MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
83
MAKTAB, OILA VA MAHALLANING O’ZARO INTEGRATSIYASI
Sulxonova Madina Safarali qizi
Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti Pedagogika fakulteti
Boshlang’ich ta’lim
yo’nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim-tarbiya tizimida maktab, oila
va mahalla o’rtasidagi integratsiyaning zaruriyati, shakllanishi omillari va samarali
hamkorlik yo’llari tahlil qilinadi. Integratsiya jarayonining tarixiy ildizlari, mavjud
holati, muammolari va istiqbollari yoritilib, “Oila-Maktab-Mahalla” konsepsiyasi
asosida samarali hamkorlikni shakllantirish bo’yicha takliflar bildiriladi. Mavzuga oid
ilmiy-nazariy qarashlar, mavjud muammolar hamda ularni hal etish bo’yicha takliflar
keltiriladi.
Kalit so’zlar: integratsiya, ta’lim, tarbiya, maktab, oila, mahalla, hamkorlik,
ijtimoiy tizim, bola shaxsiyati.
Abstract: The article analyzes the socio-pedagogical foundations of
integration between school, family and neighborhood in the modern education and
upbringing system. The historical roots, current state, problems and prospects of the
integration process are highlighted, and proposals are made for the formation of
effective cooperation based on the concept of “Family-School-Neighborhood”.
Keywords: integration, education, upbringing, school, family, neighborhood,
cooperation, social system, child personality.
KIRISH
Yangi O’zbekiston sharoitida yosh avlodni barkamol qilib tarbiyalash davlat
siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Bu borada asosiy e’tibor
ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uni ijtimoiy institutlar bilan uyg’unlashtirish,
ya’ni maktab, oila va mahalla o’rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
84
Chunki bola tarbiyasi faqat maktab yoki faqat oila zimmasiga yuklanadigan mas’uliyat
emas, balki jamiyatning har bir a’zosiga tegishli ijtimoiy vazifadir.
Ushbu integratsion yondashuvni chuqur anglash, uni amaliyotda to’g’ri yo’lga
qo’yish va tizimlashtirish bugungi kundagi eng dolzarb vazifalardan biridir. Maktab,
oila va mahalla bir butun tizim sifatida ishlagan taqdirda, biz ijtimoiy jihatdan yetuk,
bilimli, ma’naviyatli avlodni voyaga yetkaza olamiz.
Tarixga nazar solsak, sharq pedagogikasida bola tarbiyasi har doim jamoaviy
xarakterga ega bo’lgan. Ota-onalar, ustozlar, mahalla oqsoqollari birgalikda harakat
qilgan. Jaded pedagogikasida ham “Tarbiya-jamiyatning ijtimoiy vazifasi” degan
g’oya ilgari surilgan. Ushbu tamoyillar bugungi kunda “Oila-Maktab-Mahalla”
konsepsiyasida yangi bosqichga ko’tarilmoqda.
Hozirgi zamonda esa bu yondashuv institutsional integratsiya, ya’ni mustaqil
faoliyat yurituvchi ijtimoiy institutlarning yagona tizimga birlashtirilishi orqali amalga
oshirilmoqda. Bu tizimda har bir institut o’z funksiyasini bajaradi, biroq ularning
faoliyati yagona maqsad – barkamol, shaxs tarbiyasi sari yo’naltiriladi.
Oila- har qanday shaxsning ilk tarbiyachisi, dastlabki ijtimoiy tajriba maktabi,
mehr-oqibat va qadriyatlar manbai hisoblanadi. Bolaning harakteri, fe’l-atvori,
dunyoqarishi aynan oilada shakllana boshlaydi. Psixologik tadqiqotlar shuni
ko’rsatadiki, bolaning kelgusidagi axloqiy qiyofasi, ijtimoiy moslashuvi, o’quvdagi
yutuqlari ko’p jihatdan oiladagi muhitga bog’liq. Ammo bugungi kunda ayrim
oilalarda:
Farzand tarbiyasiga befarqlik;
Migratsiya sababli bolalarning buvisiga yoki begonalarga topshirilishi;
Ajralishlar
va
ijtimoiy
muammolar
kuchayib
borayotganligi
kuzatilmoqda.
Shu sababli maktab va mahalla oilaga pedagogic-psixologik ko’mak berishi
kerak.
Maktab – faqat bilim beruvchi emas, balki bolaning ijtimoiylashuvi, shaxsiyati
shakllanishi, hayotga tayyorlanishi uchun eng muhim bosqichdir. Ammo maktab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
85
yolg’iz bu yukni ko’tara olmaydi. O’quvchi maktabda olgan tarbiyani oilada qo’llay
olmasa, yoki mahalladagi muhit bunga zid bo’lsa – natija bo’lmaydi.
Maktabning vazifasi:
Bola shaxsiyatini sog’lom shakllantirish:
Ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirish:
Oilaviy va mahalliy muhitni ta’lim jarayoniga jalb etish.
Zamonaviy maktablar endi faqat dars o’qitadigan joy emas, balki ijtimoiy
markazga aylanishi zarur.
Mahalla – milliy an’analar, urf-odatlar, qadriyatlar asosida bolani ijtimoiy
hayotga tayyorlaydigan, o’ziga xos nazorat tizmi. Mahallaning roli quyidagilardan
iborat:
Oila va maktabni birlashtiruvchi ko’prik bo’lish;
Tarbiyaviy muhit yaratish(bayramlar, tadbirlar, nazorat):
Ijtimoiy himoya va psixologik yordam.
Mahalla orqali oilaviy nizolar, bolalarning yolg’iz qolishi, ijtimoiy xavfli
holatlar oldini olish mumkin. Ammo hozirda ba’zi mahallalarda faollik yo’qolgan,
faqat hujjat yuritish darajasidagina qolmoqda.
“Oila-maktab-mahalla” konsepsiyasi asosida quyidagi amaliy modelni joriy
etish mumkin:
1.Yagona platforma – har bir bola uchun yagona electron portfel(oilaviy,
maktab va mahalliy ma’lumotlar):
2.Uch tomonlama maslahat kengashlari – har chorakda bola atrofidagi
muammolarni birgalikda muhokama qilish:
3. Mahalla-maktab psixologik guruhi – ijtimoiy xavfli holatlarga birgalikda
aralashish:
4. Maktabda “Mahalla burchagi” – mahalla tarixi, odob-axloq namunalarini
targ’ib qiluvchi makon:
5. Oila maktabi – ota-onalar uchun pedagogik savodxonlik mashg’ulotlari.
Mavjud muammolar va ularni hal qilish yo’llari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
86
Ota-onalarning befarqligi – yechim:ota-onalar uchun majburiy tarbiyaviy
seminarlar:
Mahalla faollarining sustligi – yechim: faol oilalarni rag’batlantirish,
reyting tizimi;
Maktabdagi tashkiliy kamchiliklar – yechim:direktor o’rinbosarining
faqat integratsiyaga mas’ul lavozimini joriy qilish.
Maktab, oila va mahallaning o’zaro integratsiyasi – mustahkam fuqarolik
jamiyati asosidir. Bu tizim orqali biz:
Yoshlarda sog’lom dunyoqarash va ijtimoiy mas’uliyat hissini
shakllantiramiz;
Jamiyatda jinoyatchilik, axloqiy buzilishlar, beparvolik kabi illatlarni
kamaytiramiz:
Yagona maqsad sari harakat qiluvchi ijtimoiy mexanizmni yaratamiz.
Bu borada takliflar:
1.
Har bir hududda “Oila-Maktab-Mahalla” markazlarini ochish:
2.
Har bir maktabda mahalla bilan shartnoma asosida ishlovchi curator
tayinlash:
3.
“Yilning eng yaxshi hamkor mahallasi” tanlovini tashkil etish:
4.
Oila va mahallada faoliyatini ta’lim reytingiga kiritish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Anvarovna, Umarova Dilafruz. "INTEGRATSIYALASHGAN TA'LIMDA O'YIN
TEXNOLOGIYALARI."
MODERN
EDUCATIONAL
SYSTEM
AND
INNOVATIVE TEUmarova,
2. Dilafruz Anvarovna. "IMPROVING THE METHODOLOGY OF SOCIO-
EMOTIONAL DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF
TECHNOLOGICAL EDUCATION IN PRIMARY GRADES." Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal 5.03 (2024): 394-403.SOLUTIONS 1.2 (2024): 23-
25.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
87
3.Anvarovna, Umarova Dilafruz. "BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA
IJTIMOIY
USTANOVKALARNI
RIVOJLANTIRISH
TEXNOLOGIYASI."
TADQIQOTLAR 31.4 (2024): 3-6.
4.Umarova, Dilafruz Anvarovna. "BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA TEXNOLOGIK
TA’LIM
JARAYONIDA
O
‘QUVCHILARNI
IJTIMOIY-HISSIY
RIVOJLANTIRISH
METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH."
GOLDEN
BRAIN 1.30 (2023): 46-49.
