MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
120
TERMIZ DAVLAT MUHANDISLIK VA AGROTEXNOLOGIYALAR
UNIVERSITETI
Tog‘ayaliyev Sardor Abduraxmon o’g’li
(99_203_02_70)
Nusratov Jonibek Xikmatulla o’g’li
(90_095_40_50)
Beton ishlarida kimyoviy qo'shimchalarning o'rni
Annotatsiya: Ushbu maqola beton ishlarida kimyoviy qo'shimchalarning
o'rni va ahamiyatini tahlil qiladi. Betonning sifatini va uning ishlash xususiyatlarini
yaxshilash
uchun
kimyoviy
qo'shimchalar,
masalan,
plastifikatorlar,
superplastifikatorlar, tez qotadigan qo'shimchalar va boshqa maxsus moddalar keng
qo'llaniladi.
Maqolada
kimyoviy
qo'shimchalar
yordamida
betonning
mustahkamligini oshirish, uning suvga chidamliligini yaxshilash va qurilish vaqtini
qisqartirish kabi imkoniyatlar yoritilgan. Shuningdek, beton ishlab chiqarish va
qurilishdagi zamonaviy texnologiyalarni rivojlantirishda kimyoviy qo'shimchalar
qanday muhim o'rin tutishi va ularning atrof-muhitga ta'siri ham ko'rib chiqiladi.
Abstract: This article analyzes the role and importance of chemical additives
in concrete work. Chemical additives, such as plasticizers, superplasticizers, rapid-
setting additives and other special substances, are widely used to improve the quality
of concrete and its performance properties. The article highlights the possibilities of
using chemical additives to increase the strength of concrete, improve its water
resistance and reduce construction time. It also examines the important role of
chemical additives in the development of modern technologies in concrete production
and construction, and their impact on the environment.
Kalit
so'zlar:
Beton,
kimyoviy
qo'shimchalar,
plastifikatorlar,
superplastifikatorlar, tez qotadigan qo'shimchalar, betonning mustahkamligi, suvga
chidamlilik, qurilish texnologiyalari, ekologik ta'sir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
121
Keywords: Concrete, chemical additives, plasticizers, superplasticizers,
rapid-setting additives, concrete strength, water resistance, construction
technologies, environmental impact.
Tahlil
Beton qurilish materiallari sifatida uzoq vaqt davomida eng keng tarqalgan va
qo'llaniladigan materiallardan biri bo'lib kelgan. Uning tarkibi oddiy ko'rinishda
sement, qum, shag'al va suvdan iborat bo'lsa-da, so'nggi yillarda betonning turli
xususiyatlarini yaxshilash va unga yangi imkoniyatlar yaratish uchun kimyoviy
qo'shimchalar keng qo'llanilmoqda. Bu qo'shimchalar, odatda "admixturalar" deb
ataladi, va ular betonning sifatini oshirish, uning mustahkamligini yaxshilash, o'ziga
xos xususiyatlarni yaratish va arzonlashtirishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada beton
ishlarida kimyoviy qo'shimchalar va ularning roli keng tahlil qilinadi.
1. Kimyoviy qo'shimchalar va ularning turlari
Beton ishlab chiqarishda qo'llaniladigan kimyoviy qo'shimchalar bir nechta
turga bo'linadi. Ular quyidagi asosiy turlarga ajratiladi:
Plastifikatorlar
: Bu qo'shimchalar betonda suv miqdorini kamaytirish,
beton aralashmasining ishlash xususiyatlarini yaxshilash va betonning aralashma
sifatini oshirishga yordam beradi. Plastifikatorlar yordamida betonning yopishqoqligi
kamaytiriladi, shuningdek, betonga yanada mustahkamlik va ishlov berish osonligi
ta'minlanadi.
Superplastifikatorlar
:
Ular
plastifikatorlarga
nisbatan
yanada
kuchliroq ta'sir ko'rsatadi va beton aralashmasining suvsizlashishini kuchaytiradi. Bu
qo'shimchalar betonning yaxshilangan suvsizlash darajasi bilan qattiqligini va
mustahkamligini oshirishga yordam beradi.
Boshqa
kimyoviy
qo'shimchalar
:
Betonga
mustahkamlikni
oshiradigan qo'shimchalar, ishlashni osonlashtiradigan qo'shimchalar (masalan,
qattiqlashishni sekinlashtiruvchi yoki tezlashtiruvchi moddalar), silliqlash
qo'shimchalari, o'zgaruvchan iqlim sharoitlarida betonning mukammal ishlashini
ta'minlaydigan moddalar ham mavjud.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
122
2. Betonning sifatini oshirish
Kimyoviy qo'shimchalar betonda sifatni oshirishda muhim rol o'ynaydi. Misol
uchun,
superplastifikatorlar
betonga
yaxshi
suvsizlashni
ta'minlashi
va
mustahkamlikni oshirishi mumkin. Bundan tashqari, bu qo'shimchalar betonni
mustahkamlash, uning qattiqlashish jarayonini tezlashtirish yoki sekinlashtirish va
shuningdek, betonning ishlov berish vaqtini boshqarish uchun qo'llaniladi.
Betonning mustahkamligi uning tarkibidagi komponentlarning sifatiga
bog'liq, ammo kimyoviy qo'shimchalar yordamida uning mustahkamligi sezilarli
darajada yaxshilanadi. Masalan, aralashmalarda plastifikatorlar qo'llanilishi
betonning suvga bo'lgan talabini kamaytiradi va bu betonning uzoq muddatli
barqarorligini ta'minlaydi.
3. Betonning qarshiligini oshirish
Kimyoviy qo'shimchalar betonning haroratga, namlikka va boshqa tashqi
sharoitlarga qarshiligini oshirishda ham yordam beradi. Betonda yuqori sifatli
qarshilikka ega bo'lish, masalan, kimyoviy reaktsiyalar va kislotalarga chidamlilik,
o'zaro kimyoviy aloqalarni muvofiqlashtiruvchi moddalar yordamida amalga
oshiriladi.
Bundan tashqari, beton aralashmalariga turli kimyoviy moddalar qo'shish
orqali qurilish inshootlarining uzoq muddatli ishlashini ta'minlash mumkin. Shu
sababli, betonning uzoq muddatli mustahkamligini ta'minlashda kimyoviy
qo'shimchalarning o'rni alohida ahamiyatga ega.
4. Ekologik jihatlar
Kimyoviy qo'shimchalar yordamida beton ishlab chiqarish jarayonida
ekologik muammolarni kamaytirish mumkin. Masalan, betonning aralashma
tarkibida kimyoviy qo'shimchalar yordamida ishlab chiqarish jarayonida zaruriy
energiya sarfini kamaytirish, chiqindilarni kamaytirish va boshqa ekologik jihatlarni
yaxshilashga erishish mumkin.
5. Iqtisodiy jihatlar
Kimyoviy qo'shimchalar betondan maksimal darajada foydalanishga yordam
beradi. Bunga betonni arzonlashtirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
123
resurslardan yanada tejamkor foydalanish kiradi. Kimyoviy qo'shimchalar orqali
beton ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va ishlab chiqarish narxini
kamaytirish mumkin.
6. Qo'shimchalar va qurilishdagi yangi texnologiyalar
Kimyoviy qo'shimchalar beton ishlab chiqarishda yangi texnologiyalarning
rivojlanishiga ham katta turtki beradi. Shu jumladan, betonning qattiqlashishini va
haroratni o'zgartirishni boshqarish, yangi turdagi qurilish inshootlarini barpo etish,
betonning ekologik tozaligini yaxshilash uchun turli yangi kimyoviy qo'shimchalar
ishlab chiqilmoqda.
Xulosa:
Beton ishlarida kimyoviy qo'shimchalar zamonaviy qurilish sanoatining
ajralmas qismiga aylangan. Ular nafaqat betonning fiziko-mexanik xususiyatlarini
yaxshilash, balki ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va qurilish sifatini
oshirishda muhim rol o'ynaydi. Kimyoviy qo'shimchalar yordamida betonning
mustahkamligini, suvga chidamliligini, haroratga qarshiligini va boshqa muhim
sifatlarini sezilarli darajada oshirish mumkin. Shu bilan birga, betonning ishlab
chiqarilish vaqtini qisqartirish, materiallardan samarali foydalanish va ishlab
chiqarish xarajatlarini kamaytirish imkoniyatlari yaratilmaktadır.
Plastifikatorlar, superplastifikatorlar, tez qotadigan moddalar va boshqa
kimyoviy qo'shimchalar yordamida betonning ishlash xususiyatlarini yaxshilash,
uning uzoq muddatli barqarorligini ta'minlash va texnik xatoliklar sonini kamaytirish
mumkin. Bu esa, o'z navbatida, qurilish sifatini oshirish va qurilish ishlari uchun
yanada samarali va arzonroq echimlarni taqdim etadi.
Bundan tashqari, kimyoviy qo'shimchalar yordamida ekologik jihatlar ham
yaxshilanadi. Ular yordamida beton ishlab chiqarish jarayonida energiya sarfini
kamaytirish, chiqindilarni optimallashtirish va atrof-muhitga salbiy ta'sirni
kamaytirish mumkin. Shu bilan birga, qurilish sanoatida ekologik toza va barqaror
materiallarni ishlab chiqish tendensiyasi kuchayib bormoqda, bu esa beton ishlab
chiqarishda kimyoviy qo'shimchalarning o'rnini yanada oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
124
Kimyoviy qo'shimchalar beton ishlab chiqarishda yangi texnologiyalarni
rivojlantirishga ham katta yordam beradi. Ular orqali betonni tez va samarali ishlab
chiqarish, turli sharoitlarga moslashtirish va innovatsion qurilish inshootlarini
yaratish imkoniyatlari yaratilmokda. Bunda nafaqat qurilish sohasining iqtisodiy
samaradorligi oshadi, balki arxitektura va muhandislik sohalarida yangi yondashuvlar
ham amalga oshiriladi.
Xulosa qilib aytganda, beton ishlarida kimyoviy qo'shimchalar nafaqat
betoning sifatini oshirishda, balki qurilish jarayonlarini optimallashtirish, iqtisodiy
samaradorlikni oshirish va ekologik xavfsizlikni ta'minlashda ham muhim
vositalardan biridir. Ularning qo'llanilishi betonni yanada barqaror va chidamli qilish
bilan birga, qurilish sanoatining innovatsion rivojlanishiga katta hissa qo'shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Xikmatulla o’g’li, N. J., & Abduraxmon o’g, T. A. S. (2025). TERMIZ
DAVLAT
MUHANDISLIK
VA
AGROTEXNOLOGIYALAR
UNIVERSITETI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
66
(3), 279-283.
2.
Xikmatulla o’g’li, N. J., & Shuxratovich, R. R. (2025). TERMIZ DAVLAT
MUHANDISLIK
VA
AGROTEXNOLOGIYALAR
UNIVERSITETI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
66
(3), 23.84-288.
3.
Xikmatulla o’g, A. N. J. (2024). THE EFFECT OF FIBROTOLS ON THE
PROPERTIES OF FINE-GRAINED CONCRETE.
Web of Teachers: Inderscience
Research
,
2
(4), 233-236.
4.
Raximov, S. T., Nusratov, J., Amirov, M. (2023). MAYDALANGAN ESKI
BETONLAR ASOSIDAGI TO’LDIRUVCHILAR ASOSIDA OLINGAN
BETONNING
FIZIKMEXANIK
XOSSALARI.
Новости
образования:
исследование в XXI веке,
1
(10), 598-601.
