MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
76
INTEGRATSIYALASHGAN DASTURLAR.
INTEGRATSIYALASHGAN DARSLARNI TASHKIL ETISHNING
SAMARADORLIGI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabasi
Berdiyorova Mahfuza Baxtiyor qizi
mahfuzaberdiyorova27@gmail.com
Boshlangich talim nazariyasi kafedrasi
Assistent o'qituvchisi
Umarova Dilafruz Anvarovna
E-mail: umarovadilaftuz@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada integratsiyalashgan dasturlar haqida uning
ijobiy va salbiy tomonlari haqida fikr yuritilgan. Integratsiyalashgan darslarning
samaradorligini oshirish uchun qanday usullardan foydalanish, fanlararo va
mavzulararo bir biriga bog'lashda har xil metodlar qo'llash borasida gap
ketgan.Bundan tashqari, fanlarni o'zaro integratsiya qilish jarayonida o'quvchilar
mustaqil fikrlashga, tafakkurini kengaytirishga yordam berishi bayon qilingan.
Kalit so’zlar: integratsiya, dars, ta'lim,fan, usul, platforma, dastur, bilim,
mustaqil, tafakkur.
Abstract. This article discusses integrated programs, their positive and
negative aspects. It discusses what methods to use to increase the effectiveness of
integrated lessons, and the use of various methods for connecting interdisciplinary and
inter-thematic subjects. In addition, it is stated that the process of integrating subjects
helps students to think independently and expand their thinking.
Keywords: integration, lesson, education, science, method, platform, program,
knowledge, independent, thinking.
Абстрактный. В данной статье рассматриваются интегрированные
программы, их плюсы и минусы. В нем обсуждается, какие методы следует
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
77
использовать для повышения эффективности интегрированных уроков, а
также использование различных методов для связи междисциплинарных и
междисциплинарных тем. Кроме того, подчеркивается, что процесс
интеграции предметов помогает учащимся мыслить самостоятельно и
расширять свое мышление.
Ключевые слова: интеграция, урок, образование, наука, метод,
платформа, программа, знание, самостоятельность, мышление.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda har bir shaxsdan keng ko‘lamli bilim, malaka va
ko‘nikmalar talab etiladi. An’anaviy ta'lim tizimi ko‘pincha bilimlarni alohida fanlar
doirasida shakllantirishga qaratilgan bo‘lsa, integratsiyalashgan ta'lim yondashuvi
bilimlarni uyg‘un holda berish, o‘quvchilarning tizimli tafakkurini shakllantirishga
qaratilgan. Integratsiyalashgan dasturlar va darslar yordamida fanlararo bog‘liqlikni
ko‘rsatish, bilimlarning amaliy ahamiyatini oshirish va o‘quvchilarda real hayotiy
muammolarni hal etish ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin.
Asosiy qism
Integratsiya — bu turli bilim sohalarini o‘zaro uyg‘unlashtirib, o‘quvchini ko‘p
qirrali va chuqur bilim olishiga imkon beradigan metodologik yondashuvdir. Bugungi
kunda dunyoning rivojlangan ta'lim tizimlarida integratsiyalashgan darslar
o‘quvchilarning mustaqil va tanqidiy fikrlashini rivojlantirishda asosiy vosita bo‘lib
xizmat qilmoqda.
Integratsiya (lotincha
integratio –
tiklash,
toʻldirish,
integer –
butun soʻzidan)— bu suveren davlatlar oʻrtasida tovarlar, xizmatlar, moliya,
investitsiya, ishchi kuchi erkin harakatlanadigan iqtisodiy kenglikni tashkil qilish
maqsadida birlashish jarayoni.Shu bilan birga fanlarning yaqinlashishi va oʻzaro
aloqa jarayoni hisoblanadi.
Integratsiyalashgan dastur — bu ikki yoki undan ortiq fanlarni yagona maqsad
asosida birlashtirgan, o‘zaro bog‘liq bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarni
shakllantirishga xizmat qiluvchi o‘quv dasturidir. Bu yondashuv ta'lim jarayonida
o‘quvchilarda real hayotdagi murakkab vaziyatlarni yechish uchun zarur bo‘lgan ko‘p
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
78
tomonlama bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirish imkonini beradi. O‘quvchilarning
o‘ziga bo'lgan ishonchi mustaqil fikrlashini oshirishga ham yetarli darajada xizmat
qiladi. Integratsiyalashgan dasturlarining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud ular
quyadigilar:
Fanlar o‘rtasidagi chegaralarni kamaytiradi; Bilimlarning amaliyotga tatbiq
etilishini osonlashtiradi; Mustaqil va ijodiy fikrlashni rivojlantiradi; O‘quvchilarda
kompleks yondashuv asosida muammolarni hal qilish ko‘nikmasini shakllantiradi.
Integratsiyani ivojlantiruvchi shakllar ham yo‘q emas. Misol qiladigan bo'lsak,
Tematik integratsiya: Bir nechta fanlar bir umumiy mavzu atrofida
birlashtiriladi.Masalan, Boshlang‘ich sinflarning ona tili, o'qish, matematika fanlarini
oladigan bo'lsak, Matematik misollar javobi ostida ona tili yoki o'qish faniga oid
yashirin so‘z berilgan bo'ladi. Misolni yechish orqali o'quvchilar bu atamani topishadi.
Bu jarayon orqali o‘quvchilarning tafakkuri va so‘z boyligi ham oshadi.
Kontseptual integratsiya: Asosiy tushunchalar atrofida fanlar o‘zaro
bog‘lanadi.Bunda har xil fanlar orasida bitta mavzu emas, bitta tema orqali fanlarni
birlashtiradi.
Muammoli integratsiya: Muammoni hal qilish uchun turli fanlardan bilim va
usullar qo‘llaniladi. Biror bir muammo yuzasidan har xil fanlararni o'z o'rnida qo'llash
tushunildi.
Integratsiyalashgan dasturlar va integratsiyalashgan dars jarayonida
o'quvchilar zerikishi kuzatilmaydi.
Integratsiyalashgan dars — bu o‘quvchilarga bir vaqtning o‘zida bir nechta
fanlar doirasidagi bilimlarni o‘zlashtirish imkonini beradigan, real hayotiy vaziyatlarga
asoslangan o‘quv faoliyati.
Uning tashkil etish usullari ham bor. Loyiha usuli: O‘quvchilar fanlararo
loyihalar ustida ishlaydi. Muammoli vaziyat yaratish: O‘quvchilarga real muammoni
yechish uchun bir nechta fanlardan bilimlarni qo‘llash topshiriladi.
Integratsiyalashgan seminarlar: Bir nechta fan o‘qituvchilari ishtirokida
seminar darslar tashkil etiladi. O'quvchi va o'qituvchi o'rtasida hamkorlikda amalga
oshiriladigan usul trening ham bo'la oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
79
Rolli o‘yinlar va simulyatsiyalar: Fanlararo muammolar asosida rollar
taqsimlanadi va vaziyatlar hal qilinadi. Shu orqali integratsiyalashgan ta'lim samarali
o'tadi.
Integratsiyalashgan ta'lim samarali bo‘lishi uchun har bir ishtirokchi kreativ
bo'lishi har qanday muammoga yechim topa olishi lozim.
Integratsiyalashgan ta’lim va darsning asosiy tavsifiy xususiyatlari dars
jarayoning samarali otishi uchun asosiy imkon yaratib beradi.O‘ganilayotgan
materialning nazariy va ishlab chiqarish ta'limining sintezi;faoliyat sintezi; umumta'lim
fanlarning o'zaro sintezi;ikki yoki undan ortiq pedagog faoliyatining sintezi va
boshqalar.
Integrallashgan dars modelining o'ziga xos xususiyati shundaki,o'qish
davomida nazariy va amaliyot birga qo'shib o'qitiladi. Bunda birinchi navbatda 6
soatlik bitta mashg'ulot davomida maxsus texnologiya va ishlab chiqarish ta'limning
birgalikda qo'shib olib borilishi o'quvchilar bilimi uchun yaxshi samara beradi.
Mutaxassislar tomonidan integratsiyalashgan darsdan foydalanishning
quyidagi ijobiy natijalarini ajratishgan:
1.Oquvchilarning o'rganilayotgan materialning nisbatan tugallangan yaxlit
qismi chuqur va mustahkam o'zlashtirishlari ta'minlandi.
2. O'quvchilarni faoliyatining turli tuman ko'rinish va shakllariga jalb qilish.
Faoliyatni tashkil etishning frontal, guruh va individual shakllarni maqbul tarzda birga
qo'shib olib borish uchun qulay sharoitlar yaratiladi.
3.Pedagog va o'quvchilarning birgalikda ijod qilishlariga keng imkoniyatlar
yaratiladi, o'quv jarayonida hamkorlik, o'zaro yordam, ta'limning insonparvarlashuvi
namoyon bo'ladi.
4.Pedagog ta'limni tashkil etishning,komplekslashtirishning turli-tuman
shakllaridan,ularni o'quv kuni doirasida, o'quv jarayonida o'quvchilar faolligini
ta'minlaydigan va qollab quvvatlab turadigan shakllarga (masalan, guruhlarda dars
suhbat- ma'ruza-mustaqil ish )integratsiya qilish imkoniga ega bo'ladi.
5.O‘quvchilarni majburlab o'qitish yo'qoladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
80
6. Ta'limni haqiqiy differentsiyalash, o'quvchilarning yosh, aqliy, jismoniy
xususiyatlarini hisobga olish uchun shart sharoitlar yuzaga keladi.
7. O'quv kuning kaleydoskopga o'xshagan xususiyati yo'qoladi. Buning
natijasida esa o‘quvchilar va pedagoglar uchun darslarga tayyorgarlik
Integratsiyalashgan metamatika darsida-arifmetik materiallarni o'zlashtirishga
imkon beruvchi arifmetika,algebra va geometriya elementlari, shu bilan birga algebra
va Geometriya, mehnat ta'limi asoslarini o'rgatishga tayyorgarlik. Boshidan
integratsiyalashgan kurs tabiatshunoslik(tabiatshunoslik asoslari, geografiya).
Boshidan integratsiyalashgan yuqoridagi kursan tashqari quyidagi fanlar birikishi
mumkin:o'qish-rus tili, o'qish tabiatshunoslik o'qish tasviriy san'at o'qish musiqa
tabiatshunoslik matematika tabiatshunoslik mehnat ta'limi matematika mehnat ta'limi
matematika jismoniy tarbiya.
Integratsiya ta'lim maqsadi sifatida olam tizimining alohida qismlari
bog'liqligini ko‘rsatuvchi bilimlarni berish emas, bolani barcha elementlari bir-biriga
bog‘liq yaxlit olamni tasavvur qilishga birinchi qadamlarida o‘rgatishi kerak. Bu
maqsadni boshlang'ich maktab amalga oshirishi lozim. Integratsiya- predmetli bilimlar
chegarasida yangi tasavvurlarni qabul qilish vositasi hamdir.
Integratsiyalashgan dastur, ta'lim va integratsiyalashgan dars bilan birga
integratsi uchun foydalaniladigan zamonaviy platformalar ham asta sekinlik bilan
taraqqiy etib kelmoqda.
Integratsiya uchun foydalaniladigan zamonaviy platformalar quyidagilardan
iborat:
Mulesoft – Katta kompaniyalar uchun keng koʻlamli integratsiya yechimlarini
taqdim etuvchi platforma
..Zapier – Oson va tez integratsiyalar uchun iPaaS (Integration Platform as a
Service) yechimlari
.iPaaS platformalari – iPaaS platformalari integratsiyalarni tez va samarali
amalga oshirishga yordam beradi. Bundan bir necha yil oldin maktablarda informatika
o'qitilar edi. Hozirda esa bu fan Axborot texnologiyalari bo'lib o'zgardi bu ham albatta,
zamonaviy platformalar va ta'lim sohasining rivojlanishi e'tiborga olinmoqda. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
81
platformalar IT sohasining rivojlanishi uchun yaxshi samara beradi. Bundan
ko'zlangan aniq maqsad, vazifalarni belgilashdir. Fanlararo bog‘liqlikni mantiqan
asoslash; Metod va shakllarning xilma-xilligini ta’minlash; O‘quvchilarning yosh va
individual xususiyatlarini hisobga olish; Interfaol va amaliy mashg‘ulotlarga e'tibor
qaratish.
Samarali integratsiyalashgan ta'lim natijasida o‘quvchilarda chuqur bilim,
tizimli fikrlash, amaliyotga tayyorlik va ijtimoiy ko‘nikmalar shakllanadi
integratsiyalashgan dars jarayonida o'quvchilar bilan birgalikda turli xil metod va
usullardan foydalanish mumkin
Integratsiyalashgan darslarda quyidagi interfaol metodlar samarali hisoblanadi:
"Aqliy hujum" (brainstorming): G‘oyalarni tezda ishlab chiqish va tanlash.
"Debat" (munozara): Turli fanlar asosida fikr almashish. "Rol o‘ynash": Hayotiy
vaziyatlarni modellashtirish. "Klaster usuli": Asosiy tushunchalarni grafik tarzda
ifodalash. "Fishbone diagrammasi": Muammoni tahlil qilish va sabablari hamda
oqibatlarini aniqlash.
Bunday metodlar o‘quvchilarning darsdagi faolligini oshiradi, ularni mustaqil
fikrlashga undaydi va o‘z fikrini asoslab berishga o‘rgatadi.
Integratsiyalashgan darslarga har xil fanlar bilan o'zaro bog'lanadigan fanlarni
misol qilsak. Masalan,
1-misol: Adabiyot va tarix fanlari integratsiyasi
Dars mavzusi: “Amir Temur shaxsiyati adabiy manbalarda”
Dars davomida o‘quvchilar Amir Temur haqidagi tarixiy faktlarni va adabiy
asarlardagi badiiy tasvirlarni tahlil qilishadi. Bu esa tarixiy voqealarni estetik qabul
qilish va badiiy tafakkurni rivojlantiradi.
2-misol: Matematika va texnologiya fanlari integratsiyasi
Dars mavzusi: “Geometrik shakllar va dizayn”
O‘quvchilar geometrik shakllardan foydalangan holda amaliy buyumlar
loyihalashadi. Bu orqali ularda matematika bilimlaridan amaliy foydalanish
ko‘nikmasi shakllanadi.Har bir ishning ijobiy tomoni bilan birga salbiy tomonlari ham
uchrab turadi. Integratsiyalashgan dars jarayonida multimedia, televizor yetishmasligi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
82
elektr energiyasining o'chib qolishi ham mumkin.Shu bilan birga har o‘qituvchilarning
yetarli tayyorgarlikka ega emasligi; Fanlar o‘rtasida mantiqiy bog‘liqlikni aniqlashdagi
qiyinchiliklar; Darslarga tayyorgarlik ko‘rish uchun ko‘p vaqt talab etilishi; Ta'lim
dasturlarining qat'iy chegaralanganligi ehtimoldan xoli emas.
Bunga asosiy yechimlar albatta topiladi. O‘qituvchilar uchun maxsus o‘quv-
seminarlar va treninglar tashkil etish; Integratsiyalashgan ta'lim metodikalarini ishlab
chiqish va takomillashtirish; Ta'lim dasturlarini moslashtirish va integratsiyalashgan
o‘quv rejalarini joriy etish; Tajriba almashish va ilg‘or tajribalarni ommalashtirish.
Xulosa
Integratsiyalashgan ta'lim zamonaviy ta'lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib,
o‘quvchilarda tizimli fikrlash, ijodiy yondashuv, tanqidiy tahlil va amaliy
ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Integratsiyalashgan darslar orqali o‘quvchilarning bilim
darajasi oshadi, ularning o‘zaro muloqot qilish, hamkorlikda ishlash va real
muammolarni hal etish qobiliyatlari shakllanadi.
Ta'limda integratsiyalashgan yondashuvni joriy etish o‘quvchilarning hayotga
tayyorlanishini ta'minlaydi va ularni jamiyatda faol ishtirok etishga tayyorlaydi.
9. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Abdullayeva S. "Innovatsion ta'lim texnologiyalari", Toshkent, 2020. 2.Karimov A.
"Integratsiyalashgan o‘qitish metodikasi", Samarqand, 2021. 3. Vygotskiy L.S.
"Pedagogik psixologiya", Moskva, 2005.
4. Dewey J. "Experience and Education", New York, 1938. UNESCO report on
education for sustainable development, 2020. Shodmonov Yo.G'. "Ta'limda
zamonaviy metodlar", Toshkent, 2019.
5. .R. Mavlyanova, N. Raxmanqulova "Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi innovatsiya
va integratsiya integratsiya" Toshkent "Voris-nashriyot" 2013.
Anvarovna, Umarova Dilafruz. "INTEGRATSIYALASHGAN TA'LIMDA O'YIN
TEXNOLOGIYALARI."
MODERN
EDUCATIONAL
SYSTEM
AND
INNOVATIVE TEUmarova,
6. Dilafruz Anvarovna. "IMPROVING THE METHODOLOGY OF SOCIO-
EMOTIONAL DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
83
TECHNOLOGICAL EDUCATION IN PRIMARY GRADES." Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal 5.03 (2024): 394-403.SOLUTIONS 1.2 (2024): 23-
25.
7.Anvarovna, Umarova Dilafruz. "BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA
IJTIMOIY
USTANOVKALARNI
RIVOJLANTIRISH
TEXNOLOGIYASI."
TADQIQOTLAR 31.4 (2024): 3-6.
8.Umarova, Dilafruz Anvarovna. "BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA TEXNOLOGIK
TA’LIM
JARAYONIDA
O
‘QUVCHILARNI
IJTIMOIY-HISSIY
RIVOJLANTIRISH
METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH."
GOLDEN
BRAIN 1.30 (2023): 46-49.
