MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
63
O’QUVCHINI MUSTAQIL FIKRLASHGA YO’NALTIRISHDA
INTEGRATSIYALASHGAN TA’LIMNING ROLI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Boshlangich talim yo‘nalishi 4-bosqich talabasi
Turdiyeva Gavhar Safaraliyevna
E-mail:
gavhart67@gmail.com
Tel raqam:97-805-42-
Boshlangich talim nazariyasi kafedrasi
Assistent o'qituvchisi
Umarova Dilafruz Anvarovna
Annotatsiya:Ushbu maqolada o‘quvchilarning integratsiyalashgan dars
jarayoni orqali o'quvchilarning nutqini ostirish haqida fikr yuritilgan. Shu bilan birga
zamonaviy metodlardan unumli foydalanish o'rgatuvchi va o'rganuvchi uchun
samarali usullardan foydalanilgan. Bundan tashqari zamonaviy ta'limning boshqa
maqsadi instegratsiya ta'limi orqali rivojlanishi e'tirof etilgan.
Kalit so'zlar: mustaqil, zamonaviy, innovatsiya, integratsiya, fan,bog'liq, usul.
Abstract: This article discusses the development of students' speech through an
integrated learning process. At the same time, the effective use of modern methods is
used, which is effective for both the teacher and the learner. In addition, another goal
of modern education is recognized as the development of integrated education.
Keywords: independent, modern, innovation, integration, science, related,
method.
Аннотация: В данной статье рассматривается развитие речи
учащихся посредством интегрированного процесса обучения. При этом
эффективно используются современные методы, что выгодно как для
преподавателя, так и для обучающегося. Кроме того, еще одной целью
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
64
современного образования признается развитие через интеграционное
образование.
Ключевые слова: независимый, современный, инновация, интеграция,
наука, связанный, метод.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim jarayonining asosiy maqsadi – har tomonlama rivojlangan,
mustaqil
fikrlaydigan,
muammolarga
ijodiy
yondasha
oladigan
shaxsni
shakllantirishdan iborat. Bunday kompetensiyani shakllantirishda an’anaviy fanlararo
chegaralarni bartaraf etuvchi, tizimli va kontekstual yondashuvga asoslangan
integratsiyalashgan ta’lim muhim o‘rin tutadi.
Asosiy qism
Integratsiyalashgan ta’lim – bu fanlararo bog‘liqlik asosida bilimlarni yagona
tizimda o‘rgatishga yo‘naltirilgan yondashuvdir. U o‘quvchining olgan bilimlarini
hayotiy holatlar bilan bog‘lash, turli fanlar o‘rtasidagi aloqalarni anglash, tahlil qilish
va umumlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Integratsiyalashgan ta’lim nafaqat
bilim berishni, balki fikrlash madaniyatini shakllantirishni ham ko‘zda
tutadi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, integratsiyalashgan yondashuv orqali bilim
berilgan o‘quvchilar an’anaviy o‘quvchilarga qaraganda muammolarni hal qilishda
mustaqil fikrlashga ko‘proq moyil bo‘ladi. Bunda ikki o'quvchini o'zaro taqqoslash
orqali aniqlasa ham bo‘ladi. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Xalq
ta’limi vazirligi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qilish inspeksiyasi tomonidan
o‘tkazilgan monitoringda integratsiyalashgan metodlar qo‘llanilgan sinflarda mustaqil
ishlash, qaror qabul qilish va fikr bildirish ko‘nikmalari 18% ga yuqori natija
bergan.O‘yin vositasida o‘quvchilarning bilim o‘zlashtirish jarayoni qulaylashadi,
turli xil predmetlar bilan munosabatda bo‘lishga o‘rganadi, shuningdek, ularda
muomala madaniyati shakllanadi. Kattalar bilan qanday muloqotda bo‘lishi va qanday
suhbatlar qurishi rivojlantiradi. Muhimi, didaktik o‘yinlar jarayonida bolada o‘z
kuchiga ishonch shakllanadi, erkin harakat qilishga, o‘z fikrlarini erkin bayon
qilishga o‘rganadi, mustaqil fikrlar bildira boshlaydi. Masalan, “Suratdagi xatoni
top” o‘yinida bola suratni mustaqil kuzatadi. Xuddi shuningdek, “Bo‘lishi mumkin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
65
emas”, “Matndagi xatoni top” o‘yinlari, rebus, boshqotirma kabilar o‘quvchilarning
fikrlash jarayonini faollashtiradi va mustaqil fikrlashga o‘rgatadi.Mustaqil fikrlash –
bu o‘quvchining mustaqil ravishda axborotni tahlil qilish, mantiqiy xulosa chiqarish,
qaror qabul qilish va o‘z fikrini asoslab bera olish qobiliyatidir. Masalan, dars
jarayonida boshlang‘ich sinf o'quvchilariga "Bahor" faslining rasmini ko'rsatib bu
qaysi fasl nimalar tasvirlangan deb so'rash orqali nutqini ostirish ham maqsadga
muvofiq. O'quvchilar o'zi ko'rgan narsalarini mustaqil ayta olish qobiliyatiga ega
bo'ladi. Bu ko‘nikmalar zamonaviy jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun
zarurdir. Integratsiyalashgan ta’lim o‘quvchini turli fanlar doirasida fikr yuritishga,
o‘xshashlik va tafovutlarni aniqlashga, real hayotdagi muammolarga fanlararo
yondashuv orqali yechim topishga o‘rgatadi.Masalan tabiatshunoslik, o‘qish, husnixat
va matematika fanlari nutq o‘stirish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. I.G.Pestolotssi
ta‘kidlaganidek "......aql notinch sezgili idrok qilishdan aniq tushunchalarga
ko‘tariladigan manbadir". Bu tushunchalarni anglash esa nutq san'ati bilan birga
yuradi. Erkin tabiat tasvirlari bolada mantiq bilan birga ta‘sirchanlikni ham
rivojlantiradi. Har bir darsda nutq o‘stirish masalalari hal qilinadi. Bunda
o‘rganilayotgan materialning o‘ziga xosligi va nutq o‘stirish masalasini tanlashning
maqsadga muvofiqligi hisobga olinadi. O‘quvchchilar bunday darslarni juda yaxshi
ko'radilar. Ular ko‘p yangi kerakli tushunchalar beradi,tasavvurlarini tartibga
soladi,o‘quvchilar boshqa darslarda olgan bilimlaridan foydalanishlari zarur bo‘lgan
holatlarni yaratadi. Bunday holatda bolalar o'rganilayotgan materialni yaxshiroq
o'zlashtiradilar. Bilimlar tizim holiga keladi va o‘quvchilar uchun juda zarur bo'lib
qoladi. O‘quvchilar ekologik muammolarni aniqlash, ularni tahlil qilish va yechim
taklif qilishda mustaqil fikr yurita oladi. Yoki tarix va adabiyot fanlari orqali tarixiy
voqealarning tahlili asosida badiiy tafakkurni shakllantiradi. Pedagog olima O.
Jo‘raevaning fikricha, “integratsiyalashgan ta’lim modeli o‘quvchilarda tahliliy
fikrlashni, muloqot madaniyatini va muammoni ko‘ra olish qobiliyatini shakllantiradi”
(Jo‘raeva O., 2022). Shuningdek, D. Deweyning konstruktivistik ta’lim nazariyasida
ta’kidlanishicha, o‘quvchi bilimni tayyor holatda emas, balki o‘z faoliyati davomida,
amaliyot orqali egallashi zarur. Bu esa bevosita integratsiyalashgan yondashuv bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
66
uyg‘unlashadi deb ta'kidlaydilar.Shu bilan birga Sharq allomalarimizning fikrlari ham
o'quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga katta yordam beradi. Masalan,
Ulug‘ vatandoshimiz Abu Nasr Forobiy to‘g‘ri so‘zlash, to‘g‘ri mantiqiy xulosalar
chiqarish, mazmundor va go‘zal nutq tuzishda leksikologiya, grammatika va
mantiqning naqadar ahamiyati cheksizligi haqida shunday deydi: “Qanday qilib ta ’lim
berish va ta ’lim olish, flkrni qanday ifodalash, bayon etish, qanday so'rash va qanday
javob berish masalasiga kelganimizda, bu haqda bilimlarning eng birinchisi jismlarga
va hodisalarga ism beruvchi til haqidagi ilmlar deb tasdiqlayman... ” Forobiy “Fozil
odamlar shahri” asarida mudarrisning "so‘zlari aniq bo 'Isin, fikrini va aytmoqchi bo
‘Igan mulohazalarini ravon va ravshan bayon eta olsin... Bilish va o'qishga muhabbati
bo‘Isin, o'rganmoqchi bo'lgan bilimini charchashni sezmasdan, osonlik bilan о
'zlashtira olsin ” deydi. Ikki kishining suhbatida bir birini bezdirib qo'ymasdan
muloqot qilishi zarur. Ravon nutq yaxshi muloqot Insonning yuzida. Bu
vatandoshimizning fikrlari orqali falsafa fani bilan birgalikda tarix va boshqa fanlarni
bog'lashi mumkin.O‘z o‘zidan O'quvchilarni mustaqil fikrlashga o'rgatish qachondan
boshlanadi degan savol tug'ilishi mumkin. Bunda o'quvchilar qolaversa, yosh bolalar
o‘z tengdoshlari va o'zidan katta bo'lgan insonlar bilan qilingan suhbatlar natijasida har
xil savollar tug'ilishi mumkin. Masalan,Boshlang‘ich sinf o'quvchilari maktabga
kelganda o'qituvchidan har xil savollar so'raydi."Ustoz nega quyosh kunduzi chiqib
kechasi chiqmaydi" "nega oy biz yurganimizda qo'shilib harakatlanadi" nega
tishlarimiz sinib tushadi" kabi savollarni beradi. Bu jarayonda o'qituvchi erinmasdan
javob bersa o'quvchilarning mustaqil fikrlashi yanada kengayadi. Shuningdek, bu kabi
savollarga o'qituvchi javob bermasa o'quvchilarning o'ziga bo'lgan ishonchi pasayadi.
Integratsiyalashgan dars jarayonida keng imkoniyatlar mavjud. Bu jarayon orqali
o'quvchilar , mustaqil fikrlashga, kreativlikka, bilim samaradorligini oshirishga, nutqi
yaxshi rivojlanishiga turtki bo'ladi.
Xulosa
Integratsiyalashgan ta’lim zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas tarkibiy
qismiga aylanib bormoqda. U o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini
shakllantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Turli fanlararo aloqalarni o‘zaro
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
67
uyg‘unlashtirish orqali ta’lim jarayoni yanada mazmunli, mantiqan to‘g‘rilangan va
hayotga yaqin bo‘ladi. Bu esa o‘quvchini tayyor bilim emas, balki bilimni mustaqil
izlash,
qayta
ishlash
va
xulosa
chiqarishga
yo‘naltiradi.
Tadqiqotlar va amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, integratsiyalashgan ta’lim
vositasida ta’lim olayotgan o‘quvchilar aniq va mustaqil fikrlay oladi, muammolarga
ijodiy yondashadi va hayotiy qarorlarni mustaqil ravishda qabul qilishga tayyor
bo‘ladi. Shuning uchun ta’lim jarayonida integratsiyalashgan yondashuvga asoslangan
metodikalarni keng joriy etish dolzarb va zarur hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jo‘raeva O. *Integratsiyalashgan ta’lim orqali o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini
shakllantirish*. – Toshkent: O‘qituvchi, 2022.
2.Anvarovna, Umarova Dilafruz. "INTEGRATSIYALASHGAN TA'LIMDA O'YIN
TEXNOLOGIYALARI."
MODERN
EDUCATIONAL
SYSTEM
AND
INNOVATIVE TEUmarova,
3. Dilafruz Anvarovna. "IMPROVING THE METHODOLOGY OF SOCIO-
EMOTIONAL DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF
TECHNOLOGICAL EDUCATION IN PRIMARY GRADES." Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal 5.03 (2024): 394-403.SOLUTIONS 1.2 (2024): 23-
25.
4.Anvarovna, Umarova Dilafruz. "BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA
IJTIMOIY
USTANOVKALARNI
RIVOJLANTIRISH
TEXNOLOGIYASI."
TADQIQOTLAR 31.4 (2024): 3-6.
5.Umarova, Dilafruz Anvarovna. "BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA TEXNOLOGIK
TA’LIM
JARAYONIDA
O
‘QUVCHILARNI
IJTIMOIY-HISSIY
RIVOJLANTIRISH
METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH."
GOLDEN
BRAIN 1.30 (2023): 46-49.
6. Yusupova D.X. *Pedagogik texnologiyalar va integratsiyalashgan yondashuvlar*. –
Samarqand: SamDU, 2020.
7. Xodjayev A. *Ta’limda innovatsion texnologiyalar va ularning qo‘llanilishi*. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
68
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim sifatini oshirish va ilm-fan
sohasini rivojlantirishga oid” qarori. – 2020-yil 29-oktabr, PQ–4884-son.
9.Mavlonova R. *Pedagogik mahorat*. – Toshkent: TDPU, 2015.
10. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. *Integratsiyalashgan ta’lim
bo‘yicha metodik qo‘llanma*. – Toshkent, 2021.
11.R.Mavlyanova, N. Raxmanqulova "Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi innovatsiya
va integratsiya"Toshkent "Voris- nashriyot" 2013 O'quv qo'llanma.
12. Qodirova M. Bahodir qizi " O‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatishda
zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish" maqolasi. "O'zbekiston 2030
strategiyasi inson salohiyatini ro'yobga chiqarish imkoniyatlari" jurnali
