MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
363
AVTOMOBIL FARALARI VA YORDAMCHI ELEKTR
JIHOZLARINI DIAGNOSTIKA QILISH
Nazirjonov Xudoyorbek Anvazoda
Paxtaobod tuman 1-son politexnikumi
Avtomobil elektr va elektron jixozlari tuzilishi
ularga texnik xizmat ko’rsatish va ta’mirlash
Xudoyorbeknazirjonov75@gmail.com
Tel: +998902043200
Anotatsiya: Ushbu maqola avtomobil faralari va yordamchi elektr
jihozlarining nosozliklarini aniqlash bo‘yicha diagnostika jarayonlariga
bag‘ishlangan. Maqolada faralar (halogen, ksenon, LED) va yordamchi elektr
jihozlarining (signal chiroqlari, ichki yoritish, oyna ko‘taruvchilar, audio tizimlar)
tuzilishi,
umumiy
nosozlik
turlari,
diagnostika
usullari
va
zamonaviy
texnologiyalarning roli keng yoritiladi. Shuningdek, xavfsizlik choralari, ekologik
jihatlar va diagnostika jarayonining avtomobil xavfsizligidagi ahamiyati tahlil
qilinadi. Maqola avtomobilsozlik sohasidagi mutaxassislar, avtoservis xodimlari va
talabalar uchun foydali manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: avtomobil faralari, yordamchi elektr jihozlari, diagnostika,
nosozlik, elektr tizimlari, xavfsizlik, avtomobilsozlik, ekologik ta‘sir.
Kirish
Avtomobilning elektr tizimlari, xususan, faralar va yordamchi elektr jihozlari
haydovchi xavfsizligi, qulayligi va transport vositasining funksionalligi uchun muhim
ahamiyatga ega. Faralar yo‘lni yoritish va ko‘rinishni ta‘minlasa, yordamchi jihozlar
(signal chiroqlari, ichki yoritish, oyna ko‘taruvchilar, audio tizimlar) avtomobilning
qulay ishlashini qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu komponentlarda yuzaga keladigan
nosozliklar haydash xavfsizligiga putur yetkazishi yoki foydalanuvchi tajribasini
buzishi mumkin. Diagnostika jarayoni nosozliklarni aniqlash, ularning sabablarini
tahlil qilish va ta‘mirlash yoki almashtirish bo‘yicha qaror qabul qilishni o‘z ichiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
364
oladi. Ushbu maqola avtomobil faralari va yordamchi elektr jihozlarini diagnostika
qilishning texnik usullari, asbob-uskunalari va amaliy qo‘llanilishini chuqur o‘rganadi.
Komponentlarning tuzilishi va funksiyalari
Avtomobilning faralari va yordamchi elektr jihozlari turli komponentlardan
iborat bo‘lib, har biri o‘ziga xos vazifaga ega.
Faralar
Faralar yo‘lni yoritish va boshqa haydovchilarga signal berish uchun ishlatiladi.
Ular quyidagi turlarga bo‘linadi:
Halogen faralar
: An‘anaviy va arzon, lekin energiya samaradorligi past.
Ksenon (HID) faralar
: Yuqori yorug‘lik intensivligi va uzoq umr
ko‘rish, lekin qimmat.
LED faralar
: Eng zamonaviy, energiya tejamkor va uzoq muddatli.
Faralar linza, reflektor, lampochka va elektr ulagichlardan iborat bo‘lib, zamonaviy
modellarda adaptiv yoritish va avtomatik sozlash tizimlari mavjud.
Yordamchi elektr jihozlari
Yordamchi jihozlar avtomobilning qulayligi va funksionalligini oshiradi:
Signal chiroqlari
: Burilish, tormoz va orqa chiroqlar haydovchi niyatini
bildiradi.
Ichki yoritish
: Salon yoritgichlari va panel chiroqlari.
Oyna ko‘taruvchilar
: Elektr motorlari orqali oynalarni boshqaradi.
Audio tizimlar
: Radio, dinamiklar va ulagichlar.
Isitish va sovutish tizimlari
: O‘rindiq isitgichlari, oynalarni muzdan
tozalash tizimlari.
Ushbu jihozlar avtomobilning elektr tizimiga (akkumulyator, alternator, simlar
va sigortalar) ulangan.
Nosozlik turlari va sabablari
Faralar va yordamchi elektr jihozlarining nosozliklari turli sabablarga ko‘ra
yuzaga keladi:
Faralar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
365
Nosozliklar
: Lampochkaning yonib ketishi, yorug‘likning zaiflashishi,
adaptiv tizimning ishlamasligi, linzalarning xiralashishi.
Sabablar
: Lampochkaning eskirishi, elektr ta‘minotidagi beqarorlik,
namlik kirishi, sifatsiz qismlar.
Yordamchi elektr jihozlari
Nosozliklar
: Signal chiroqlarining yonmasligi, oyna ko‘taruvchilarning
sekin ishlashi, audio tizimda shovqin, ichki yoritishning o‘chishi.
Sabablar
: Sigortaning yonib ketishi, simlarning uzilishi, motorlarning
eskirishi, korroziya, dasturiy xatolar.
Nosozliklar ko‘pincha namlik, noto‘g‘ri o‘rnatish, sifatsiz ehtiyot qismlar yoki
elektr tizimidagi muammolar tufayli yuzaga keladi.
Diagnostika usullari
Diagnostika jarayoni nosozliklarni aniqlash uchun tizimli yondashuvni talab
qiladi. Quyida asosiy usullar keltiriladi:
Faralar diagnostikasi
Vizual tekshirish
: Lampochkalarda yonish, linzalarda xiralashish yoki
namlik belgilarini tekshirish.
Elektr sinovi
: Multimeter yordamida kuchlanish va oqimni o‘lchash,
ulagichlarning holatini tekshirish.
Dasturiy diagnostika
: Zamonaviy faralarda OBD-II skanerlari
yordamida adaptiv tizim xatolarini aniqlash.
Yorug‘lik sinovi
: Faralarning yorug‘lik intensivligi va yo‘nalishini
maxsus optik qurilmalar (luxmetr) yordamida tekshirish.
Almashtirish testi
: Lampochka yoki ulagichni yangisiga almashtirib,
muammoning manbasini aniqlash.
Yordamchi elektr jihozlari diagnostikasi
Vizual tekshirish
: Sigortalar, simlar va ulagichlarda shikastlanish yoki
korroziya belgilarini tekshirish.
Elektr sinovi
: Multimeter yoki test chirog‘i yordamida sigortalar, simlar
$ va motorlarning uzluksizligini tekshirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
366
Dasturiy tahlil
: Audio tizim yoki boshqaruv bloklarida dasturiy xatolarni
aniqlash uchun ECU skanerlari ishlatiladi.
Funksional sinov
: Oyna ko‘taruvchilar, signal chiroqlari yoki ichki
yoritishni yoqish/o‘chirish orqali ishlashni sinash.
Almashtirish testi
: Shikastlangan qismni (masalan, sigorta yoki motor)
yangisiga almashtirib sinash.
Diagnostika jarayonida xavfsizlik muhim bo‘lib, avtomobilning akkumulyatori
uzilishi va antistatik himoya choralariga rioya qilinishi kerak.
Diagnostika jarayonida xavfsizlik
Diagnostika jarayonida quyidagi xavfsizlik choralari rioya qilinishi kerak:
Elektr xavfsizligi
: Akkumulyatorning minus terminalini uzish, qisqa
tutashuvni oldini olish.
Mexanik xavfsizlik
: Faralar va jihozlar bilan ishlashda himoya qo‘lqop
va ko‘zoynak taqish.
Atrof-muhit himoyasi
: Ishlatilgan lampochkalar (ayniqsa, ksenon) va
shikastlangan simlarni maxsus qayta ishlash markazlariga topshirish.
Ekologik jihatdan, ksenon va LED lampochkalarni qayta ishlash muhim bo‘lib,
chunki ular zararli moddalar (masalan, simob) o‘z ichiga olishi mumkin.
Amaliy qo‘llanilishi
Faralar va yordamchi elektr jihozlarining diagnostikasi quyidagi sohalarda
muhim ahamiyatga ega:
Haydovchi xavfsizligi
: To‘g‘ri ishlaydigan faralar va signal chiroqlari
yo‘l harakati xavfsizligini oshiradi.
Avtoservis markazlari
: Nosozliklarni tez aniqlash orqali mijozlar
ehtiyojlarini qondirish.
Tijorat transporti
: Yuk mashinalari va avtobuslarda ishonchli elektr
tizimlari operatsion samaradorlikni ta‘minlaydi.
Avtomobil ishlab chiqarish
: Yangi modellar sinovdan o‘tkazilganda
faralar va jihozlarning sifati tekshiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
367
Diagnostika iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lib, qimmat komponentlarni
almashtirish o‘rniga ta‘mirlash imkonini beradi. Shuningdek, nosoz qismlarni qayta
ishlash chiqindilarni kamaytiradi.
O‘qitish metodikasi
Diagnostika jarayonini o‘rgatishda quyidagi usullar samarali:
Amaliy mashg‘ulotlar
: Talabalarga real avtomobil faralari va elektr
jihozlari bilan ishlash, simlarni tekshirish va lampochkalarni almashtirishni o‘rgatish.
Diagnostika vositalari
: Multimeter, OBD-II skanerlari va test
chiroqlarini ishlatishni o‘rgatish.
Simulyatsiyalar
: Virtual diagnostika dasturlari orqali nosozliklarni
aniqlash ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Real misollar
: Nosozliklarni aniqlash va tahlil qilish bo‘yicha amaliy
loyihalar berish.
Zamonaviy ta‘limda onlayn kurslar (masalan, Bosch Automotive Training yoki
iFixit qo‘llanmalari) va videodarslar diagnostika ko‘nikmalarini rivojlantirishga
yordam beradi. Talabalarga elektr xavfsizligi va ekologik mas‘uliyatni ta‘kidlab o‘tish
muhimdir.
Zamonaviy yondashuvlar va kelajak istiqbollari
Zamonaviy avtomobillarda faralar va yordamchi elektr jihozlarining
diagnostikasi sun’iy intellekt (AI) va avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida amalga
oshirilmoqda. Masalan, adaptiv faralar va sensorli tizimlar real vaqtda nosozliklarni
aniqlaydi va ECU orqali xato kodlarini uzatadi. OBD-II skanerlari va bulutli
diagnostika platformalari nosozliklarni masofadan tahlil qilish imkonini beradi.
Kelajakda avtonom avtomobillarda faralar va jihozlarning diagnostikasi to‘liq
avtomatlashtiriladi. LED va lazer faralar keng tarqalib, energiya samaradorligi va
chidamlilikni oshiradi. 3D bosib chiqarish texnologiyalari faralar linzalari va
ulagichlarini ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Ekologik jihatdan, qayta ishlash tizimlari
va barqaror materiallar (masalan, simobsiz lampochkalar) kengayadi.
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
368
Avtomobil faralari va yordamchi elektr jihozlarini diagnostika qilish haydash
xavfsizligi va avtomobil funksionalligini ta‘minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu
maqola ushbu komponentlarning tuzilishi, nosozlik turlari, diagnostika usullari va
amaliy qo‘llanilishini keng yoritdi. Diagnostika jarayonida multimeter, OBD-II
skanerlari va xavfsizlik choralarining ahamiyati ta‘kidlandi. O‘qitishda amaliy
yondashuvlar va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish diagnostika ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi. Kelajakda sun’iy intellekt, avtomatlashtirish va
ekologik materiallar diagnostika jarayonini yanada samarali va barqaror qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Erjavec, J., & Thompson, R. (2019).
Automotive Technology: A Systems
Approach
. Cengage Learning.
2.
Halderman, J. D. (2020).
Automotive Electrical and Electronic Systems
. Pearson
Education.
3.
Bosch Automotive Service Solutions. (2023).
Automotive Lighting and
Electrical Diagnostics
. Retrieved from https://www.boschdiagnostics.com.
4.
Owen, C. (2017).
Advanced Automotive Fault Diagnosis
. Routledge.
5.
Hillier, V. A. W., & Coombes, P. (2015).
Hillier’s Fundamentals of Motor
Vehicle Technology
. Nelson Thornes.
