MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
364
SHAYX MUHAMMAD SODIQ MUHAMMAD YUSUFNING
“BAXTIYOR OILA” ASARIDAGI TARBIYA VA OTA-ONANING
MAS'ULIYATI
Rasulova Iroda Mansurovna
Qashqadaryo viloyati Shahrisabz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Qashqadaryo viloyati Shahrisabz davlat pedagogika institutining
,pedagogika fakulteti,2-bosqich 2-23-guruh talabasi.
Daminova Go’zal Vaydulla qizi
ANNOTATSIYA: Mazkur maqola Shayx Muhammad Sodiq Muhammad
Yusufning "Baxtiyor oila" asarini tahlil qilishga bag'ishlangan. Asar oila institutining
jamiyatdagi o'rni va ahamiyatini, oilaning farovonligini ta'minlashda ota-ona va
bolalar o'rtasidagi munosabatlarning muhimligini ko'rib chiqadi. Shayx Muhammad
Sodiq Muhammad Yusuf, oilaning muqaddasligi va undagi axloqiy qadriyatlar,
farzand tarbiyasidagi mas'uliyat va diniy, ijtimoiy hayotga oid maslahatlarni taqdim
etadi. Asar o'z ichiga oila a'zolarining o'zaro hurmat, sevgi va to'g'ri tarbiya asosida
shakllantirilgan oilaviy munosabatlarni targ'ib qiladi. Ushbu maqola asarning
mazmunini tahlil qilib, uning zamonaviy oilaviy qadriyatlar va tarbiya sohasidagi
o'rnini yoritadi.
KALIT SO'ZLAR: Tarbiya, oila, farzand, Islom, axloq, fitrat, baxtiyor oila,
ijtimoiy mas'uliyat, ma'naviyat, ota-ona, diniy tarbiya, iymon, axloqiy qadriyatlar.
KIRISH
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf 1952-yilda O‘zbekistonning
Andijon viloyatida tug‘ilgan. U ilm-fan va diniy ta’limni o‘z yurtida olish bilan birga,
sa’y-harakatlari bilan islom olamida keng tanilgan shaxsga aylandi.
1989-1993-yillarda O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy
boshqarmasining muftiysi lavozimida ishlagan. U nafaqat O‘zbekistonda, balki butun
Markaziy Osiyo va Qozog‘istonda islom dinini tarqatish va rivojlantirishda katta hissa
qo‘shgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
365
U islom ulamolari millatlararo ittifoqining a’zosi sifatida ham faoliyat olib
borgan va turli xalqlar o‘rtasidagi diniy va ijtimoiy muammolarni hal qilishda katta
hissasini qo‘shgan.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf ko‘plab diniy asarlar yaratgan va
bu asarlar musulmonlar uchun katta ahamiyatga ega. U Qur’on, hadis, tafsir va fiqh
bo‘yicha chuqur ilmga ega edi. Uning asarlari va ma’ruzalarida islomning asosiy
prinsiplari, jamiyatdagi ijtimoiy adolat va axloqiy qadriyatlar yoritilgan. Shayx
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf 2015-yilda vafot etdi. Uning vafoti butun islom
olamida katta qayg‘u keltirdi. Shayxning ilmiy va diniy merosi haligacha o‘zining
ta’sirini ko‘rsatmoqda.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Baxtiyor oila” asari
oila, uning a'zolarining o'zaro munosabatlari va, ayniqsa, ota-ona mas'uliyatini chuqur
tahlil qiladigan bir asar bo'lib, oila va tarbiya sohasida muhim nazariy va amaliy
tavsiyalarni o'z ichiga oladi. Asar, ayniqsa, ota-ona va farzandlar o'rtasidagi
munosabatlar, ularning ijtimoiy, diniy va axloqiy tarbiyasiga oid muhim masalalarni
ko'rib chiqadi. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf tarbiya jarayonini faqat
bolaning ilmiy yoki moddiy rivojlanishi sifatida emas, balki uning ma'naviy va axloqiy
rivojlanishiga ham alohida e'tibor qaratadi. Bu asar, oilaviy munosabatlarning ijtimoiy
ahamiyatini ko'rsatib, oila a'zolarining har biri uchun tarbiya jarayonidagi roli va
mas'uliyatni muhim deb hisoblaydi.
ASOSIY QISM
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Baxtiyor oila” asaridagi
asosiy g'oya — oila institutining jamiyatdagi ahamiyatini va uning oilaviy tarbiya bilan
chambarchas bog'liqligini yoritishdir. Tarbiya faqat farzandni moddiy ehtiyojlar bilan
ta'minlashdan iborat emas, balki uning ruhiy va ma'naviy taraqqiyoti, axloqiy
jihatlarning shakllanishi ham katta ahamiyatga ega. Farzand, tug'ilganda, Alloh
tomonidan soflangan, toza tabiatda dunyoga keladi, lekin ota-ona tomonidan noto'g'ri
tarbiya berilishi uning fitratini buzishi mumkin. Oila, aynan, farzandning ma'naviy
qadriyatlarini shakllantirish va uni to'g'ri yo'ldan boshqarish uchun zarur bo'lgan
muhitni yaratishi lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
366
Shayx hazratlari o'z asarida ota-onaning farzandga bo'lgan mas'uliyatini aniq
belgilaydi. Farzandni tarbiyalashda ota-ona faqat moddiy yordam ko'rsatishi emas,
balki uning axloqiy va diniy jihatlarni rivojlantirishda ham ishtirok etishi kerak. Ota-
ona, farzandni tarbiyalashda, unga namuna bo'lishi kerak, chunki farzandlarning ko'p
qismi ota-ona xulq-atvoridan o'rnak olib ulg'ayadi. Shayx Muhammad Sodiq
Muhammad Yusuf farzand tarbiyasining barcha jihatlarini — diniy, axloqiy va ijtimoiy
jihatlarni chuqur yoritadi. Bunda, u bolani tarbiyalashning har bir bosqichida qanday
yo'l tutish, nima uchun zarur, va tarbiya jarayonida qanday xatolarga yo'l qo'yish
mumkinligi haqida tafsilotlar beradi.
Islomda farzand tarbiyasi haqida gapirganda, Shayx Muhammad Sodiq
Muhammad Yusuf Rasulullohning hadislariga ko'plab misollar keltiradi. Rasululloh
sollallohu alayhi vasallamning hadislarida farzand tarbiyasining eng asosiy jihatlari
ko'rsatilgan. Masalan, Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilingan hadisda,
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
“Har bir bola fitrat (soflangan tabiat) bilan tug'iladi. Shunday qilib, ota-onasi
uni yahudiy, nasroniy yoki majusiy qiladi.”
Bu hadis, farzandning fitrati pok va soflangan bo'lib, lekin ota-ona tomonidan
qanday tarbiya berilishi uning diniy yo'lini belgilashda muhim omil ekanligini
ko'rsatadi. Ota-ona farzandiga to'g'ri tarbiya berib, uni Allohning yo'liga yo'naltirishi
kerak. Aks holda, bola noto'g'ri yo'ldan yurib, fitratini buzishi mumkin.
Bundan tashqari, farzandga diniy tarbiya berishning muhimligi haqida quyidagi
misolni keltirish mumkin. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf asarida:
“Farzandning tarbiyasida ota-onaning o'zlari ham yaxshi namuna bo'lishlari
kerak. Agar ota-ona o'zlariga xohlagan axloqiy qadriyatlarni bolaga o'rgatmoqchi
bo'lsa, ular avvalo o'z xulq-atvorini yaxshilab, o'zlarini o'zgarishdan boshlashlari
zarur.”
Misol tariqasida, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o'zi farzandlarini
yaxshi tarbiyalashda misol bo'lganlar. Bir kun, Hazrati Ali (roziyallohu anhu)
Rasulullohning huzuriga kelib, bolalari haqida gapirganda, Rasululloh ularni qanday
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
367
tarbiyalash haqida maslahatlar berdi. Ularning birinchi xatti-harakatlari va
o'zgarishlarida ularning ota-onasi namuna bo'lishi zarurligini ta'kidlagan.
Shuningdek, tarbiya jarayonidagi ota-onaning roli haqida ta'kidlanadi.
Masalan, “Baxtiyor oila” asarida, ota-ona o'zining xatti-harakatlari va so'zlari bilan
farzandlariga o'rnak bo'lishi kerakligi tushuntiriladi. Misol sifatida, Abo Muhammad
(roziyallohu anhu)ning rivoyatida, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir voqea
haqida shunday deganlar:
“Bir kun, bolangizni o'zingizning avvalgi holatingizni unuting va bola uchun
yangi bir yul oching.”
Bu hadis, farzandning tarbiyasida ota-onaning o'zgarishi va o'zlarini
yaxshilashi, bola uchun yaxshi muhit yaratishning muhimligini ko'rsatadi.
Oila, o'zaro hurmat, mehr-oqibat va ma'naviy qadriyatlar bilan farzandni
tarbiyalash uchun birlamchi muhitni yaratadi. O'z-o'zidan, yaxshi oilada tarbiyalangan
bola jamiyatga foydali, ijtimoiy mas'uliyatni his qilgan shaxs bo'lib yetishadi. Shayx
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf asarida, oilaviy muhitning farzandning tarbiyasi
va uning kelajagi uchun qanday ahamiyatga ega ekanligi haqida yana bir misol
keltiradi. Masalan, o'zaro hurmatli va ma'naviyatga boy oila a'zolari farzandning
sog'lom rivojlanishiga, uning ijtimoiy mas'uliyatini his qilishiga yordam beradi.
Shu asarda keltirilganidek, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
farzand tarbiyasida ota-onaning roli va mas'uliyatini juda muhim deb hisoblaydi. U,
shuningdek, farzandlarning axloqiy va ma'naviy tarbiyasida ota-ona faqat moddiy
jihatdan emas, balki axloqiy qadriyatlar, diniy bilimlar va to'g'ri xulq-atvorni
o'rgatishda ham mas'ul ekanligini ta'kidlaydi. Bu nuqtada, Anas ibn Malik roziyallohu
anhudan rivoyat qilingan hadis ham juda muhim o'rin tutadi:
"Farzandlaringizni hurmatlang va ularning odobini go'zal qiling", (Ibn Moja
rivoyat qilingan).
Bu hadis, farzand tarbiyasining eng asosiy jihatlaridan biriga — ota-onaning
farzandlarini hurmat qilishga, ularga axloqiy va ma'naviy tarbiya berishga alohida
e'tibor qaratish lozimligini ko'rsatadi. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning
asarida ham, farzand tarbiyasida ota-ona o'zining namuna bo'lishi va farzandlariga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
368
to'g'ri yo'l ko'rsatish zarurligi ta'kidlanadi. Hadisda keltirilgan "odobni go'zallashirish"
degan ifoda, farzandning faqat tashqi qiyofasini emas, balki uning axloqiy va ma'naviy
jihatlarini ham rivojlantirish zarurligini anglatadi. Shayx Muhammad Sodiq
Muhammad Yusuf o'z asarida farzandlarning fitrati pok va toza ekanligini, lekin ota-
ona tomonidan noto'g'ri tarbiya berilishi uning tabiatini buzishi mumkinligini aytadi.
Hadisda ham aytilganidek, farzandning axloqiy tarbiyasi, uning kelajakdagi shaxsiyati
va ijtimoiy hayotida qanday faoliyat yuritishi uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Shayxning fikriga ko'ra, oila — bu farzandning to'g'ri axloqiy qadriyatlarni
o'zlashtirishi va ma'naviy o'sishi uchun birinchi muhit bo'lib, ota-onalar o'z xatti-
harakatlari, so'zlari va umumiy hayot tarzlari bilan farzandlariga to'g'ri yo'lni
ko'rsatishlari kerak.
Ota-onaning hurmat ko'rsatishi deganda, faqat tashqi ko'rinish va hiyla-
nayrangdan iborat bo'lmagan, balki, farzandlariga nisbatan mehr-oqibat, sabr-toqat va
e'tibor ko'rsatish tushuniladi. Ota-ona farzandlariga sevgi va hurmatni namoyon etgan
holda, ularni to'g'ri yo'ldan boshqarish, ularning iymonini mustahkamlash, diniy
bilimlarni o'rgatish va axloqiy qadriyatlarni tushuntirish orqali tarbiya beradi.
Farzandlar o'z ota-onasining xatti-harakatlarini kuzatib, o'zlarining ijtimoiy va axloqiy
me'yorlarini shakllantiradilar.
Shu o'rinda, hadisda ta'kidlangan "odobni go'zallashirish" iborasi, nafaqat
farzandning tashqi xulq-atvorini, balki uning ichki dunyosini ham yoritadi. Farzandga
axloqiy va ma'naviy qadriyatlarni o'rgatishda ota-ona birinchi o'rinda turadi, chunki
ular farzand uchun eng yaqin namuna bo'ladilar. Agar ota-ona o'z xulq-atvorida
Allohning yo'lidan bormasa, farzandga yaxshi tarbiya berishning imkoni kamayadi.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning asarida farzandni tarbiyalashda ota-
ona o'zini o'zgartirish va tarbiya jarayonida to'g'ri namuna bo'lish zarurligi haqida
ta'kidlanadi.
Tarbiya jarayonida ota-onaning o'zgarishi zarurligi asarda keltirilgan hadisda
ham ko'rsatilgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o'zlarining farzandlarini
qanday tarbiyalashlari haqida keltirilgan misollar, oilaviy munosabatlar va tarbiya
jarayonining ahamiyatini yanada yoritib beradi. Ota-onaning o'zgarishi, farzandga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
369
o'rgatiladigan qadriyatlarning mustahkamlanishida muhim omil hisoblanadi. Bu
jarayonda ota-ona o'z xatti-harakatlarini yaxshilab, farzandlariga yaxshi o'rnak
bo'lishlari kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning fikricha, oila — bu farzand
uchun eng muhim tarbiya manbai, chunki oilada shakllangan axloqiy qadriyatlar,
jamiyatdagi ijtimoiy muhitda qanday tutumlarni tanlashga yordam beradi. Oila
ichidagi o'zaro hurmat, mehr-muhabbat va sabr, farzandning jamiyatda yaxshi inson
bo'lib shakllanishi uchun zarur bo'lgan muhitni yaratadi.
XULOSA
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Baxtiyor oila” asari, oila
institutining ahamiyatini va ota-onaning farzand tarbiyasidagi mas'uliyatini chuqur
tahlil qiladi. Oila, faqat bir-biriga mehr-muhabbat va hurmatni namoyon etishdan
iborat bo'lib qolmasdan, balki farzandning diniy va axloqiy tarbiyasi uchun ham
mas'uliyatli muhitni yaratishi kerak. Asarda aytilganidek, farzandning fitrati — uning
tabiatan toza va pok bo'lishi, ota-ona tomonidan noto'g'ri yo'lga solinish orqali buzilishi
mumkin. Shayx hazratlari, farzandni tarbiyalashda ota-ona o'zlari to'g'ri namuna
bo'lishi, diniy bilimlarni, axloqiy qadriyatlarni va ijtimoiy mas'uliyatni unga
singdirishlari zarurligini ta'kidlaydi. Oila va tarbiya masalalari jamiyatning
mustahkamligiga bevosita ta'sir qiladigan omillardir. Bu asar, ayniqsa, jamiyatdagi
barcha oilalar uchun muhim qo'llanma hisoblanadi. Farzandlarni to'g'ri tarbiyalash,
iymon va axloqni mustahkamlash, oiladagi barqarorlikni saqlash uchun zarur bo'lgan
asosiy omillarni o'z ichiga oladi. Bu asar, ayniqsa, jamiyatdagi barcha oilalar uchun
muhim qo'llanma hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.Al-Buxoriy. Sahih al-Buxoriy, hadislar to‘plami.
Manba: Sunnah.com va O‘zbekiston Milliy kutubxonasi katalogi (misol: sunnah.com).
2. Al-Ghazali. Ihya' 'Ulum al-Din. – Beyrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyah, 2005.
3. Ibn Hajar al-Asqalani. Fath al-Bari Sharh Sahih al-Buxori. – Beyrut: Dar al-Fikr,
2000.
4. Ibn Maja. Sunan Ibn Maja, hadislar to‘plami.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
370
Manba: Maktaba Islamia va boshqa islomiy onlayn resurslar (masol: maktaba-
islamia.org).
5. Qur'oni Karim. – Tashkent: 2021.
6. Rasululloh (s.a.v.). Hadislar to'plami.
Manba: Sunnah.com va boshqa islomiy hadis platformalari.
7.Sodiqov, A.. Islomda tarbiya va oila. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Xalq
ta'limi vazirligi, 2019.
8. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Baxtiyor oila. – Tashkent: Hilol Nashr,
2011.
9. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Baxtiyor oila. – Tashkent: Hilol Nashr,
2021.
10. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Baxtiyor oila. – Tashkent: Hilol
Nashr, 2023.
