „Xamsa“ Alisher Navoiyning toʻrtinchi dostoni (1484), ishqiy-sarguzasht
harakterda. 38 bob (5009 baytdan iborat).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
217
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Navoiy, A. (2002). Xazoyin ul-maoniy. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot.
http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_content&task=view&id=169
2.
Navoiy, A. (2007). Layli va Majnun. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
http://www.kitob.uz/view_literature.php?id=2337
3.
Butler, J. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity.
Routledge.
https://www.routledge.com/Gender-
Trouble/Butler/p/book/9780415389556
4.
To‘laganov, A. (2019). “Sab’ai Sayyor”da ayol obrazlari: Tarixiy-gender tahlil.
Adabiyotshunoslik ilmiy jurnali, №3.
https://adabiyotshunoslik.uz/sabai-sayyor-ayol
5.
Karimova, Z. (2021). Alisher Navoiy asarlarida ayol timsoli: gender jihatlar.
https://philology.uz/articles/navoiy-ayol-obraz
