MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
210
MAHALLIY XOM ASHYOLAR VA KIMYOVIY
QO‘SHIMCHALARDAN FOYDALANIB YUQORI MUSTAHKAM BETON
OLISH
Nusratov Jonibek Xikmatulla o’g’li
(90_095_40_50)
Xayrullayev Zafar Shuxrat o’g’li
(88_810_77_88)
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
Annotatsiya: Ushbu maqolada mahalliy xom ashyolar va zamonaviy kimyoviy
qo‘shimchalardan foydalanib yuqori mustahkam betonlar (YMB) olish imkoniyatlari
o‘rganiladi. Yuqori mustahkam betonlarning oddiy betonlardan asosiy farqlari,
ularning fizik-mexanik xossalari, afzalliklari hamda qurilish sohasidagi amaliy
ahamiyati yoritilgan. Mahalliy qum, shag‘al, sement kabi xom ashyolar va ularning
afzalliklari, shuningdek, superplastifikatorlar, silika fumi kabi qo‘shimchalar
yordamida beton tarkibini takomillashtirish usullari bayon etilgan. Mualliflar
tomonidan olib borilgan laboratoriya tadqiqotlari natijasida B75 sinfiga mansub
beton namunasi olinib, uning yuqori mustahkamlik va chidamlilik xossalari
aniqlangan. Maqolada yuqori mustahkam betonlarni mahalliy sharoitda ishlab
chiqarishning iqtisodiy va ilmiy asoslari, shuningdek, amaliyotda qo‘llanish
tajribalari tahlil qilingan.
Annotation: This article explores the possibilities of producing high-strength
concrete (HSC) using local raw materials and modern chemical admixtures. The main
differences between high-strength and conventional concrete, their physical and
mechanical properties, advantages, and practical importance in the construction
industry are discussed. The benefits of using locally available sand, gravel, and
cement, as well as methods for improving concrete composition through additives such
as superplasticizers and silica fume, are analyzed. Based on laboratory experiments
conducted by the authors, a B75-grade concrete sample was developed, demonstrating
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
211
high strength and durability characteristics. The article presents the scientific and
economic rationale for producing HSC under local conditions and examines practical
applications and successful case studies.
Kalit so‘zlar: Yuqori mustahkam beton (YMB). Mahalliy xom ashyolar.
Kimyoviy qo‘shimchalar. Betonning fizik-mexanik xossalari. Superplastifikatorlar.
Silika fumi. Betonning chidamliligi. B75 sinfli beton. Qurilish materiallari. Beton
texnologiyalari. Laboratoriya tadqiqotlari.
Keywords: High-strength concrete (HSC). Local raw materials. Chemical
admixtures. Physical-mechanical properties of concrete. Superplasticizers. Silica
fume. Concrete durability. B75-grade concrete. Construction materials. Concrete
technology. Laboratory experiments
Bugungi kunda qurilish sohasi juda tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda.
Shaharsozlik, sanoat inshootlari, transport infratuzilmasi kabi yo‘nalishlarda kuchli,
ishonchli va uzoq xizmat qiladigan materiallarga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Bu
ehtiyoj, ayniqsa, beton kabi asosoiy qurilish materiali uchun dolzarbdir. Oddiy betonlar
ko‘p hollarda mustahkamlik yoki chidamlilik bo‘yicha zamonaviy talablarni to‘liq
qondira olmaydi. Shu sababli yuqori mustahkam betonlarga (YMB) bo‘lgan qiziqish
ortib bormoqda.
Yuqori mustahkam betonlar – bu tarkibiga turli kimyoviy qo‘shimchalar va
sifatli xom ashyolar qo‘shilgan, natijada mexanik va fizik xossalari yaxshilangan beton
turlaridir. Ushbu maqolada mahalliy xom ashyolar va zamonaviy kimyoviy
qo‘shimchalar yordamida yuqori mustahkam beton olish usullari, bu texnologiyaning
qurilishdagi o‘rni va amaliy yutuqlari haqida so‘z yuritiladi.
Oddiy va yuqori mustahkam beton o‘rtasidagi farq
Oddiy beton odatda tsement, qum, shag‘al va suvdan tashkil topadi. Uning
siqilishga chidamliligi o‘rtacha 20–30 MPa atrofida bo‘ladi. Yuqori mustahkam
betonlarda esa bu ko‘rsatkich 60 MPa va undan yuqori bo‘lishi mumkin.
Farqlar quyidagicha:
Mexanik xossalari yuqori:
Siqilish va egilish kuchiga yuqori chidamli.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
212
Zichlik darajasi yuqori:
Kamroq g‘ovaklilik, bu esa suv o‘tkazuvchanligini
kamaytiradi.
Xizmat muddati uzunroq:
Agressiv muhitda ham uzoq xizmat qiladi.
Shunday betonlarni olish uchun tarkibiy qismlarning sifatini oshirish,
shuningdek, zamonaviy kimyoviy qo‘shimchalardan foydalanish lozim.
Mahalliy xom ashyolar: imkoniyat va ustunliklar
O‘zbekistonning geologik-iqlimiy sharoiti turli tabiiy materiallarga boy. Bu esa
yuqori sifatli beton ishlab chiqarish uchun katta imkoniyatlar yaratadi.
Sement
O‘zbekistonning deyarli barcha hududlarida tsement ishlab chiqarish zavodlari
mavjud.
Mahalliy
ishlab
chiqaruvchilar
tomonidan
taqdim
etilayotgan
portlandtsementlar yuqori sifat ko‘rsatkichlariga ega.
Qum va shag‘al
Toshkent, Farg‘ona, Navoiy viloyatlarida daryo qumi, granitli shag‘allar keng
tarqalgan. Granit asosidagi agregatlar yuqori zichlik va mustahkamlikka ega bo‘lib,
YMB uchun juda mos keladi.
Ohaktosh
Ohaktosh ham bir qator modifikatsiyalangan betonlar tarkibida ishlatiladi. U
ko‘p hollarda tsementga qo‘shimcha yoki mineral filler sifatida xizmat qiladi.
Iqtisodiy va ekologik afzalliklar
Mahalliy resurslardan foydalanish beton ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytiradi, tashish xarajatlarini qisqartiradi va ekologik jihatdan ham foydalidir.
Kimyoviy qo‘shimchalar: zamonaviy texnologiyalar kaliti
Yuqori mustahkam beton olishda kimyoviy qo‘shimchalar muhim o‘rin tutadi.
Ular betonning ishqoriyligini, suyuqligini, tez qurish jarayonini va boshqa xossalarini
nazorat qiladi.
Superplastifikatorlar
Bu qo‘shimchalar beton massasining suyuqligini oshirib, suv sarfini
kamaytiradi. Natijada mustahkamlik pasaymasdan, zich va bir jinsli beton olinadi.
Akseleratorlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
213
Betonning tezroq qotishiga yordam beradi. Sovuq havoda qurilish olib
borilayotgan hududlar uchun ayni muddao.
Havo yurituvchi qo‘shimchalar
Betonda mikropufaklar hosil qilib, uning sovuqqa chidamliligini oshiradi. Shu
bilan birga, suyuqliklar va gazlarning kirib borishini kamaytiradi.
Silika fumi, fly ash, metakaolin
Bu materiallar beton tarkibiga mineral qo‘shimcha sifatida qo‘shiladi va uning
zichligini, mustahkamligini, gidratatsiya jarayonini yaxshilaydi.
Yuqori mustahkam betonning qurilishdagi o‘rni
YMB zamonaviy inshootlar uchun ajralmas materialga aylanmoqda. Quyidagi
sohalarda keng qo‘llaniladi:
Ko‘priklar va yo‘l infratuzilmasi
– katta yuklama va atrof-muhit ta’siriga
chidamli bo‘lishi kerak bo‘lgan joylarda.
Osmono‘par binolar
– beton og‘irligini kamaytirish bilan birga, balandlikka
chidamlilikni ta’minlaydi.
Gidroinshootlar
– to‘g‘on, suv ombori va nasos stansiyalari yuqori bosim va
suv ta’siriga bardoshli materiallarni talab qiladi.
Harbiy va sanoat ob’yektlari
– portlashga chidamli, uzoq muddat xizmat
qiluvchi beton zarur.
Amaliy yutuqlar va tajribalar
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda bir qator yirik infratuzilma loyihalarida yuqori
mustahkam betonlardan foydalanilmoqda. Masalan:
Toshkent halqa avtomobil yo‘li
qurilishi jarayonida mahalliy shag‘al va
sementga asoslangan YMB sinovdan o‘tkazilgan.
Sirdaryo GES rekonstruksiyasi
da suvga chidamli YMBdan foydalanilgan,
natijada xizmat muddati 40% ga oshgan.
Olmaliq kon-metallurgiya kombinati
da kimyoviy moddalarga chidamli
beton turlari sinovdan muvaffaqiyatli o‘tkazilgan.
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
214
Mahalliy xom ashyolardan foydalanish va zamonaviy kimyoviy qo‘shimchalar
yordamida yuqori mustahkam betonlar ishlab chiqarish — O‘zbekiston qurilish sohasi
uchun strategik ahamiyatga ega. Bu yondashuv nafaqat importdan qisman
mustaqillikka erishish, balki betonning iqtisodiy va ekologik samaradorligini oshirish
imkonini ham beradi.
Bizning jamoamiz ayni vaqtda ushbu yo‘nalishda chuqurlashtirilgan ilmiy-
tadqiqot va laboratoriya ishlarini olib bormoqda. Tadqiqotlar davomida mahalliy xom
ashyo va turli kimyoviy qo‘shimchalar kombinatsiyasi sinovdan o‘tkazilib, bir nechta
muvaffaqiyatli natijalarga erishildi. Jumladan, tarkibning optimal nisbatlarini aniqlash
orqali B75 sinfiga tegishli bo‘lgan yuqori mustahkam beton olishga erishdik. Bu beton
turi siqilish kuchiga juda yuqori chidamliligi bilan ajralib turadi va og‘ir yuklama
ostidagi inshootlarda samarali qo‘llanishi mumkin.
Laboratoriya tajribalari natijasida aniqlanishicha, beton tarkibiga qo‘shilgan
superplastifikatorlar va silika fumi kabi qo‘shimchalar massaning zichligini oshirib,
suv o‘tkazuvchanligini kamaytirgan va shu bilan birga betonning umumiy
mustahkamligini 20–25% ga oshirgan. Bundan tashqari, biz tarkibni yanada
optimallashtirish ustida ishlamoqdamiz. Maqsad – mustahkamlik ko‘rsatkichlarini
yanada oshirib, ishlab chiqarish xarajatlarini minimallashtirishdir.
Kelgusida ushbu tadqiqotlarni kengaytirish, tajribaviy natijalarni amaliy
qurilish ob’yektlarida tatbiq etish va yangi, ekologik xavfsiz texnologiyalarni joriy
etish rejalashtirilgan. Bularning barchasi mamlakatimizda sifatli, bardoshli va uzoq
umr ko‘radigan inshootlar barpo etishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullayev A.A., Jo‘rayev O. –
Beton va temir-beton konstruksiyalar
.
Toshkent: «Fan va texnologiya», 2019.
2.
GOST 26633-2015 –
Heavyweight concrete. Technical conditions
.
Moskva: Gosstandart Rossii, 2015.
3.
Mehta, P.K., Monteiro, P.J.M. –
Concrete: Microstructure, Properties,
and Materials
. 4th ed., McGraw-Hill Education, 2014.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
215
4.
Neville, A.M. –
Properties of Concrete
. 5th ed., Pearson Education
Limited, 2012.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi –
“Beton va temir-beton
konstruksiyalar” bo‘yicha normativ hujjatlar to‘plami
, 2020.
6.
A.A. Zavgorodniy, V.V. Gorodskiy –
Khimicheskiye dobavki v beton
.
Moskva: Infra-M, 2021.
7.
Toshkent arxitektura-qurilish instituti laboratoriya ma’lumotlari –
Yuqori
mustahkam betonlar bo‘yicha olib borilgan tajriba natijalari
, 2024–2025 yillar.
8.
Scientific articles on high-performance
concrete and admixtures
(ilmiy maqolalar to‘plami).
9.
The Portland Cement Association
rasmiy sayti.
10.
American Concrete Institute
(ACI) materiallari va
nashrlari.
