MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
410
AXLOQIY QADRIYATLARNI QO’LLASHDA IJTIMOIY
INSTITUTLARNING O’RNI
X.U.Samatov
Ilmiy rahbar.
Mirkamol Egambergenov
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti
Samarqand filiali Kompyuter injiniringi fakulteti KI24-03 guruhi talabasi.
Telefon raqam: +998770303112
Elektron pochta manzili:
ergashov1ch3112@gmail.com
Anotatsiya; Mazkur maqolada axloqiy qadriyatlar tushunchasi, ularning
jamiyat hayotidagi ahamiyati va ularni amalga oshirishda ijtimoiy institutlarning
tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Oilaning, ta’lim muassasalarining, diniy va davlat
institutlarining bu boradagi roli ilmiy asosda yoritilgan. Muallif axloqiy
qadriyatlarning barqaror jamiyatni shakllantirishdagi o‘rni va hozirgi davrdagi
dolzarb muammolarni ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy institutlar, oila, ta'lim, jamiyat.
Annotation: This article examines the concept of moral values, their importance
in social life, and the role of social institutions in implementing them. The functions of
the family, educational institutions, religious and state structures are analyzed. The
author highlights the importance of moral values in building a stable society and
discusses current challenges in this area.
Keywords: Moral values, social institutions, family, education, society.
Аннотация: В данной статье рассматривается понятие нравственных
ценностей, их значение в общественной жизни и роль социальных институтов
в их реализации. Анализируется функция семьи, образовательных учреждений,
религиозных и государственных структур. Автор подчеркивает значение
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
411
нравственных ценностей в построении стабильного общества и раскрывает
актуальные проблемы настоящего времени.
Ключевые слова: Нравственные ценности, социальные институты,
семья, образование, общество.
Axloqiy qadriyatlar – bu jamiyatda qabul qilingan, odamlar xatti-harakatlarini
tartibga soluvchi, ularning o‘zaro munosabatlariga yo‘naltiruvchi umumiy
tamoyillardir. Ushbu qadriyatlar jamiyatning barqarorligi, fuqarolarning ongli faoliyati
va madaniy rivojlanishida asosiy omillardan biridir. Ijtimoiy institutlar – oila, maktab,
diniy tashkilotlar, OAV va davlat muassasalari – ushbu qadriyatlarni shakllantirish va
mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev ta'kidlaganidek: “Milliy o‘zlikni saqlab qolish va uni boyitish, ayni vaqtda
global dunyoga ochilish — bu murakkab, ammo zarur yo‘l.”(
Mirziyoyev Sh.M. "Yangi
O‘zbekiston strategiyasi", 2021-yil, 25-bet
). Axloqiy qadriyatlar yuksak insoniy
fazilatlar – halollik, adolat, mehr-oqibat, sabr-toqat, fidoyilik kabi tushunchalarni o‘z
ichiga oladi. Bu qadriyatlar inson ongida shakllanib, ularning amaliy faoliyatida
namoyon bo‘ladi. Axloqiy qadriyatlar shaxsiy hayotda – yaqinlarga, do‘stlarga,
qo‘shnilarga bo‘lgan munosabatda – muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, ular ijtimoiy
hayotning barcha sohalarida, masalan, ish joyida, ta’lim muassasalarida, davlat
boshqaruvida ham asosiy tamoyil sifatida xizmat qiladi. Insonning axloqiy fazilatlari
uning jamiyatdagi obro‘si, ijtimoiy mas'uliyati va fuqarolik burchini ado etishda
muhim omildir. O‘zbekiston xalq ma’naviyatining buyuk namoyandasi Abdulla
Avloniy axloqiy tarbiyaning jamiyat hayotidagi o‘rnini quyidagicha ifodalagan:
“Axloq degani – insonni inson qiladigan odob va fazilatlar majmuidir.” (
Avloniy A.
“Turkiy guliston yoxud axloq”, 1913-yil, 12-bet
). Zamonaviy jamiyatda axloqiy
qadriyatlarning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Axborot texnologiyalari,
globallashuv va madaniy xilma-xillik fonida axloqiy mezonlar ko‘p hollarda
tanazzulga yuz tutmoqda. Shu sababli, axloqiy qadriyatlarni asrash va yosh avlod
ongiga singdirish dolzarb vazifadir. Bu borada nafaqat oila va ta’lim muassasalari,
balki davlat siyosati, ommaviy axborot vositalari va diniy institutlar ham muhim rol
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
412
o‘ynaydi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, axloqiy qadriyatlar jamiyat taraqqiyoti va
insoniylik poydevori sifatida e’tirof etilishi kerak. Ular nafaqat kishilar orasidagi
tinchlik va totuvlikni ta’minlaydi, balki xalqning umumiy madaniy saviyasini, ijtimoiy
birdamlikni va ma’naviy barqarorlikni belgilab beradi. Oila – bu jamiyatning eng
muhim ijtimoiy instituti bo‘lib, axloqiy qadriyatlarning shakllanishi, avloddan-avlodga
uzatilishi va mustahkamlanishida beqiyos o‘rin tutadi. Har bir insonning ilk ijtimoiy
tajribasi aynan oilada boshlanadi. Bola ilk bor mehr, muhabbat, hurmat, sabr-toqat,
halollik, mas’uliyat kabi tushunchalarni ota-ona va yaqinlarining xatti-harakatlarida
ko‘radi hamda o‘rganadi. Bu esa uning shaxs sifatida shakllanishiga, jamiyatda o‘z
o‘rnini topishiga asos bo‘ladi. O‘zbekistonda oila qadimdan muqaddas maskan,
tarbiyaning beshigi sifatida e’tirof etilgan. Milliy qadriyatlarimizda ota-onani hurmat
qilish, kattalarga itoatkorlik, kichiklarga mehr ko‘rsatish singari axloqiy me’yorlar
aynan oilada shakllanadi. Bu borada huquqiy asos sifatida xizmat qiluvchi muhim
hujjat – “Oila kodeksi”da quyidagicha ta’kidlangan:“Farzandlar ota-onaning parvarishi
ostida axloqiy jihatdan barkamol bo‘lib ulg‘ayishi zarur.”(
O‘zbekiston Respublikasi
Oila kodeksi, 1998-yil, 3-modda
). Oilaning axloqiy tarbiyadagi o‘rni nafaqat farzandga
to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishda, balki jamiyatga foydali shaxs yetishtirishda ham muhim
sanaladi. Bu borada atoqli pedagog va ma’rifatchi Abdulla Avloniy shunday degan
edi:“Oila tarbiyasi – millat kelajagining eng asosiy negizidir.”(
Avloniy A. “Turkiy
guliston yoxud axloq”, 1913-yil, 24-bet
).
Bugungi kunda zamonaviy texnologiyalar, ommaviy axborot vositalari va
global madaniy ta’sirlar oilaning axloqiy tarbiyadagi roliga muayyan ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bu holat ayrim hollarda yoshlarning ma’naviy tanazzulga yuz tutishiga
sabab bo‘lmoqda. Shuning uchun ham oilada farzandlar bilan doimiy muloqotda
bo‘lish, ularni ijtimoiy muammolardan xabardor qilish va milliy-axloqiy qadriyatlar
ruhida tarbiyalash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Yuqoridagilardan kelib chiqib
aytish mumkinki, oila axloqiy qadriyatlarning boshlang‘ich o‘chog‘i sifatida har doim
markaziy o‘rinda turadi. Sog‘lom oila – sog‘lom jamiyatning kafolati, barkamol avlod
tarbiyasining asosiy omilidir. Ta’lim muassasalari shaxsning barkamol yetishishida
asosiy rol o‘ynaydigan ijtimoiy institutlardan biridir. Ta’lim faqat nazariy bilim berish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
413
bilan cheklanmay, yosh avlodni axloqiy jihatdan tarbiyalash, ularda fuqarolik ongini,
Vatanga sadoqat, odob va burch tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qilishi lozim.
Maktab, kollej, litsey va oliy o‘quv yurtlari yoshlar ongiga halollik, mehnatsevarlik,
hurmat, bag‘rikenglik kabi yuksak axloqiy fazilatlarni singdirish orqali sog‘lom
jamiyat barpo etishga hissa qo‘shadi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.A. Karimov bu borada quyidagicha fikr bildirgan: “Yoshlarga faqat bilim emas, balki
qalb tarbiyasi ham kerak.” (
Karimov I.A., “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”,
2008-yil, 34-bet
). Shuningdek, davlatimiz tomonidan qabul qilingan “Ta’lim
to‘g‘risida”gi qonun va “Milliy dastur”larda ham tarbiyaning ustuvorligi alohida
ta’kidlangan. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim bosqichidan boshlab axloqiy me’yorlar,
ijtimoiy qadriyatlar va milliy an’analarni o‘rgatish davlat siyosatining muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Diniy institutlar, xususan masjidlar, diniy ta’lim muassasalari
va ulamolar jamiyatda axloqiy qadriyatlarning mustahkamlanishida muhim o‘rin
tutadi. Islom dini insonni ma’naviy tozalikka, halollik, sabr, adolat, mehnat va mehr-
muruvvatga undaydi. Diniy manbalar va imom-xatiblar targ‘ibotlari orqali odamlar
hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi axloqiy tamoyillar shakllanadi. Diniy institutlar
ayniqsa yoshlar o‘rtasida axloqiy buzilishlarning oldini olish, ma’naviy bo‘shliqni
to‘ldirish va ekstremistik oqimlarga qarshi immunitetni shakllantirishda muhim vosita
hisoblanadi. O‘zbekiston musulmonlari idorasi, diniy ta’lim maktablari hamda mahalla
masjidlari orqali olib borilayotgan diniy-ma’rifiy ishlarda bu maqsadlar asos qilib
olingan. Zamonaviy axborot makonida ommaviy axborot vositalari (OAV) va ijtimoiy
tarmoqlar kishilar, ayniqsa yoshlarning ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet,
televideniye, radio va ijtimoiy media platformalar insonlar axloqiy qarashlariga
bevosita ta’sir etuvchi vositalar sifatida maydonga chiqdi. Shu sababli, bu vositalar
orqali tarqatilayotgan axborotlar mazmuni, ma’naviy va axloqiy jihatdan sog‘lom
bo‘lishi lozim. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar orasida tezkor aloqa va fikr almashish
vositasi bo‘lishi bilan birga, ularning axloqiy qarorlariga ham ta’sir etadi. Salbiy
kontentlar – zo‘ravonlik, behayolik, yolg‘on, kibr va nafrat targ‘ib qiluvchi materiallar
yosh ongiga zarar yetkazishi mumkin. Shu bois axborot xavfsizligini ta’minlash,
yoshlar ongini filtrlangan, ijobiy qadriyatlar asosida shakllantirish ijtimoiy mas’uliyatli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
414
harakatlarni talab etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 21-
dekabrdagi "Axborot makonida yoshlar ma’naviyatini himoya qilish chora-tadbirlari
to‘g‘risida"gi farmonida OAV va internetdagi kontentlarni nazorat qilish, yoshlar
ongini axloqiy jihatdan sog‘lom ma’lumotlar bilan to‘ldirish bo‘yicha muhim vazifalar
belgilab berilgan. Axloqiy qadriyatlar jamiyat taraqqiyotining asosi hisoblanadi. Ularni
shakllantirish va mustahkamlashda ijtimoiy institutlar – oila, maktab, diniy
tashkilotlar, ommaviy axborot vositalari va davlat muassasalari – o‘zaro hamkorlikda
ishlashi lozim. Shu tarzda sog‘lom, barqaror va ma’naviy yetuk jamiyat qurish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Avloniy A.
Turkiy guliston yoxud axloq
. – Toshkent: 1913. – 64 b. – 12-bet.
2.
Oila kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi. – Toshkent: 1998. – 3-modda.
3.
Mirziyoyev Sh.M.
Yangi O‘zbekiston strategiyasi
. – Toshkent: O‘zbekiston,
2021. – 432 b. – 25-bet.
4.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008. – 176 b. – 34-bet.
5.
Qur’oni Karim
, Niso surasi, 58-oyat.
6.
Rasulov R.
Axloq va jamiyat
. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi,
2017. – 98 b. – 43-bet.
