ALISHER NAVOIY IJODINING EKOLOGIK TAHLILI: EKOKRITIK YONDASHUV

Zuhra Ahmadova; B.Odilov

doi:10.71337/inlibrary.uz.mead.92299

Authors

Zuhra Ahmadova
B.Odilov

Author Biographies

Zuhra Ahmadova

TDSHU, Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti

Antropologiya va Etnologiya yo‘nalishi

3-kurs talabasi
B.Odilov

Ilmiy rahbar; PhD

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.mead.92299

Keywords:

Alisher Navoiy ekokritika tabiat obrazlari ekologik ong tasavvuf adabiyot tahlili

Abstract

Ushbu maqolada Alisher Navoiy ijodidagi tabiat obrazlari ekologik adabiyotshunoslik — ekokritik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Navoiy asarlarida tabiat unsurlari nafaqat estetik bezak sifatida, balki inson ruhiy holati, axloqiy fazilatlari va ijtimoiy munosabatlarning ramzi sifatida talqin qilinadi. Maqolada bog‘, gul, daryo, shamol, qush kabi tabiat elementlari poetik funksiyada o‘rganiladi hamda ular orqali muallifning ekologik ongga ega bo‘lganini ko‘rsatish maqsad qilingan. Bu tahlil Navoiy merosini zamonaviy ekologik muammolar kontekstida qayta o‘qishga imkon beradi.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-26

Часть–5_ Май –2025

210

ALISHER NAVOIY IJODINING EKOLOGIK TAHLILI: EKOKRITIK

YONDASHUV

Zuhra Ahmadova

TDSHU, Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti

Antropologiya va Etnologiya yo‘nalishi

3-kurs talabasi

Ilmiy rahbar; PhD B.Odilov.

@ahmadovazuhra6@gmail.com

+998 97 522 73 10

Annotatsiya: Ushbu maqolada Alisher Navoiy ijodidagi tabiat obrazlari

ekologik adabiyotshunoslik — ekokritik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Navoiy

asarlarida tabiat unsurlari nafaqat estetik bezak sifatida, balki inson ruhiy holati,

axloqiy fazilatlari va ijtimoiy munosabatlarning ramzi sifatida talqin qilinadi.

Maqolada bog‘, gul, daryo, shamol, qush kabi tabiat elementlari poetik funksiyada

o‘rganiladi hamda ular orqali muallifning ekologik ongga ega bo‘lganini ko‘rsatish

maqsad qilingan. Bu tahlil Navoiy merosini zamonaviy ekologik muammolar

kontekstida qayta o‘qishga imkon beradi.

Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, ekokritika, tabiat obrazlari, ekologik ong,

tasavvuf, adabiyot tahlili

Abstract: This article analyzes the images of nature in the work of Alisher

Navoi based on the ecological literary criticism - ecocritical approach. In Navoi's

works, elements of nature are interpreted not only as aesthetic decoration, but also as

symbols of human mental state, moral qualities and social relations. The article studies

elements of nature such as a garden, flower, river, wind, bird in a poetic function and

aims to show that the author has ecological consciousness through them. This analysis

allows us to reread Navoi's legacy in the context of modern ecological problems.

Keywords: Alisher Navoi, ecocriticism, images of nature, ecological

consciousness, mysticism, literary analysis

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-26

Часть–5_ Май –2025

211

Ekokrititsizm

1

— bu adabiy asarlarda tabiatning o‘rni, uning inson bilan o‘zaro

munosabati

va

ekologik

qadriyatlarning

aks

ettirilishini

tahlil

qiluvchi

adabiyotshunoslik yo‘nalishidir. Ushbu yondashuv G‘arbda XX asr oxirlarida

shakllangan bo‘lsa-da, Sharq adabiyotida, xususan Alisher Navoiy kabi

mutafakkirlarning asarlarida ekologik tafakkurning qadimiy ildizlari mavjud.

Ekokrititsizm (ecocriticism) — adabiyot va ekologiyani bog‘laydigan adabiy nazariya

bo‘lib, Cheryl Glotfelty

2

va Lawrence Buell kabi tadqiqotchilar tomonidan asoslab

berilgan. Bu yondashuv adabiyotdagi tabiat tasvirlarining madaniy va axloqiy

ma’nosini ochib beradi.

Navoiy asarlarida tabiat manzaralari ko‘p uchraydi. Ammo bu tasvirlar faqat

bezak uchun emas, balki ma’naviy, axloqiy va estetik g‘oyalarni ifodalovchi poetik

vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqolada Navoiy ijodining ekologik jihatlari

zamonaviy ekokritik yondashuv bilan tahlil qilinadi.

Alisher Navoiy g‘azallarida tabiatga oid obrazlar (gul, bog‘, bulbul, yel, qush,

to‘lqin) faqat fon emas, balki inson his-tuyg‘ularining tashqi ifodasi sifatida ishlatiladi.

Bu obrazlar sevgi, iztirob, orzu va sabr kabi ruhiy holatlarni tushuntiradi. Gul va bulbul

— an’anaviy sharqona ramzlar bo‘lsa-da, Navoiy ularni ruhiy azob, sadoqat va beqaror

go‘zallik timsoli sifatida talqin qiladi:

“Har gul ichra mingla bulbulon xunrezlik aylab yurg‘ali,

Yuzlaringni gulgun ayladim, ko‘nglimni bog‘ aylab.”

(Navoiy, G‘azal)

Bog‘ va tabiat — bu yerda jismoniy emas, balki ruhiy poklanish va yuksalish

joyi sifatida tasvirlanadi. Bog‘ - jannatning yer yuzidagi aksi, bir vaqtning o‘zida orzu

va iztirob maskani:

“Bog‘ ichra har lahza g‘am to‘kdim, shodlig‘imni sochdim,

Gulg‘un ko‘rinar ammo, xunimdan rangin edi.”

1

U birinchi boʻlib Jozef Miker tomonidan “Omon qolish komediyasi: adabiy ekologiya boʻyicha tadqiqotlar” ( 1972)

asarida “adabiy ekologiya” deb nomlangan gʻoya sifatida yaratilgan .

2

Cheryll Flotfelty (Ph.D., Kornell universiteti) Renodagi Nevada universitetining adabiyot va atrof-muhit bo'yicha

yordamchi professori. U Adabiyot va atrof-muhitni o'rganish assotsiatsiyasining asoschilaridan biri va hozirgi
prezidenti, ISLE: Adabiyot va atrof-muhitdagi fanlararo tadqiqotlar hammuassisi va yordamchi muharriri.

MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT

Выпуск журнала №-26

Часть–5_ Май –2025

212

Navoiy bog‘ni ijtimoiy uyg‘unlik va axloqiy poklik makoni sifatida ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, bu tabiat go‘zalligi vaqtinchalik va o‘tkinchi ekani ta’kidlanadi.

Navoiyda tabiat obrazlari insonning ichki holatini ko‘zgudek aks ettiradi. U

tabiatni inson holatlarini tasvirlash vositasi sifatida qo‘llaydi: quyosh – umid, tun –

g‘am, shamol – o‘zgaruvchanlik, to‘lqin – qalb iztirobi:

“Ko‘nglum to‘lqunidek shoshar har lahza yelin ichra,

Beqaror ko‘ngilga, beqaror shamol yo‘ldosh bo‘lur.”

Zamonaviy ekologik muammolar (tabiatning buzilishi, iqlim o‘zgarishi, inson

va muhit o‘rtasidagi ziddiyat) sharoitida Navoiy merosi yangi ahamiyat kasb etadi.

Uning tabiatga nisbatan hurmat va izzatga asoslangan yondashuvi ekologik

madaniyatni shakllantirishda muhim manba bo‘lishi mumkin.

Navoiy o‘z davrida inson bilan muhit o‘rtasidagi uyg‘unlikni asrash,

muvozanatni buzmaslik g‘oyasini she’riy shaklda ilgari surgan:

“Ko‘z yashig‘in sunbulga yelp, sabzazor ochilsin,

Qon emas, nur to‘k muhabbatda bog‘ ichra, ey odamzod.”

Bu misra zamonaviy ekologik xulq va ongni shakllantirishga chorlovdek

jaranglaydi. Shuningdek, “Hayrat ul-abror”

3

dostonida tabiat tasviri orqali axloqiy

yetuklik va ruhiy poklik timsollarini ko‘ramiz. Navoiy bu asarda ijtimoiy muammolar,

adolatsizlik, zo‘ravonlik muhitida inson tabiiy uyg‘unlikka intilishi haqida yozadi.

Xulosa

Alisher Navoiy ijodida tabiat obrazlari nafaqat she’riy bezak, balki falsafiy,

axloqiy va ma’naviy g‘oyalarni ifodalovchi kuchli poetik

4

vosita sifatida namoyon

bo‘ladi. Ekokritik tahlil Navoiy asarlarida inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlik,

ekologik muvozanat haqida chuqur mulohazalar borligini ko‘rsatadi. Navoiy tafakkuri

bizga atrof-muhitga nisbatan qadimiy, ammo zamonaviy talablarga mos yondashuvni

eslatadi.

3

Hayrat ul-abror (oʻzbekcha: Yaxshi kishilarning hayratlanishi) — Alisher Navoiy qalamiga mansub "Xamsa"ning

birinchi dostoni (1483) boʻlib, pand-nasihat ruhidagi taʼlimiy-axloqiy, falsafiy doston. 3,988 baytdan iborat boʻlib, 64
bob, 20 maqolatdan tashkil topgan.

4

Poetika (yun. poietike — poetik sanʼat) — badiiy asarlarda ifoda vositalari tizimi haqidagi fan, eng qadimiy

adabiyotshunoslik fani.