MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
416
BOSHLANG'ICH SINFLARDA MATEMATIKA FANINI BOSHQA
FANLAR BILAN INTEGRATSIYALASH
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Boshlang'ich ta'lim yoʻnalishi 4-bosqich talabasi
Abdinazarova Shahnoza Botir qizi
E-mail:abdinazarovashahnoza70@gmail.com.
Boshlangich talim nazariyasi kafedrasi
Assistent o'qituvchisi
Umarova Dilafruz Anvarovna
E-mail:umarovadilaftuz@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlangʻich sinflarda matematika fanini
boshqa fanlar bilan integratsiya qilish jarayonida o’quvchilar bilimini shakllantirish
va yangicha usullardan foydalanish haqida so‘z borgan.Matematika fani aniq fan
hisoblanganligi va barcha fanlar bilan chambarchas bog'liqligi va shu bilan birga
iqtisodiy bilimni rivojlantirish uchun ham matematika fanini bilishligi haqida fikr
yuritilgan
Kalit so‘zlar: matematika, ta'lim integratsiya,yangilik, qiziqish,raqam,fan,
yo‘nalish
Abstract: This article discusses the problem of monitoring and implementing
new methods of student knowledge in the process of integrating mathematics with other
subjects in middle school. Math.
Keywords: mathematics, education integration, innovation, speed, number,
science, direction
Аннотация: В статье рассматриваются вопросы мониторинга и новые
методы обучения учащихся в процессе интеграции математики с другими
предметами на уроках решения задач. Математика.
Ключевые слова: математика, интеграция образования, инновации,
скорость, числа, наука, направление
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
417
Kirish
Hozirgi kunda ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlar, integratsiyalashgan
darslar, tarmoq fanlararo aloqalar dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
boshlangʻich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqishini oshirish,
ularni kompleks fikrlashga o‘rgatish, real hayotiy holatlarda bilimni qo‘llay olish
ko‘nikmasini shakllantirish uchun fanlararo integratsiya samarali vosita hisoblanadi.
Matematika fani esa bu jarayonning asosiy o‘qi bo‘lib xizmat qiladi. Chunki, hamma
fanlar matematika fan bilan chambarchas bog'liq.
Asosiy qism
Integratsiya — bu o‘zaro bog‘liq fanlar yoki yo‘nalishlar o‘rtasidagi aloqani
mustahkamlash, bilimlarni uyg‘unlashtirish orqali o‘quvchilarda yaxlit tasavvurni
shakllantirish demakdir. Boshlang‘ich ta’limda bu yondashuv bolalarning yosh
xususiyatlari, psixologik ehtiyojlari va kognitiv rivojlanishiga to‘la mos keladi.
Integratsiyaning quyidagi turlari mavjud:
Mazmuniy integratsiya – fanlararo mavzular asosida bilimlarni birlashtirish;
Tarbiyaviy integratsiya – dars mazmuni orqali axloqiy va ijtimoiy tarbiyani
yo‘naltirish;
Amaliy
integratsiya
– real faoliyat orqali bilimlarni qo‘llash.
Matematika fani o‘z mohiyatiga ko‘ra aniq, tizimli va mantiqiy tafakkurni
rivojlantiradi. Uni boshqa fanlar bilan bog‘lab o‘qitish orqali o‘quvchilar:
O‘rganilayotgan mavzuni chuqur tushunadilar;
Fanlararo bog‘liqlikni his qiladilar;
Hayotiy holatlarga nisbatan amaliy yondashuvni shakllantiradilar.
Matematika darsida she’rlar, topishmoqlar, maqollar orqali sonlar, shakllar va
o‘lchamlar haqida tasavvurlar kengaytiriladi. Masalan: “Beshta barmog‘im bor, har
biri – do‘stim” kabi ifodalar orqali son tushunchalari mustahkamlanadi.Matematik
o‘yinlar - bunday o‘yinlardan biri bolalar yaxshi ko‘radigan mozaika o‘yinidir. Bu
o‘yin jarayonida bolalar mozaika detallaridan ketma-ket har xil rangli naqshlar,
figuralar, tuzadilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
418
Matematik ertaliklar - tashkil qilish uchun o‘yinlar bilan tanishish va ularni
mustaqil o‘tkazishdan foydalanish mumkin. Ba'zida ularni KVN shaklida, ermaklar
tariqasida o‘tkaziladi. Ertalik chorakda yoki yarim yilda hamma parallel sinflarda bir
marta o‘tkaziladi. Ikkinchi sinflar IV-chorak uchun ertalikdan birining rejasini
keltiramiz.
1.Mashg'ulot
maqsadini
aniqlovchi
shifrlangan
misollarni
yechish.
2."Kim to‘pqirroq, kim tezroq" o‘yinlari.
3.Tipik misollarni yechish.
4.She'riy masalalarni yechish.
5.Topishmoqlarni topish.
Matematika darsida she’rlar va ertaklar orqali boshlashi ham mumkin. Bunda
darsning istalgan qismi bo‘yicha har bir sinfdan 3-5 o‘quvchidan so‘raladi,javoblarga
berilgan ballar jamlanadi va oxirida g'oliblari e'lon qilinadi.Namuna sifatida "nol"
haqida ertakni keltirish mumkin. Qulaylik uchun ertaklar qismlarga bo‘linadi.
1.Juda qadim zamonlarda dengizlar va tog‘lardan narida Raqamiya mamlakati
bo‘lgan. Unda juda rostgo‘y insonlar yashashgan. Nolgina o‘zining dangasaligi va
yolg‘onchiligi bilan ajralib turgan.
2.Bir kuni sahrodan ancha narida qirolicha Arifmetika paydo bo‘lganligini va
Raqamiyaning barcha fuqarolarini o‘zida xizmat qilishga chaqirganligini hamma
biladi. Raqamiya bilan Arifmetika qirolligi orasida sahro bo‘lib, bu sahroni to‘rtta
daryo -Qo‘shish, Ayirish, Ko‘paytirish va Bo‘lish daryolari kesib o‘tardi. Arifmetika
qirolligiga qanday o‘tib borishi mumkin? Sonlar birlashishiga sahroni kesib o‘tishga
harakat qilishga axd qilishdi.
3.Ertalab vaqtli quyosh o‘z nurlarini yerga socha boshlashishi bilan sonlar
yo‘lga otlanishdi. Ular jaziramada uzoq yurishdi va qo‘shish darsiga o‘tib borishdi.
Sonlar suv ichish uchun daryoga o‘zlarini tashlashdi, ammo daryo ikkitadan boplib
turing va qo‘shiling, shunda ichishga suv beraman, dedi. Hamma daryo buyrug‘ini
bajardi. Daryo istagini tanlab nol ham bajardi. Ammo u bilan qo‘shilgan son norozi
bo‘ldi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
419
4. Ayirish daryosiga o‘tib borishdi. U ham suv uchun haq talab qildi. Ikkitadan bo‘lib
turish
va
katta
sondan
kichik
soni
ayirishni
talab
qildi.
5. Ko‘paytirish daryosi o‘zaro ko‘paytirishni talab qildi. Nol bilan juftlikda turgan son
umuman suv olmadi.
6. Bo‘lish daryosi oldida ham nol bilan juftlik turishni xohlamadi.
7. Qirolicha Arifmetika hamma sonlarni bu tanbal bilan kelishtirib qo‘ydi: U nolni
sonning yoniga shundaygina yozib qo‘yadigan bo‘ldi, bundan o‘sha son 10 marta ortdi.
Shundan keyin sonlar yaxshi yashab ketishdi. .
O‘quvchilarga berish mumkin bo‘lgan savollarni ba'zii namunalarini
keltiramiz.
1.Nega mamlakat Raqamiya deb ataladi? Nol soni nimani bildiradi?
2.Qirolicha Arifmetika matematikada nima bilan shug‘ullanadi? Sonlar raqamlardan
nimasi bilan farq qiladi?
3. Nol qo‘shilgan son nega norozi bo‘ladi.
4.Nega nol bilan juft tashkil qilgan son yo‘tqazib qo‘ydi?
5.Nega nol bilan turgan son daryodan suv ololmadi?
6.Nega bo‘lish daryosidan o‘tishga nol bilan sonlar juftlashishni xohlamadi? Shu kabi
bolalar bilimini va diqqatini tekshirish mumkin.
Integratsiyalashgan darslar 2 xil bo'ladi. Birinchisi, fanlararo integratsiya,
bitta mavzu orqali 2-3 ta fanni bir biri bilan bog'lash. Ikkinchisi, mavzulararo
integratsiya, bir mavzu yuzasidan turli fanlarni bog'lash.Shu jihatdan fanlararo
integratsiya qilishga quyidagilarni keltiramiz.
1.Matematika tabiatshunoslik.
O‘simliklarning o‘sish bosqichlarini o‘lchash, harorat o‘zgarishini grafikda
ifodalash, yil fasllaridagi o‘zgarishlarni solishtirish orqali matematika va
tabiatshunoslik bog‘lanadi.Masalan: haftalik harorat o‘zgarishiga doir jadval tuzish va
undan matematik xulosa chiqarish. Ob havo ma'lumotlarini berish
2. Texnologiya (mehnat taʼlimi):
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
420
Qo‘l mehnatida geometrik shakllarni yaratish, o‘lchamlar asosida ishlash,
simmetriyani aniqlash orqali amaliy mashg‘ulotlar bajariladi.Masalan: kvadrat,
uchburchak shakllarda kesilgan kartonlardan turli figuralar yasash.
3. Matematika-musiqa.
Ritmik sanash, taktlar orqali vaqt o‘lchovi bilan bog‘liq matematik
tushunchalar singdiriladi. Masalan: ¾ yoki 4/4 o‘lchovli musiqalarda zarb sanash
orqali kasr tushunchasi berilishi mumkin.Bundan tashqari matematik raqamlarga oid
qòshiqlar ham bor bunga misol qilib Sardor Mamadaliyevning "Raqamlar" qo'shig'ini
keltirishimiz mumkin.
Raqamlar bir kuni jam bo’ldi,
Birdan tortib to’qqizga qadar.
Eng birinchi bo’lib bir keldi,
Eng so’nggida to’qqiz darbadar.
Nolni taklif qilmadilar ham,
Uni raqam bilmadilar ham.
Maqtandilar rosa o’zaro,
Kelib chiqdi oxir mojaro.
Bir raqamlar boshiman, derdi,
To’qqiz zo’rdek ko’ksini kerdi.
Yetti esa sirliman, derdi.
Olti undan qolishmas edi.
Sakkiz, besh, to’rt, ikki hamda uch,
Maqtandilar ne so’z bo’lsa duch.
Xullas kalom, eng kichik bo’lib,
Ikkidan ham teng kichik bo’lib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
421
Bir sharmanda sharmisor bo’ldi,
Barcha raqam ustidan kuldi.
Shu payt nogoh nol kelib qoldi,
Bir uni shart yoniga oldi.
Shu yo’l bilan o’nga aylandi,
Va ayovsiz jangga shaylandi.
Hamma nolni yoniga tortdi,
Uning qadri, qimmati ortdi.
To’qqiz mahkam ushladi nolni –
To’qson bo’ldi, ko’ring bu holni.
Shunday qilib, nol talash bo’ldi,
Raqamlarga qiymat bosh bo’ldi.
Shoyad manzur sizga bu qissa,
Ushbu erur qissadan hissa:
Kamsitmang hech cho’pni, xasni ham,
Toshu kesak, baland, pastni ham.
Yetti emas, ming o’ylab so’ng deng,
Nol bo’lmasa, ming ham birga teng.
Bu qo'shiqni o'quvchilarga televezor orqali ko‘rsatish yaxshi samara beradi.
5. Jismoniy tarbiya- matematika
Harakatli o‘yinlar orqali sanash, tezlikni hisoblash, masofani o‘lchash, guruhga
bo‘lish kabi faoliyatlar bajariladi.Masalan: “Har 3 qadamda to‘xtab, raqam aytish”
o‘yini orqali sanash va ko‘paytirish mashqlari o‘rganiladi. Integratsiyaning afzalliklari
O‘quvchilarning fanga qiziqishi oshadi. Fanlar o‘rtasidagi bog‘liqlik orqali yaxlit
dunyoqarash shakllanadi.
Real
hayotdagi
muammolarni
hal
qilish
ko‘nikmasi
rivojlanadi.
Matematik tushunchalar mustahkamlanadi va amaliyotga tatbiq qilinadi. Amaliy
tavsiyalar o‘qituvchilar uchun.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
422
1.Dars rejasini tuzishda fanlararo bog‘liqlikni oldindan belgilash;
2. Darslarda o‘yin, hikoya, amaliy mashg‘ulotlarga keng o‘rin berish;
3. Ko‘rgazmali qurollar, jadval, grafik, tabiat namunalaridan foydalanish;
4. Guruhlarda ishlash orqali muloqot va hamkorlik ko‘nikmasini
rivojlantirish.
Xulosa.
Boshlangʻich sinflarda matematika fanini boshqa fanlar bilan integratsiyalash
– bu faqatgina darslarni rang-barang qilish emas, balki o‘quvchilarning intellektual,
mantiqiy va ijtimoiy rivojiga xizmat qiluvchi muhim didaktik yondashuvdir. Har bir
o‘qituvchi bu imkoniyatlardan samarali foydalansa, o‘quvchilar bilim olish jarayonida
nafaqat raqamlarni, balki hayotni anglashni ham o‘rganadilar..
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.Abdullayeva S. "Innovatsion ta'lim texnologiyalari", Toshkent, 2020. 2.R.
Mavlyanova, N. Raxmanqulova "Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi innovatsiya va
integratsiya integratsiya" Toshkent "Voris-nashriyot" 2013. 3.M. Sattarov
"Matematika fanini o'qitishda innovatsion yondashuv" "Zamonaviy dunyo
ta'limi:yangi davr muammolari-yangi yechimlar" mavzusidagi xalqaro ilmiy amaliy
anjuman materiallari 2024-yil 17-may.
4. Anvarovna, Umarova Dilafruz. "INTEGRATSIYALASHGAN TA'LIMDA O'YIN
TEXNOLOGIYALARI."
MODERN
EDUCATIONAL
SYSTEM
AND
INNOVATIVE TEUmarova,
5. Dilafruz Anvarovna. "IMPROVING THE METHODOLOGY OF SOCIO-
EMOTIONAL DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF
TECHNOLOGICAL EDUCATION IN PRIMARY GRADES." Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal 5.03 (2024): 394-403.SOLUTIONS 1.2 (2024): 23-
25.
6.Anvarovna, Umarova Dilafruz. "BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA
IJTIMOIY
USTANOVKALARNI
RIVOJLANTIRISH
TEXNOLOGIYASI."
TADQIQOTLAR 31.4 (2024): 3-6.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
423
7.Umarova, Dilafruz Anvarovna. "BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA TEXNOLOGIK
TA’LIM
JARAYONIDA
O
‘QUVCHILARNI
IJTIMOIY-HISSIY
RIVOJLANTIRISH
METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH."
GOLDEN
BRAIN 1.30 (2023): 46-49.
