MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
16
KO’P YILLIK SPORT TRENIROVKASI JARAYONINING
SIKLLIYLIGI VA DAVRIYLIGI
Sulaymonov Jaxongir Solijonovich
1
,
Abduraxmonov Saydillo Xakimovich
2
, Po‘latova Shahnoza Ikrom qizi
3
FARG‘ONA DAVLAT UNIVERSITETI SPORT FAOLIYATI FAKULTETI
“SPORT O‘YINLARI NAZARIYASI VA USLUBIYATI KAFEDRASI”
O‘QITUVCHILARI
Annotatsiya:
Ko'p yillik sport mashg'ulotlari tsikliklik va davriylik
tamoyillariga amal qiladigan tizimli va tizimli jarayondir. Ushbu maqolada ushbu
tamoyillarning nazariy asoslari, ularning amaliy qo'llanilishi va sportchilarning
rivojlanishiga ta'siri ko'rib chiqiladi. Davriylashtirish modellari va empirik
ma'lumotlarni ko'rib chiqish orqali biz tuzilgan o'quv tsikllari ishlashni
optimallashtirish va ortiqcha mashg'ulot xavfini kamaytirishni tahlil qilamiz.
Tadqiqot uzoq muddatli sportga tayyorgarlikda rejalashtirish va moslashishning
muhimligini ta'kidlaydi.
Kalit so'zlar
: sikllik, davriylik, davrlashtirish, ko'p yillik mashg'ulotlar,
sportchilarni rivojlantirish, sport mashg'ulotlari sikllari.
Аннотация:
Многолетняя
спортивная
подготовка
—
это
структурированный и систематический процесс, который следует принципам
цикличности и периодичности. В этой статье рассматриваются
теоретические основы этих принципов, их практическое применение и их
влияние на развитие спортсмена. С помощью обзора моделей периодизации и
эмпирических данных мы анализируем, как структурированные циклы
тренировок оптимизируют производительность и снижают риск
перетренированности. Исследование подчеркивает важность планирования и
адаптации в долгосрочной спортивной подготовке.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
17
Ключевые слова:
цикличность, периодичность, периодизация,
многолетняя тренировка, развитие спортсмена, циклы спортивной
подготовки
Abstract
: Multi-year sports training is a structured and systematic process
that follows principles of cyclicity and periodicity. This article examines the
theoretical foundations of these principles, their practical applications, and their
impact on athlete development. Through a review of periodization models and
empirical data, we analyze how structured training cycles optimize performance and
reduce the risk of overtraining. The study highlights the importance of planning and
adaptation in long-term athletic preparation.
Key words
: cyclicity, periodicity, periodization, multi-year training, athlete
development, sports training cycles.
KIRISH
Uzoq muddatli sportga tayyorgarlik eng muhim daqiqalarda optimal
rivojlanish va eng yuqori ko'rsatkichni ta'minlaydigan tizimli yondashuvni talab
qiladi. Tsikllik va davriylik bu jarayonda muhim rol o'ynaydi, bu esa o'quv yuklarini
tashkil qilish, tiklanish va ish faoliyatini yaxshilash uchun asos yaratadi. Sport
olimlari va murabbiylari mashg'ulotlarni turli bosqichlar bo'yicha tashkil etish,
intensivlik, hajm va tiklanishni muvozanatlash uchun davriylashtirish modellarini
ishlab chiqdilar. Ushbu tadqiqotning maqsadi ko'p yillik sport mashg'ulotlarida
tsikliklik va davriylikning ahamiyatini va ularning sportchilarning ishlashi va
moslashuviga ta'sirini o'rganishdir.
Usullari
Ushbu tadqiqot adabiyotlarni o'rganish va o'quv davriylik modellarini tahlil
qilishga asoslangan. Asosiy manbalar sportning uzoq muddatli rivojlanishi bo'yicha
ilmiy tadqiqotlar, mashg'ulotlarga moslashish bo'yicha fiziologik tadqiqotlar va
yuqori samarali sportchilarning amaliy tadqiqotlarini o'z ichiga oladi. Ma'lumotlar
chop etilgan tadqiqot maqolalari, murabbiylik metodologiyalari va elita sport
mashg'ulotlari dasturlaridan to'plangan. Tadqiqot muvaffaqiyatli o'qitish tizimlarida
umumiy naqshlarni aniqlash va ularning samaradorligini baholashga qaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
18
Natijalar
Ko'rib chiqilgan tadqiqotlar tahlili bir nechta asosiy topilmalarni aniqladi:
1.
Makrosikllar, mezosikllar va mikrotsikllar
: Ko'p yillik o'qitish uzoq
muddatli (makrosikllar), o'rta muddatli (mezotsikllar) va qisqa muddatli
(mikrotsikllar) o'quv bloklariga tuzilgan bo'lib, progressiv rivojlanishni ta'minlaydi.
2.
Moslashuv va yuklanishning borishi
: Mashg'ulotlar tuzilgan tsiklga
rioya qilgan holda, platolar va ortiqcha mashg'ulotlarning oldini olishda sportchilar
yaxshilangan fiziologik moslashuvni namoyish etadilar.
3.
Davriylashtirish modellari
: An'anaviy (chiziqli), blokli va to'lqinli
davriylashtirish modellari mashg'ulot effektlarini optimallashtirish uchun sport va
sportchi xususiyatlariga qarab o'zgarishlar bilan foydalaniladi.
4.
Jarohatlarning oldini olish va tiklash
: Rejalashtirilgan mashg'ulot
davrlari yuk taqsimotini tartibga solishga yordam beradi, jarohatlar xavfini
kamaytiradi va tiklanishni kuchaytiradi.
Natijalar
1. Mashg’ulot sikllarining tuzilishi
Ko'p yillik mashg'ulotlar 1-jadvalda
ko'rsatilganidek
, makrotsikllar,
mezosikllar va mikrotsikllardan
iborat.
1-jadval. O'quv sikllarining tuzilishi
Tsikl turi
Davomiyligi
Maqsad
Misol
Makrosikl
1
yil
yoki
undan ko'proq
Uzoq
muddatli
sport
rivojlanishi
Yillik o'quv rejasi
Mezosikl
3-8 hafta
Fokuslangan
trening
bosqichi
Kuchni rivojlantirish
bosqichi
Mikrosikl
7-14 kun
Qisqa muddatli moslashish Haftalik mashg'ulotlar
jadvali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
19
2. Ko'p yillik o'qitishda davrlashtirish modellari
Turli xil sport turlari turli xil mashg'ulotlar davriy modellarini talab qiladi.
Eng keng tarqalganlari:
2-jadval. Davrlash modellarini taqqoslash
Model turi
Xususiyatlari
Sport uchun eng yaxshi
Chiziqli
davrlashtirish
Vaqt
o'tishi
bilan
intensivlikning
asta-sekin
o'sishi
Chidamlilik
sporti
(masalan,
marafon
yugurish)
Bloklarni
davriylashtirish
Alohida
bloklarda
aniq
qobiliyatlarga e'tibor qarating
Kuchli
sport
turlari
(masalan, og'ir atletika)
To'lqinli
davrlashtirish
Intensivlikning
tez-tez
o'zgarishi
Jamoaviy
sport
turlari
(masalan, voleybol, futbol)
Har bir model
quyidagi rasmda
ko'rsatilganidek, tuzilgan
to'lqinga o'xshash
naqshga amal qiladi.
Munozara
Topilmalar ko'p yillik sport mashg'ulotlari uchun tsikliklik va davriylik
muhimligini tasdiqlaydi. Davriylashtirish modellari tizimli yukning rivojlanishi va
tiklanishiga imkon beradi, sportchining uzoq muddatli rivojlanishini ta'minlaydi.
An'anaviy davriylashtirish keng qo'llanilayotgan bo'lsa-da, blok davriylashtirish kabi
yangi paydo bo'lgan modellar mavsumda bir nechta nuqtalarda eng yuqori
ko'rsatkichni talab qiladigan ayrim sport turlarida afzalliklarni taklif qiladi.
Kelajakdagi tadqiqotlar mashg'ulotlarga moslashishni optimallashtirish uchun
sportchining o'ziga xos fiziologik reaktsiyalariga asoslangan individual mashg'ulotlar
rejalariga e'tibor qaratishi kerak.
Xulosa
Sikllik va davriylik ko'p yillik sport mashg'ulotlari uchun asos bo'lib,
sportchilarning tizimli rivojlanishiga, ish faoliyatini yaxshilashga va jarohatlarning
oldini olishga yordam beradi. Mashg'ulotlarning samarali davriyligi o'quv yuklari va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
20
tiklanishni muvozanatlash, vaqt o'tishi bilan barqaror rivojlanishni ta'minlash uchun
juda muhimdir. Trening metodologiyasidagi keyingi yutuqlar ushbu modellarni turli
sport fanlari bo'yicha natijalarni optimallashtirish uchun takomillashtirishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1. Solijonovich, S. J. (2024). UMUMTA’LIM MAKTABI DASTURLARIDA
SPORT O‘YINLARI. Научный Фокус, 1(9), 285-289.
2. Solijonovich, S. J. (2023). SPORT SEKSIYASI MASHG‘ULOTLARINI
MAZMUNI, TASHKILLASH VA O‘TKAZISH METODIKASI. Scientific Impulse,
2(15), 312-316.
3. Sulaymonov, J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOL O‘YINIDA HARAKATLI
O‘YINLARNING MASHG‘ULOTLARGA IJOBIY TA’SIRI. In Conference on
Digital Innovation:" Modern Problems and Solutions.
4. Sulaymonov, J. (2023). YOSH VOLEYBOLCHILARNING JISMONIY HAMDA
RUHIY TAYYORGARLIKLARI. In Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions.
5. Sulaymonov, J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOL O‘YINIDA TO‘PNI
SAKRAB O‘YINGA KIRITISHNING AFZALLIKLARI. In Conference on Digital
Innovation:" Modern Problems and Solutions.
6. Sulaymonov, J. (2024). Voleybol o ‘yinida joy tanlash asosida to ‘pni qabul qilish
texnikasi. In Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and Solutions.
7. Sulaymonov, J. (2024). Voleybol o‘yinida o‘zlаshtirilgаn tехnik-tаktik
ko‘nikmаlаrni o‘yin dаvоmidа mukammallashtirish. In Conference on Digital
Innovation:" Modern Problems and Solutions.
8. Sulaymonov, J. (2024). Voleybol o‘yinida yuqoridan va pastdan ikki qo‘llab to‘p
uzatish texnikasi. In Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and
Solutions.
9. Sulaymonov, J. (2023). 11-12 YOSHDAGI VOLEYBOLCHILARDA JISMONIY
SIFATLARNI TARBIYALASH. In Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
21
10. Sulaymonov, J. (2023). VOLEYBOL O‘YINIDA TO‘P UZATISHNING
SAMARALI USULLARI. In Conference on Digital Innovation:" Modern Problems
and Solutions.
11.
Solijonovich,
S.
J.
(2025).
VOLEYBOL
SPORT
SEKSIYASI
MASHG‘ULOTLARIDA MUSOBAQALARGA PROFESSIONAL DARAJADA
TAYYORLASH JARAYONLARI. Лучшие интеллектуальные исследования,
42(1), 159-164.
12. Solijonovich, S. J. (2025). VOLEYBOLDA MUSOBAQA OLDI
MASHG‘ULOTLARI UCHUN MAXSUS TAYYORGARLIKLAR SIKLI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 66(3), 383-
390.
13. Solijonovich, S. J. (2025). VOLEYBOL O‘YINIDA MUSOBAQALARDAN
KEYINGI
QAYTA
TIKLANISHDA
SAMARALI
USULLAR.
Лучшие
интеллектуальные исследования, 42(1), 153-158.
14. Solijonovich, S. J. (2025). 15-16 YOSHLI VOLEYBOLCHILARNING
MUSOBAQA OLDI RUHIY TAYYORGARLIGI. Лучшие интеллектуальные
исследования, 42(1), 147-152.
15. Solijonovich, S. J. (2025). VOLEYBOL O'YINIDA YUQORIDAN TO‘PNI
QABUL
QILISH
TEXNIKASI.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 64 (4), 192-197.
16. Solijonovich, S. J. (2025). VOLEYBOL O‘YINI TEXNIKASINI QISMLARGA
BO‘LIB
O‘RGATISH
TEXNIKASI.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 64(4), 206-212.
17. Solijonovich, S. J. (2025). VOLEYBOL MASHG‘ULOTLARIDA O‘YIN
CHIDAMKORLIGINI RIVOJLANTIRISH UCHUN DASTLABKI O‘RGATISH
TEXNIKASI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ, 64(4), 198-205.
18.
Solijonovich, S. J. (2025, January). 15-16 YOSHLI VOLEYBOLCHILARNI
SPORT SEKSIYASI MASHG‘ULOTLARI ORQALI UMUMIY VA MAXSUS
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
22
JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH. In
International Conference on
Economics, Finance, Banking and Management
(pp. 10-22).
19.
Solijonovich, S. J. (2025, January). VOLEYBOL SEKSIYASINING TUZILISHI,
MAQSADI VA VAZIFALARI. In International Conference on Scientific Research
in Natural and Social Sciences (pp. 6-17).
20.
Sulaymonov, J. S. (2024). Maktab va professional ta’lim tizimida ta’lim
tizimidagi innovatsion pedagogik texnologiyalar. Экономика и социум, (2 (117)-1),
673-676.
21. Solijonovich, S. J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOLDA TO ‘PNI O ‘YINGA
KIRITISH TEXNIKASI. IMRAS, 6(6), 366-373.
