MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
38
AVTOMOBILLARNI IQTISODIYOTGA VA ATROF-MUHITGA
TA’SIRINI O’RGANISH VA BAXOLASH
Xalimov Javohirbek Abdusamat o’g’li
Andijon Davlat Texnika Instituti
Avtomobilsozlik va Transport kafedrasi
assistent o‘qituvchisi
E-mail: javohirhalimov97@gmail.com
Tel: +998972724646
Olimov Akmaljon Rustam o’g’li
Andijon Davlat Texnika Instituti
Transport va logistika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Annotasiya: Transport-yo‘l majmuasi atrof-muhitni ifloslantiruvchi kuchli
manba hisoblanadi. 35 million tonna zararli chiqindilarning 89 foizi avtomobil
transporti va yoʻl qurilishi korxonalari chiqindilari hisoblanadi. Suv havzalarining
ifloslanishida transportning roli katta. Bundan tashqari, transport shaharlardagi
shovqinning asosiy manbalaridan biri bo'lib, atrof-muhitning termal ifloslanishiga
sezilarli hissa qo'shadi.Rossiyada avtomobil transportidan chiqadigan chiqindilar
yiliga 22 million tonnani tashkil qiladi. Ichki yonish dvigatellarining chiqindi gazlari
200 dan ortiq turdagi zararli moddalarni o'z ichiga oladi, jumladan kanserogen. Neft
mahsulotlari, shinalar va tormoz prokladkalarining eskirgan mahsulotlari,quyma va
changli yuklar, muzdan tozalash vositasi sifatida ishlatiladigan xloridlar yo'l chetlari
va suv havzalarini ifloslantiradi kunda insoniyat sivilizatsiyasini mashinasiz tasavvur
qilish qiyin Rivojlangan mamlakatlarda u nafaqat asosiy vosita, balki kundalik
hayotning bir qismiga aylandi. Insonning harakat erkinligiga bo'lgan tabiiy istagi,
ishlab chiqarish faoliyati va xizmat ko'rsatish sohasidagi funktsiyalarning
murakkablashishi va nihoyat, katta shaharlarda, shahar aglomeratsiyalarida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
39
hayotning o'zi – bularning barchasi shaxsiy foydalanish uchun avtomobillar sonining
ko'payishiga olib keladi yuk tashish hajmini oshirish.
Kalit so`zlar: Transport, avtomobil yo`llari, og’ir metallar,neft maxsulotlari,
Atrof muhit, chiqindi gazlar,ozon qatlami,is gazi, ekologiya,dvigatellarining
chiqindilari,chang
zarrachalari,aglomeratsiya.Motorizatsiya
darajasi
azaldan
mamlakat iqtisodiy rivojlanishining, aholi turmush sifatining asosiy ko'rsatkichlaridan
biri bo'lib kelgan.
Bugungi kunda O‘zbekiston ko‘chalarida 4 milliondan ziyod mashina
harakatlanmoqda.Bugungi kunda O‘zbekistonda har yetti kishiga bittadan avtomobil
to‘g‘ri keladi.Ya'ni,O‘zbekiston ko‘chalarida 4 milliondan ziyod mashina
harakatlanayapti.Bundan
tashqari,
avtomobil
shovqini
zararli
tovushdir.O‘zbekistondagi yirik shaharlar aholisining 60 foizdan ortig‘i bugungi kunda
xuddi shunday zararli shovqindan aziyat chekadi,Biz nafas oladigan havo - atmosferani
tashkil etadigan qatlamlar har qaysisi o‘zining muayyan vazifasiga ega. Masalan, ozon
qatlami barcha tirik organizmlarni nurlanishdan saqlaydi[1].
Quyosh nurlari ta'sirida kislorod, azot oksidi va boshqa gazlar ishtirokida hosil
bo‘lgan ozon kuchli ultrabinafsha nurlarni o‘ziga yutib, tirik organizmlarni uningsalbiy
ta'siridan himoya qiladi.Avtomobillardan havoga chiqariladigan is gazi esa ozonning
yemirilishiga sabab bo‘ladi. Mutaxassislarning hisob-kitobiga ko‘ra, havoni
ifloslantiradigan asosiy antropogen omillar ro‘yxatida avtomobil transporti birinchi
o‘rinni egallaydi. Ya'ni umumiy zararning 40 foizi yer yuzida harakatlanayotgan
avtomobillar hissasiga to‘g‘ri keladi.Qolgan zararning 20 foizi energetika sanoati, 14
foizi korxona va tashkilot ishlab chiqarishi, 26 foizi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi,
maishiy kommunal xo‘jaligi va boshqa sohalardan yetkaziladi. Shuning uchun
mutaxassislar avtomobilni "g‘ildirakli kimyoviy fabrika" deb atashadi[2].
Dunyoning eng ilg‘or, rivojlangan davlatlarida tashqi muhitning ifloslanishi
avtomobil dvigatellari chiqarayotgan zaharli moddalar tufayli yuz beradi.Yaponiyada
avtomobillarning ko‘pligidan ko‘cha harakatini boshqaradigan politsiya xodimi har
ikki soatda kislorod niqobini almashtirib turishga majbur bo‘lar ekan.Mashina motori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
40
chiqargan gaz tarkibida uglerod oksidi, karbonat angidrid, aldegidlar, azot oksidi,
qo‘rg‘oshin birikmalari bo‘lib, ular nafaqat atrof-muhit sofligiga putur yetkazadi, balki
inson salomatligi uchun ham koni ziyon hisoblanadi. Uglerod oksidlari qondagi
gemoglobin bilan birikib, uning kislorod tashish xususiyatini kamaytiradi, qo‘rg‘oshin
birikmasi esa nafas yo‘llari orqali organizmga o‘tib, yurak-qon tomirlari faoliyatiga
jiddiy shikast yetkazadi.Bitta avtomobil bir kunda 10-12 litr benzin yonilg‘isi ishlatib,
atmosfera havosiga 25 kilogrammcha zararli kimyoviy birikmalarni chiqaradi. Bir yil
davomida "ishlagan" avtomobil 4 tonnadan ortiq kislorodni yo‘qotishga "hissa"
qo‘shadi.Statistik ma'lumotlarga ko‘ra, inson bir sutkada o‘rtacha 1,5 kilogramm oziq-
ovqat, 2,5 litr suv iste'mol qiladi. Odam o‘pkasi esa bir sutkada 13 kubometr havoni
yutib chiqaradi[3].
Bu butun bir boshli temir yo‘l sisternasi hajmiga teng. odam ovqat yemasdan
bir oy, suvsiz uch kun yashashi mumkin. Biroq havosiz ikki-uch daqiqadan ortiq
yashay olmaydi. Qolaversa, transport vositalaridan chiqadigan is gazi o‘simlik va
hayvonot dunyosi, suv va tuproqni ham baravar zararlaydi. Ifloslangan havo ta'sirida
o‘simliklarda modda va energiya almashinuvi buziladi, ekinlar va mevali daraxtlar
kamhosil bo‘lib qoladi.Bugina emas, is gazi tabiatdagi fotosintez jarayoniga ham salbiy
ta'sir o‘tkazishi aniqlangan.Aslida is gazining ham atmosferada o‘z o‘rni, vazifasi
bor[4].
Ya'ni kimyoviy formulasi SO2 bo‘lgan mazkur modda yerdagi haroratni
me'yorda ushlab turadi, uni ramziy ma'noda sayyoramizning ko‘rpasi, deyish
mumkin.Is gazining atmosfera havosi tarkibidagi ulushi 0,3 foizni tashkil qiladi, ammo
bu turg‘un miqdor emas, mavsumga bog‘liq ravishda o‘zgarib turadi.
Olimlarning aniqlashicha, hozirgi davrda is gazi miqdori inson omili ta'siri
bilan bir yilda o‘rtacha 22 milliard tonnadan ortiqni tashkil qiladi".Benzinning
to`liq yonmasligi natijasida azot,oksidi oltingugurt dioksidi uglerod oksidi va
o`simliklar barglariga zarar yetkazuvchi zarrachalar chiqadi.O`simliklarning o`sishi va
morfologik xususiyatlariga avtomobil chiqindilaridan ajralib chiqadigan og’ir
metallarning ta’sir qilishi mumkin[5].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
41
Avtomobillarning changlari egzoz gazlaridan shuningdek avtomobillarning
yo`llarda harakatlanishi natijasida paydo bo`ladi chang bu tashvishlanishning yana bir
sababidir chang faqat avtomobillarning yo`llarida harakatlanishi natijasida paydo
bo`ladi.Biroq shu bilan birga muammo paydo bo`ldi juda ko`p miqdordagi transport
vositalari globala miqyosda ekologik vaziyatning yomonlashuviga olib keldi shuning
uchun ham bugungi kunga ekologik transport turlarini olib kirish hamda ulardan
foydalanishni tavsiya beraman ular zararsz ekologik toza transport turiga
kiradi.Energiya chiqarish uglevodorodlarni yoqish bilan bog’liq bo`lmagan har qanday
transport ekologik toza deb atash mumkin[6].
Elektr transport asosiy muamosi batareyalardir ular allaqachon elektr transport
vositalarini ommviy ishlab chiqarish uchun yagona cheklovdir. Shunday qilib atrof
muhitining ekologik holatining o`zgarishiga olib keluvchi asosiy ko`rsatkichlar bular
transport vositalari, sanoat korxonalari hamda ulardan chiqayotgan og’ir mettallarning
zarrachalari bilan belgilanadi.Sanoat korxanalaridan atrof muhitga tashlanadigan va
ishlab chiqariladigan kimyoviy moddalar atrof-muhitga 7 mlrd. tonnaga yaqin
tushadigan sanoat korxonalari chiqindilariga asosan:uglerod oksidlari (SO,
SO2);oltingurgut oksidlari(SO, SO2); vodorod oltingurguti (H2S); azot oksidlari (NO,
NOx); ammiak (NH3); inertgazlardan: frionlar (SN3ClF, C2H4ClF); vodorod ftorid
(HF); uglevodorodlar (CH4,SnN2+2n), og'ir metallar temir (Fe), qurg'oshin (Pb), nikel
(Ni), simob va boshqalar.Ularni birnecha mingdan ortiq turlari mavjud. Atrof-
muhitganga ta'siri bo'yicha sanoat korxonalari chiqindilarini miqdori bo'yicha:
energetika (31%);avtomobilsozlik (24%);metallurgiya (14%);qurilish materiallari
sanoati (11%); rangli metallurgiya (7%); neftni qaytaishlash (5%); kimyo sanoati (4%)
va qolganlari boshqa tarmoqlarga tug'ri keladi.Hozirgi dunyo mamlakatlarini ham
tashvishga soladigan muomalardan biri bu ekologiyaning o`zgarishi hamda atrof
muhitning ifloslanishiga olib keladigan sabablardan biri bu ifloslanishning yuzaga
keltirib chiqaruvchi sabablardir bularga asosan transport sohasining rivojlanib
ketopyotganligi hamda bizning hududimizda sanoat korxonalarining rivojlanib
borayotgani ham salbiy ta’sir ko`rsatayapdi.Shuning uchun ekologik toza transport
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
42
vositalaridan foydalanish hamda sanoat korxonalarining ifloslantiruvchi ta’siri
kamyatirish kerak
.Og’ir mettallarning ta’siri kamaytirish chorallarini ko`rib chiqish kerak
bundan tashqari avtomagistral yullarning atrofining ifloslanishiga qarshi yashil
o’simliklardan foydalanish yoki bolmasa ifloslangan joylarda mikroorganizmlar
faoliyatini yaratish xususan ularning yani og’ir mettalar bilan ifloslangan hududlarda
mikroorganizmlar shtamini yaratish kerak.Shunda atrof muhitning ifloslanishi nafaqat
tobora kuchayib ketayapdi bizning hududimiz ifloslanish boyicha dunyoda yomon
ko`rsatkichlarni egallayotgani ham achinarli holatlardan biridir[7].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Насиров Илхам Закирович, Таваккалова Саидахон Орифжон қизи,
Тулкинхужаева Нилуфархон Расулжон кизи. АНДИЖОН ВИЛОЯТИДА ЙЎЛ
ҲАРАКАТИНИТАШКИЛ
ЭТИШНИНГ
РАҚАМЛАШТИРИЛИШИ//
Международный
научно-образовательный
электронный
журнал
«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXIВЕКЕ». Выпуск No25 (том 7) (апрель, 2022).
Дата выхода в свет: 30.04.2022. с.1276-1279.
2.
Насиров
Илхам
Закирович.
(2023).
ИНСОН
ҚОБИЛИЯТИНИ
РИВОЖЛАНИШИНИНГ ДАРАЖАЛАРИ . Journal of New Century Innovations,
21(4),
118–121.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/3069
3.
Ikromov N. et al. Analysis of transport and its cargo processes //E3S Web of
Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 548. – С. 03021.
4.Abdusamat o’g’li H. J. et al. ORGANIZATION OF QUALITY TRANSPORT
SERVICE TO THE POPULATION. – 2024.
5.Abdusamat o‘g‘li H. J. et al. SIFATLI YUK TASHISHNI TASHKIL QILISH VA
UNING SAMARADORLIK KO ‘RSATRKICHLARINI OSHIRISH. SANОAT
YUKLARINI TASHISH //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 36. – №. 5. – С. 185-189.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
43
6,Yuldashev A., Abdumuminova N., Xalimov J. ПОВЫШЕНИЕ КРИТЕРИИ
ОЦЕНКИ
ЗНАНИЙ
СТУДЕНТА
ОБЪЕКТИВНО
С
НАУЧНЫМИ
ИССЛЕДОВАНИЯМИ //Точная наука. – 2018. – №. 26. – С. 113-115.
7,Abdusamat Y., Nigora A., Javohir X. ПОВЫШЕНИЕ КРИТЕРИИ ОЦЕНКИ
ЗНАНИЙ СТУДЕНТА ОБЪЕКТИВНО С НАУЧНЫМИ ИССЛЕДОВАНИЯМИ
INCREASING ASSESSMENT CRITERIA OF THE STUDENT KNOWLEDGE
OBJECTIVELY WITH SCIENTIFIC RESEARCH //Журнал выпускается
ежемесячно, публикует статьи по естественным наукам. Подробнее на www. t. –
Т. 2. – С. 118.
