MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
348
HAYDOVCHINING PSIXOLOGIYASI VA YO'LLARDA
HARAKATLANISH MADANIYATI
Nazirjonov Xudoyorbek Anvazoda
Paxtaobod tuman 1-son politexnikumida
Fan:Yo'l harakati xavfsizligi
Elektron pochta:
Xudoyorbeknazirjonov75@gmail.com
Tel: +998902043200
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola haydovchining psixologik holati va uning
yo'llarda harakatlanish madaniyatiga ta'sirini o'rganadi. Maqolada haydovchining
hissiyoti, diqqati, xotirasi, qaror qabul qilish qobiliyati, stressga chidamliligi kabi
psixologik omillarning yo'l harakati xavfsizligiga bevosita aloqadorligi tahlil
qilinadi. Shuningdek, yo'llarda harakatlanish madaniyatining mohiyati, uning
shakllanishiga ta'sir etuvchi ijtimoiy-madaniy omillar, haydovchilar o'rtasidagi
o'zaro hurmat, qoidalarga rioya qilish va sabr-toqat kabi elementlari ko'rib chiqiladi.
Maqolada yo'l harakati xavfsizligini oshirish maqsadida haydovchilarning psixologik
tayyorgarligini yaxshilash va harakatlanish madaniyatini rivojlantirish bo'yicha
takliflar ishlab chiqiladi.
Kalit so'zlar: haydovchi psixologiyasi, yo'l harakati madaniyati, yo'l harakati
xavfsizligi, hissiyot, diqqat, stress, qaror qabul qilish, ijtimoiy-madaniy omillar,
haydovchilar o'rtasidagi munosabatlar.
Kirish
Yo'l harakati xavfsizligi transport tizimining muhim tarkibiy qismi bo'lib,
unga erishishda texnik holat, yo'l infratuzilmasi bilan bir qatorda haydovchining
psixologik holati va harakatlanish madaniyati ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Haydovchining ruhiy holati, uning hissiyoti, diqqat darajasi, tezkor qaror qabul qilish
qobiliyati yo'lda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavfli vaziyatlarning oldini olishda
muhim rol o'ynaydi. Shuningdek, haydovchilarning o'zaro munosabatlari, yo'l
harakati qoidalariga rioya qilish darajasi va umuman olganda yo'llarda shakllangan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
349
harakatlanish madaniyati yo'l-transport hodisalarining (YTH) soniga bevosita ta'sir
ko'rsatadi. Ushbu maqolaning maqsadi haydovchining psixologik jihatlarini va
yo'llardagi harakatlanish madaniyatini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilish, ularning
yo'l harakati xavfsizligiga ta'sirini aniqlash va bu sohada mavjud muammolarni
bartaraf etish bo'yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Haydovchining Psixologik Xususiyatlarining Yo'l Harakati Xavfsizligiga
Ta'siri
Haydovchining psixologik holati uning yo'ldagi xatti-harakatlariga sezilarli
ta'sir ko'rsatadi. Quyida asosiy psixologik omillar va ularning yo'l harakati
xavfsizligiga aloqadorligi ko'rib chiqiladi:
1.
Hissiyotlar:
Haydash jarayonida haydovchi turli xil hissiyotlarni
boshdan kechirishi mumkin (xursandchilik, g'azab, qo'rquv, charchoq va boshqalar).
Kuchli negativ hissiyotlar (g'azab, asabiylik) diqqatni chalg'itishi, impulsiv
harakatlarga olib kelishi va oqilona qaror qabul qilish qobiliyatini susaytirishi
mumkin. Aksincha, xotirjam va e'tiborli holat xavfli vaziyatlarni o'z vaqtida aniqlash
va ularga adekvat javob berishga yordam beradi.
2.
Diqqat:
Yo'l harakati doimiy diqqatni talab qiladi. Haydovchining
diqqat darajasining pastligi, chalg'ishi (telefon orqali gaplashish, ovqatlanish,
yo'lovchilar bilan suhbatlashish) xavfli vaziyatlarni o'tkazib yuborishga va YTHga
olib kelishi mumkin. Diqqatni jamlash va uni uzoq vaqt davomida saqlab turish
haydovchining muhim psixologik ko'nikmalaridan biridir.
3.
Xotira:
Haydovchi yo'l harakati qoidalarini, yo'l belgilarini,
yo'nalishlarni va oldingi tajribasini xotirasida saqlaydi va ulardan foydalanadi.
Xotiraning buzilishi yoki kerakli ma'lumotni eslay olmaslik yo'lda noto'g'ri
harakatlanishga va xavfli vaziyatlarga olib kelishi mumkin.
4.
Qaror Qabul Qilish:
Yo'lda haydovchi doimiy ravishda turli xil qarorlar
qabul qiladi (tezlikni oshirish yoki kamaytirish, to'xtash, burilish va hokazo). Qaror
qabul qilish tezligi va to'g'riligi haydovchining vaziyatni baholash, xavflarni prognoz
qilish va optimal harakatni tanlash qobiliyatiga bog'liq. Stress, charchoq va
emotsional holat qaror qabul qilish jarayoniga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
350
5.
Stressga Chidamlilik:
Yo'l harakati ko'pincha stressli vaziyatlar bilan
bog'liq bo'lishi mumkin (tirbandliklar, ob-havoning yomonlashuvi, boshqa
haydovchilarning noto'g'ri harakatlari). Stressga chidamli bo'lgan haydovchi bunday
vaziyatlarda o'zini tuta oladi, vahimaga tushmaydi va oqilona harakat qiladi. Stressga
beriluvchanlik esa asabiylikka, e'tiborsizlikka va xavfli manevrlarga olib kelishi
mumkin.
Yo'llarda Harakatlanish Madaniyatining Mohiyati va Shakllanishi
Yo'llarda harakatlanish madaniyati haydovchilar, piyodalar va yo'l
harakatining boshqa ishtirokchilari o'rtasidagi o'zaro munosabatlar, qoidalarga rioya
qilish darajasi, sabr-toqat, o'zaro hurmat va mas'uliyat kabi xususiyatlar majmuasini
o'z ichiga oladi. Yuqori harakatlanish madaniyati yo'llarda xavfsizlikni ta'minlash,
tirbandliklarni kamaytirish va harakatlanish jarayonidan qulaylik hissini oshirishga
yordam beradi. Harakatlanish madaniyatining shakllanishiga quyidagi omillar ta'sir
ko'rsatadi:
1.
Ijtimoiy-Madaniy Normlar va Qadriyatlar:
Jamiyatda shakllangan
umumiy madaniyat, axloqiy normalar va qadriyatlar yo'llardagi xatti-harakatlarga
ham ta'sir ko'rsatadi. O'zaro hurmat, qoidalarga bo'ysunish va boshqalarga g'amxo'rlik
qilish kabi fazilatlar yuqori harakatlanish madaniyatining asosi hisoblanadi.
2.
Ta'lim va Tarbiya:
Yo'l harakati qoidalarini o'rgatish, xavfsiz haydash
ko'nikmalarini shakllantirish va harakatlanish madaniyatini singdirish ta'lim va
tarbiya jarayonining muhim qismidir. Maktabgacha ta'lim muassasalaridan boshlab,
haydovchilik kurslarida va ommaviy axborot vositalari orqali bu yo'nalishda doimiy
ravishda ish olib borilishi kerak.
3.
Huquqiy Normalar va Ularning Ijrosi:
Yo'l harakati qoidalari qonuniy
asosga ega bo'lib, ularga rioya qilish majburiydir. Qoidalarning buzilishi uchun
belgilangan jazo choralari ularning ijrosini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Qonun
ustuvorligi va javobgarlik hissi harakatlanish madaniyatining muhim elementidir.
4.
Yo'l Infratuzilmasi va Tashkiloti:
Qulay va xavfsiz yo'llar, aniq yo'l
belgilari va chiziqlari, samarali svetofor tizimi va yo'l harakatini to'g'ri tashkil etish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
351
haydovchilarning qoidalarga rioya qilishini osonlashtiradi va harakatlanish
madaniyatini yaxshilashga yordam beradi.
5.
Ommaviy Axborot Vositalari va Jamoatchilik Fikri:
Ommaviy
axborot vositalari yo'l harakati xavfsizligi va harakatlanish madaniyati masalalarini
yoritish, ijtimoiy kampaniyalar o'tkazish orqali jamoatchilik fikrini shakllantirishda
muhim rol o'ynaydi. Yo'llarda xushmuomalalik, o'zaro yordam va qoidalarga rioya
qilishni targ'ib qilish harakatlanish madaniyatini rivojlantirishga ko'maklashadi.
Yo'l Harakati Xavfsizligini Oshirish Bo'yicha Takliflar
Yo'l harakati xavfsizligini oshirish va harakatlanish madaniyatini
rivojlantirish maqsadida quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
1.
Haydovchilarni psixologik tayyorlash tizimini takomillashtirish:
Haydovchilik guvohnomasini olish jarayonida psixologik testlarni o'tkazish, haydash
maktablarida stressni boshqarish, diqqatni jamlash va emotsional holatni nazorat
qilish bo'yicha mashg'ulotlar o'tkazish.
2.
Yo'llarda agressiv haydashga qarshi kurashish bo'yicha tadbirlarni
kuchaytirish:
Qoidalarni buzgan haydovchilarga nisbatan jazo choralarini
kuchaytirish, ommaviy axborot vositalari orqali agressiv haydashning xavfli
oqibatlari haqida tushuntirish ishlarini olib borish.
3.
Haydovchilar o'rtasida o'zaro hurmat va sabr-toqatni targ'ib qilish
bo'yicha ijtimoiy kampaniyalar tashkil etish:
Yo'llarda xushmuomalalik, boshqa
harakat ishtirokchilariga yo'l berish, noqulay vaziyatlarda sabrli bo'lish kabi
xususiyatlarni targ'ib qilish.
4.
Yo'l harakati qoidalarini o'qitish tizimini takomillashtirish:
Qoidalarning mazmunini chuqur o'rgatish, ularning buzilishining oqibatlarini
tushuntirish, interaktiv o'qitish usullaridan foydalanish.
5.
Yo'l infratuzilmasini takomillashtirish va yo'l harakatini tashkil
etishni optimallashtirish:
Xavfsiz yo'llar qurish, yo'l belgilarini aniq va tushunarli
qilish, tirbandliklarni kamaytirish bo'yicha chora-tadbirlar ko'rish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
352
6.
Zamonaviy
texnologiyalardan
yo'l
harakati
xavfsizligini
ta'minlashda foydalanishni kengaytirish:
Videokuzatuv kameralari, tezlikni
nazorat qilish tizimlari, aqlli transport tizimlarini joriy etish.
7.
Jamoatchilik nazoratini kuchaytirish va qoidabuzarliklar haqida
xabar berish mexanizmlarini yaratish:
Fuqarolarning yo'llardagi xavfsizlikni
ta'minlashga bo'lgan mas'uliyatini oshirish.
Xulosa
Haydovchining psixologik holati va yo'llarda harakatlanish madaniyati yo'l
harakati xavfsizligining muhim determinantlari hisoblanadi. Haydovchilarning
hissiyoti, diqqati, qaror qabul qilish qobiliyati va stressga chidamliligi kabi psixologik
omillar ularning yo'ldagi xatti-harakatlariga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Yuqori
harakatlanish madaniyati esa haydovchilar o'rtasidagi o'zaro hurmat, qoidalarga rioya
qilish va sabr-toqatni o'z ichiga oladi. Yo'l harakati xavfsizligini oshirish uchun
haydovchilarning
psixologik
tayyorgarligini
yaxshilash
va
harakatlanish
madaniyatini rivojlantirish bo'yicha kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish
zarur. Bu borada ta'lim, tarbiya, huquqiy normalarning ijrosi, infratuzilmani
takomillashtirish va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyatga
ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
G'oziyev, E. G.
(2002).
Umumiy psixologiya
. Toshkent: O'qituvchi.
2.
Karimov, U. K.
(2018).
Transport psixologiyasi
. Toshkent: TDIU.
3.
Yo'l harakati qoidalari (O'zbekiston Respublikasi qonunchiligi bo'yicha
amaldagi nashri).
4.
O'zbekistonda yo'l harakati xavfsizligi bo'yicha statistik ma'lumotlar va tahliliy
hisobotlar (O'zbekiston Respublikasi IIV YHXBB ma'lumotlari).
