MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
94
OILA VA FARZAND TARBIYASIDA OTA-ONANING PSIXOLOGIK
YONDASHUVI
QDU amaliy psixologiya yo’nalishi
Talabasi Seitniyazova Bibinaz Jalǵasbay qizi
Ilmiy rahbar :
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Annotatsiya: Mazkur maqolada oila psixologiyasining muhim bo‘g‘ini
hisoblangan farzand tarbiyasida ota-onaning psixologik yondashuvi masalasi
yoritilgan. Ota-onaning shaxsiyati, emotsional holati, tarbiyaviy yondashuvi hamda
o‘zaro munosabatlarining bola ruhiy rivojlanishiga ta’siri tahlil qilingan. Shu bilan
birga, zamonaviy psixologik tadqiqotlar asosida ota-onalarning samarali muloqot
qilish ko‘nikmalari, mehr-muhabbat va intizomni uyg‘unlashtirishga oid tavsiyalar
berilgan. Maqola oila psixologiyasi, pedagogika, ijtimoiy psixologiya sohalarida
faoliyat yuritayotgan mutaxassislar, o‘qituvchilar hamda ota-onalar uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar: oila psixologiyasi, farzand tarbiyasi, ota-onalik, emotsional aql,
psixologik yondashuv, bolalik davri, ijtimoiy rivojlanish
Kirish. Oila – inson hayotining ilk maktabi bo‘lib, uning shaxs sifatida
shakllanishida beqiyos o‘ringa ega. Farzandning ruhiy, jismoniy, intellektual va
ijtimoiy rivojlanishi ko‘p jihatdan ota-onalarning tarbiyaviy yondashuviga bog‘liq.
Ota-onaning bola bilan qilgan muloqoti, bergan e’tibori, mehr-muhabbati hamda
tutgan o‘rni farzandning o‘ziga bo‘lgan ishonchi, tashqi dunyo bilan munosabatiga
kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, oila psixologiyasi fanida ota-onalarning psixologik
xususiyatlarini o‘rganish, ularning farzand tarbiyasidagi o‘rni va rolini aniqlash muhim
ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Ota-onaning shaxsiyati, ya’ni ularning xarakteri, hissiy holati, stressga
bardoshliligi, empatiya darajasi bola tarbiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Farzandlar
ota-onaning ruhiy holatini sezib turadi, ularning xatti-harakatlaridan saboq oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
95
Psixologlarning fikricha, emotsional jihatdan barqaror, sabrli va mehribon ota-onalar
farzandda ishonch va xavfsizlik hissini shakllantiradi.
Ota-onalarning psixologik portreti:
- Avtoritar ota-onalar – intizom va nazoratga urg‘u beradi, ammo mehr-
muhabbat kam ko‘rsatiladi;
- Avtoritativ ota-onalar – talabchan, lekin bolaga nisbatan mehribon va
tushunadigan;
- Liberal ota-onalar – bolaga erkinlik beruvchi, ko‘pincha chegaralarni
belgilamaydi;
- Beparvo ota-onalar – bola hayotiga aralashmaydi, emotsional aloqa yetarli
emas.
Avtoritativ yondashuv bolada sog‘lom o‘ziga baho va ijtimoiy faollikni
rivojlantiradi. Shuning uchun psixologlar ota-onalarni ana shu yondashuvga
yo‘naltirishni tavsiya etadi.
Ota-onaning farzand bilan muloqoti: psixologik yondashuvlar
Farzand bilan sog‘lom muloqot o‘rnatish – psixologik tarbiyaning asosiy
komponentidir. Bolaning dunyoni qanday qabul qilishi, o‘zini qanday his qilishi,
muvaffaqiyatga erishishga bo‘lgan intilishi, muloqot madaniyati – bularning barchasi
ota-onaning muloqot uslubi bilan chambarchas bog‘liq.
Muloqotda asosiy psixologik tamoyillar:
- Tinglash madaniyati – bolaning fikrini to‘liq eshitish, aralashmasdan tinglash;
- Baholovchi emas, tasvirlovchi til – bola xatti-harakatini tanqid qilish emas,
tushunishga intilish;
- Qarorlarni birgalikda qabul qilish – farzandni muhim qarorlar jarayoniga jalb
qilish;
- Doimiy ijobiy aloqalar – bolani rag‘batlantirish, o‘ziga bo‘lgan ishonchini
oshirish.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bola bilan samimiy, ochiq va
doimiy muloqot sog‘lom shaxs shakllanishining eng muhim omilidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
96
Emotsional aql va tarbiyada mehr-muhabbatning roli. Emotsional aql – bu o‘z
hissiyotlarini tushunish, boshqarish va boshqalar his-tuyg‘ularini inobatga olish
qobiliyatidir. Ota-onalar emotsional aqlni rivojlantirgan bo‘lsalar, ular bolaga ham bu
qobiliyatni singdirishadi. Bu esa bola stressga chidamli, ijtimoiy moslashuvchan va
hissiy jihatdan sog‘lom bo‘lib ulg‘ayishiga sabab bo‘ladi. Mehr-muhabbat va intizom
o‘rtasidagi muvozanat:
- Ko‘r-ko‘rona mehr – bolaning ijtimoiy javobgarlik hissini pasaytiradi;
- Faqat jazoga asoslangan tarbiya – bolada qo‘rquv, norozilik, ishonchsizlik
uyg‘otadi;
- Mehr va talab uyg‘unligi – bolada ijobiy shaxsiy fazilatlar shakllanadi.
Tarbiya jarayonida emotsional aql elementlarini – empatiya, o‘zini nazorat
qilish, ijobiy muloqot, his-tuyg‘ularni ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim
hisoblanadi.
Zamonaviy oila psixologiyasi ota-onalarga farzand tarbiyasida ko‘plab
metodikalarni taklif qiladi. Ular ichida quyidagilar alohida ahamiyat kasb etadi:
- Pozitiv tarbiya – bolaning ijobiy xatti-harakatlarini rag‘batlantirishga
asoslangan;
- Ko‘p vaqtni birga o‘tkazish – “sifatli vaqt” kontseptsiyasi asosida bola bilan
muloqotni yo‘lga qo‘yish;
- O‘yin terapiyasi – bolani o‘yin orqali o‘rganishga va hissiyotlarini ifoda
etishga yo‘naltirish;
- Stressni kamaytirish usullari – nafas olish mashqlari, meditatsiya, ertaklar
terapiyasi kabi usullar.
Barcha bu yondashuvlar farzandni shaxs sifatida qabul qilish, uning
ehtiyojlarini tushunishga qaratilgan.
Xulosa. Ota-onaning farzand tarbiyasidagi roli – jamiyat taraqqiyotiga
bevosita ta’sir qiluvchi muhim omildir. Ota-onalarning shaxsiy psixologik holati,
muloqot uslubi, mehr-muhabbati va intizomni uyg‘unlashtirish qobiliyati farzandning
to‘laqonli shaxs sifatida shakllanishida asosiy omillardandir. Shuning uchun har bir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
97
ota-ona o‘zining psixologik savodxonligini oshirib borishi, tarbiyada zamonaviy
psixologik yondashuvlardan foydalanishi zarurdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Abdullayeva, M. (2020). *Oila psixologiyasi asoslari*. Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti.
2. G‘aniyeva, S. (2019). *Bola psixologiyasi*. Toshkent: Fan va texnologiya.
3. Baumrind, D. (1967). Child care practices anteceding three patterns of preschool
behavior. *Genetic Psychology Monographs*, 75(1), 43–88.
4. Goleman, D. (1995). *Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ*.
New York: Bantam Books.
