MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
371
TA’LIMDA TENGLIK SARI: INKLYUZIV TA’LIMNING
AHAMIYATI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti o'qituvchisi
Eshmuratova Dildor Normuratovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti ,
pedagogika fakulteti, 2-bosqich 2-23-guruh talabasi
Daminova Go’zal Vaydulla qizi
Email:
servesserves87@gmail.com
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada inklyuziv ta'limning ta'lim tizimidagi roli
va jamiyatdagi ahamiyati haqida so‘z boradi. Inklyuziv ta'lim nafaqat nogiron bolalar,
balki barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratish, ular uchun jamiyatda o‘zaro
hurmat va hamkorlik muhitini yaratishga xizmat qiladi. Maqolada inklyuziv ta'limning
tarixiy rivoji, uning asosiy tamoyillari, dunyo tajribasi, muammolari va uning
jamiyatda o‘zgarishlarga olib kelishi haqida batafsil tahlil keltirilgan. Shuningdek,
maqola inklyuziv ta'limning jamiyatga foydalari va ta'lim tizimidagi takomillashtirish
zaruratlari haqida fikrlar bildiradi.
KALIT SO'ZLAR: Inklyuziv ta'lim, tenglik, ta'lim tizimi, nogiron bolalar,
ijtimoiy adolat, UNESCO, Salamanca bayonoti, ta'limda imkoniyatlar, ta'limda
yondashuv, ta'limda innovatsiyalar.
ANNOTATION: This article discusses the role of inclusive education in the
education system and its significance in society. Inclusive education aims to create
equal opportunities not only for children with disabilities but for all children, fostering
an environment of mutual respect and collaboration in society. The article provides a
detailed analysis of the historical development of inclusive education, its key
principles, global experiences, challenges, and the changes it brings to society.
Additionally, the article presents thoughts on the benefits of inclusive education to
society and the necessary improvements in the education system.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
372
KEYWORDS: Inclusive education, equality, education system, children with
disabilities, social justice, UNESCO, Salamanca Statement, opportunities in
education, educational approaches, educational innovations.
KIRISH
Bugungi ta'lim tizimida inklyuziv ta'limning ahamiyati har qachongidan ham
ortmoqda. Inklyuziv ta'lim, ya'ni barcha bolalarga, shu jumladan, nogironligi bo‘lgan
bolalarga ham teng ta'lim imkoniyatlarini yaratish, butun dunyo bo‘ylab ta'lim
tizimining muhim yo‘nalishiga aylanib bormoqda. Inklyuziv ta'limni amalga oshirish,
bolalarni teng huquqli ravishda ta'lim olishga va jamiyatda o‘z o‘rnini topishga yordam
beradi. Bu yondashuv ta'limning barqarorligi, hamjihatligi va jamiyatda ijtimoiy
adolatni ta'minlashda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ushbu maqolada inklyuziv
ta'limning qanday rivojlanayotgani, uning ahamiyati, muammolari va kengaytirish
yo‘llari haqida so‘z yuritamiz.
ASOSIY QISM
Inklyuziv ta'lim, barcha bolalarga, shu jumladan nogironligi bo‘lgan bolalarga
ham teng ta'lim imkoniyatlarini yaratishni maqsad qiladi. Bu yondashuvda
o‘quvchilarning turli ehtiyojlari va qobiliyatlariga qarab individual yondashuv
ta'minlanadi. Inklyuziv ta'limning asosiy tamoyillari quyidagilar:
Teng huquqlilik: Barcha bolalarga ta'lim olishda teng imkoniyatlar taqdim
etish.
Ko‘p qirrali ta'lim: Har bir bolaga uning ehtiyojlariga mos tarzda ta'lim berish.
Ijtimoiy integratsiya: Nogiron bolalar va ijtimoiy cheklovlarga ega bolalarni
jamiyatning boshqa a'zolari bilan o‘zaro muloqot qilishga undash.
Qayta tiklash va qo‘llab-quvvatlash: O‘quvchilarga yordam berish va
o‘zlarining qobiliyatlarini rivojlantirish uchun maxsus dasturlar yaratish.
Inklyuziv ta'limning tarixiy rivoji 20-asrning oxiriga borib, ta'lim
tizimlarida muhim o‘zgarishlarga olib keldi. 1994 yilda UNESCO tomonidan
Salamanca bayonoti qabul qilindi, bu deklaratsiya inklyuziv ta'limni global darajada
qo‘llab-quvvatlashning asosini tashkil etdi. Bu deklaratsiya inklyuziv ta'limni qo‘llab-
quvvatlash va uni ta'lim tizimlariga integratsiya qilishni nazarda tutadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
373
Salamanca bayonotida quyidagi asosiy g‘oyalar ilgari surilgan:
Inklyuziv ta'lim har bir bola uchun ta'lim olish huquqini ta'minlaydi.
Maktablar barcha bolalarni qabul qilishga tayyor bo‘lishi kerak.
Ta'lim tizimlari jamiyatdagi barcha turli ehtiyojlarga javob berishga qodir
bo‘lishi zarur.
Inklyuziv ta'limning jamiyatdagi ahamiyati juda katta. Inklyuziv ta'limning
asosiy afzalliklari quyidagilar:
Ta'limda tenglikni ta'minlash: Inklyuziv ta'lim barcha o‘quvchilarga teng
imkoniyatlarni yaratishga xizmat qiladi. Bu esa jamiyatda ijtimoiy adolatni
ta'minlashga yordam beradi.
Ijtimoiy integratsiya: Inklyuziv ta'lim jamiyatdagi har bir bolaning o‘z o‘rnini
topishi va boshqalar bilan teng muloqotda bo‘lishiga yordam beradi.
Nogironlar uchun imkoniyatlar: Inklyuziv ta'lim nogironligi bo‘lgan bolalarga
o‘z imkoniyatlarini rivojlantirish, ijtimoiy faoliyatlarga qo‘shilishni osonlashtiradi.
Misol tariqasida, Skandinaviya mamlakatlari, xususan, Norvegiya va
Shvetsiyada inklyuziv ta'lim tizimi joriy etilgan va muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda.
Shvetsiyada barcha bolalar uchun inklyuziv ta'lim 1980-yillardan boshlab amalga
oshirila boshlagan va bugungi kunda bu tizimning kengaytirilganligi kuzatilmoqda. Bu
mamlakatlarda nogironligi bo‘lgan bolalar umumiy maktablarda o‘qiydilar, bu esa
ularning ijtimoiy integratsiyasiga katta yordam beradi.
Inklyuziv ta'limni joriy etishda bir qator muammolar mavjud. Ular orasida:
Infrastrukturaviy cheklovlar: Maktablar va ta'lim muassasalarining nogironligi
bo‘lgan o‘quvchilar uchun moslashtirilmagan infrastrukturasi.
O‘qituvchilarning tayyorlanmaganligi: O‘qituvchilarning inklyuziv ta'limga
tayyorlanmasligi, maxsus usullar va yondashuvlarni o‘zlashtirmaslik.
Jamiyatdagi stereotiplar: Nogiron bolalar yoki turli ehtiyojlarga ega bolalar
haqida jamiyatda mavjud salbiy stereotiplar.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun, avvalo o‘qituvchilarni maxsus ta'lim
bo‘yicha tayyorlash, maktablarni nogironlar uchun moslashtirish, va ijtimoiy ongni
o‘zgartirish kerak. Jamiyatda inklyuziv ta'limni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
374
organlari va fuqarolik jamiyati birgalikda ishlashlari zarur. Bundan tashqari, ta'lim
muassasalarida maxsus ta'lim xizmatlarini yaratish, o‘quvchilar uchun individual
o‘qish rejalarini ishlab chiqish va ta'lim materiallarini moslashtirish muhim
hisoblanadi.
INKLYUZIV TA’LIMNING HUQUQIY-ME’YORIY ASOSLARI
Inklyuziv ta’limning huquqiy-me’yoriy asoslari ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
xorijiy va milliy asoslar. Xorijiy asoslar, ya'ni xalqaro huquqiy hujjatlar, inklyuziv
ta’limni tashkil etishda va rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Ular orasida "Inson
huquqlari umumjahon deklaratsiyasi" (1948-yil), "Bolalar huquqlari to‘g‘risida"gi
konvensiya (1989-yil), "Nogironlar huquqlari to‘g‘risida"gi deklaratsiya (1975-yil),
"Ta’lim nima uchun" umumjahon deklaratsiyasi (1990-yil), Salamanca bayonoti
(1994-yil), Dakar deklaratsiyasi (2000-yil) kabi hujjatlar alohida ahamiyatga ega.
Ushbu xalqaro hujjatlar inklyuziv ta’limni rivojlantirishning asosiy tamoyillarini
belgilaydi va barcha bolalarga, shu jumladan nogironligi bo‘lgan bolalarga ta’lim olish
huquqini ta’minlashda asosiy yo‘l-yo‘riqni ko‘rsatadi.
Salamanka bayonoti (1994-yil) va Dakar deklaratsiyasi (2000-yil) kabi
xalqaro hujjatlar inklyuziv ta’limning universal printsiplarini o‘rnatib, ta’lim
tizimlarida tenglikni ta’minlash zarurligini ta’kidlaydi. Salamanca bayonoti, masalan,
barcha bolalarga, shu jumladan nogironligi bo‘lgan bolalarga ham o‘z imkoniyatlariga
mos ta’lim olishni kafolatlashni maqsad qilgan. Dakar deklaratsiyasida esa, ta’lim
tizimini rivojlantirishda inklyuzivlikni o‘rnatish, hamda barcha bolalarni ta’limga
qo‘shish jarayonida global miqyosda birgalikda ishlash zarurligi ko‘rsatilgan. Ushbu
hujjatlar, inklyuziv ta’limning jahon bo‘ylab keng tarqalishi va samarali ishlashini
ta’minlash uchun zaruriy huquqiy asoslarni yaratadi.
Milliy asoslar, ya'ni O‘zbekiston Respublikasidagi normativ-huquqiy hujjatlar
esa inklyuziv ta’limni amalga oshirishda asosiy yondashuvlarni belgilaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992-yil) inklyuziv ta’limning huquqiy
poydevorini tashkil etadi, chunki u barcha fuqarolarga, shu jumladan nogironligi
bo‘lgan shaxslar uchun ham teng imkoniyatlar yaratishni ta’minlashni o‘z ichiga oladi.
"Ta’lim to‘g‘risida"gi qonun (1997-yil) esa ta’lim olish huquqini kafolatlash va barcha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
375
bolalarga ta’lim olishda tenglikni ta’minlashga asoslangan. "Nogironlarni ijtimoiy
himoya qilish to‘g‘risida"gi qonun (1991-yil) va "Bola huquqlari kafolatlari
to‘g‘risida"gi qonun (2008-yil) nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ta’lim olish
imkoniyatlarini kengaytirish va inklyuziv ta’lim tizimining joriy etilishini
mustahkamlashga qaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Nogironligi bo‘lgan shaxslarni
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida"gi PF-5270-farmoni (2017-yil) hamda "Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida"gi PF-5712-farmoni (2019-yil) milliy inklyuziv
ta’limning rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Ushbu farmonlar nogironligi bo‘lgan
bolalarni ta’lim tizimiga jalb qilish, ularga ta’lim olishda teng imkoniyatlar yaratish,
inklyuziv ta’limni amalga oshirishni yanada kuchaytirishga yo‘naltirilgan.
Bularning barchasi, milliy va xalqaro huquqiy asoslarning uyg‘unlashuvi
inklyuziv ta’limni amalda joriy etishda muhim rol o‘ynaydi. Inklyuziv ta’limni tashkil
etish uchun bu asoslar nafaqat normativ-huquqiy hujjatlar, balki jamiyatda tenglik va
inkluzivlikni targ‘ib qilishga qaratilgan siyosatni ham o‘z ichiga oladi. Bu esa barcha
bolalar, shu jumladan nogironligi bo‘lgan bolalar uchun ta’limga kirish imkoniyatlarini
kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
MATERIALLAR VA USLUBLAR
Maqolada inklyuziv ta'limning rivojlanishiga oid ilmiy adabiyotlar, ta'lim
tizimlarida inklyuziv ta'limni tatbiq etgan mamlakatlarning tajribalari, shuningdek,
UNESCO va BMT tomonidan ishlab chiqilgan hujjatlar o‘rganildi. Tadqiqotda sifatli
tahlil va kontentni o‘rganish uslubi qo‘llanildi. Ma'lumotlar ta'lim tizimlarida inklyuziv
ta'limning asosiy tamoyillari, amaliyotlari va yangi yondashuvlarni o‘z ichiga olgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Inklyuziv ta'limni joriy etishning natijalari ijobiy ekanligini ko‘rsatmoqda.
Dunyoda ko‘plab mamlakatlar bu tizimni muvaffaqiyatli tatbiq etishmoqda, bu esa
o‘quvchilarning ta'lim darajasining oshishiga, ijtimoiy muvozanatning yaxshilanishiga
va jamiyatdagi stereotiplarning kamayishiga olib kelmoqda. Shuningdek, inklyuziv
ta'lim bolalarga o‘zlarining ijtimoiy va psixologik rivojlanishida yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
376
Ammo, ba'zi mamlakatlar uchun bunday tizimni joriy etishning infrastrukturaviy,
moliyaviy va metodologik cheklovlari mavjud.
XULOSA (CONCLUSION)
Inklyuziv ta'lim – bu ta'lim tizimida tenglik va imkoniyatlarni ta'minlashning
samarali yo‘li hisoblanadi. U nafaqat nogironligi bo‘lgan bolalar uchun, balki barcha
jamiyat uchun foydalidir. Inklyuziv ta'limni to‘g‘ri amalga oshirish jamiyatni yanada
adolatli, barqaror va rivojlangan qilishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, inklyuziv
ta'limni joriy etishning muvaffaqiyati jamiyatning barcha qatlamlaridan kelib
chiqadigan qo‘llab-quvvatlashga bog‘liqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI (REFERENCES)
1.Booth, T., & Ainscow, M. (2002). The Index for Inclusion: Developing Learning and
Participation in Schools. Centre for Studies on Inclusive Education.
2. Florian, L., & Rouse, M. (2009). The Inclusive Classroom: A Resource Book for
Teachers. Routledge.
3. Ibadullayeva, S. N., Jurayeva, Z. (2021). Kar va zaif eshituvchi o‘quvchilarni
inklyuziv ta’limga tayyorlashda korreksion mashg’ulotlarning ahamiyati. Inklyuziv
ta’limning dolzarb masalalari, 1(1), 35-70.
4. Ibadullayeva, S. N., Masaliyeva, S. (2022). Inkluyziv ta’lim sharoitida maktabgacha
yoshdagi bolalarning matematik tasavvurlarini rivojlantirish omillari. Inklyuziv ta’lim,
1(2), 111-113.
5. Kauffman, J. M., & Hallahan, D. P. (2005). Special Education: What It Is and Why
We Need It. Pearson.
6. Lindsay, G. (2007). Inclusive Education: A Critical Perspective. Oxford Review of
Education, 33(3), 271-288.
7. Mittler, P. (2000). Inclusive Education: A Framework for Change. Routledge.
8. OECD (2008). Inclusion of Students with Disabilities in Regular Schools. OECD
Publishing.
9. Qodirova, F., Ibadullayeva, S. N. (2021). Nogironligi bo‘lgan ota-ona qaramog‘ida
bo‘lgan yetim bolalarni ijtimoiylashtirishning metodik klasteri. Ta’lim va innovatsion
tadqiqotlar, 6(1), 280-286.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
377
10. Qodirova, F., Ibadullayeva, S. N. (2021). Ta’lim klasteri sharoitida erta
inklyuziyaga erishish kozlear implantli bolalar ijtimoiylashuvining eng optimal omili.
Yangi O‘zbekistonda xalq ta’limi xodimlarini malakasini oshirishda zamonaviy
yondashuvlar, 1(1), 55-65.
11. Qodirova, F., Ibadullayeva, S. N. (2021). Ta’limda tolerantlikka erishish kelajak
o‘qituvchisini inklyuziv ta’limga tayyorlashga erishish sharti sifatida. Zamonaviy
maktabda va jamiyat aloqadorli, 1(1), 61-65.
12. Qodirova, F., Ibadullayeva, S. N. (2022). Nutq ustida ishlashning tizimli
yondashuvlari orqali eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni inklyuziv ta’limga
tayyorlash. Pedagogik ta’lim innovatsiyon klasteri, 1(1), 350-352.
13. Tremblay, P. (2016). Inclusive Education and Disability: A Review of the
International Literature. International Journal of Disability, Development, and
Education, 63(2), 167-184.
14. UNESCO (2009). Policy Guidelines on Inclusion in Education. UNESCO.
15. UNESCO (2016). Education 2030: Incheon Declaration and Framework for Action
for the Implementation of Sustainable Development Goal 4. UNESCO.
16. UNICEF (2019). Inclusive Education for Children with Disabilities: A Guide for
Practitioners. UNICEF.
