MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
172
XORIJIY INVESTITSIYALAR ORQALI IQTISODIY O‘SISHNI
RAG‘BATLANTIRISH
Olchinboyev Otabek
Andijon davlat texnika instituti
“Iqtisodiyot” kafedrasi assistenti
Egamberdiyev Shavkatbek
Andijon davlat texnika instituti
Iqtisodiyot yo‘nalishi 3-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqola “Xorijiy investitsiyalar orqali iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish” mavzusini o‘rganadi va mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishida
xorijiy investitsiyalarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Maqolada xorijiy investitsiyalarni
jalb qilishning asosiy mexanizmlari, ularning iqtisodiy o‘sishga ta’siri va investitsiya
muhitini yaxshilash uchun zarur bo‘lgan chora-tadbirlar ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, maqolada soliq imtiyozlari, shaffoflik va raqamli texnologiyalarni
qo‘llash orqali investorlar uchun qulay sharoitlar yaratishning ahamiyati muhokama
qilinadi. Xorijiy investitsiyalarning innovatsion rivojlanish, yangi ish o‘rinlari
yaratish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi roli ham alohida e’tiborga olinadi.
Maqola, shuningdek, mamlakatlarning global iqtisodiyotdagi o‘rnini mustahkamlash
va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash uchun xorijiy investitsiyalarni
rag‘batlantirish zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: xorijiy investitsiyalar, iqtisodiy o‘sish, soliq imtiyozlari,
raqamli texnologiyalar, investorlar, ish o‘rinlari, global iqtisodiyot.
Kirish.
Investitsiyalar - iqtisodiy faoliyatning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u
moliyaviy resurslarni foydali faoliyatga yo‘naltirishni anglatadi. Investitsiyalar orqali
investorlar o‘z mablag‘larini ko‘paytirish, daromad olish yoki iqtisodiy foyda
keltirish maqsadida turli sohalarga sarflaydilar. Ular asosan uchta asosiy turga
bo‘linadi: moliyaviy investitsiyalar, real investitsiyalar va inson kapitaliga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
173
investitsiyalar. Moliyaviy investitsiyalar – bu aksiyalar, obligatsiyalar, bank
depozitlari va boshqa moliyaviy instrumentlarga qo‘yilgan mablag‘lardir [1].
Investorlar bu yo‘l bilan o‘z kapitalini diversifikatsiya qilib, risklarni kamaytirishga
harakat qiladilar. Real investitsiyalar esa, asosan, ishlab chiqarish, infratuzilma va
xizmat ko‘rsatish sohalariga yo‘naltiriladi. Bular yangi zavodlar, uskunalar yoki
boshqa infratuzilma ob’ektlarini qurish va rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Inson
kapitaliga investitsiyalar – bu ta’lim va malaka oshirishga sarflangan mablag‘lardir.
O‘z xodimlarining bilim va ko‘nikmalarini oshirish orqali kompaniyalar o‘z
raqobatbardoshligini kuchaytiradilar va uzoq muddatli muvaffaqiyatga erishadilar.
Investitsiyalar iqtisodiy o‘sishning asosiy manbalaridan biridir. Ular yangi ish
o‘rinlari yaratadi, innovatsiyalarni rag‘batlantiradi va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlaydi. Shu bilan birga, xorijiy investitsiyalar mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy
aloqalarni mustahkamlashda ham muhim rol o‘ynaydi [2]. Shuningdek, davlatlar
investitsiya muhitini yaxshilash maqsadida turli xil chora-tadbirlarni amalga
oshiradilar. Bu soliq imtiyozlari, qonunchilikni takomillashtirish, shaffoflikni
oshirish va investorlar uchun qulay sharoitlar yaratishni o‘z ichiga oladi. Natijada,
yaxshi investitsiya muhiti mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishini tezlashtirishga
yordam beradi. Umuman olganda, investitsiyalar iqtisodiyotning rivojlanishi uchun
zarur bo‘lgan asosiy mexanizmlardan biridir va ularni samarali boshqarish har bir
mamlakat uchun muhim vazifadir.
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik palatasi tomonidan 2019-yil 9-
dekabrda qabul qilingan, Senat tomonidan 2019-yil 14-dekabrda ma’qullangan
O‘RQ-598-sonli qonuni ham mamlakatimiz chet el investitsiyalari faoliyatini qo‘llab
quvvatlashi, uning faoliyatiga imtiyozlar berishlari haqida batafsil ma’lumotlar
berilgan. Ushbu qonunda chet el investitsiyalariga ta’alluqli tushunchalarga ham
quyidagicha ta’riflar berib o‘tilgan:
“….chet el investitsiyalari - chet ellik investor tomonidan ijtimoiy soha,
tadbirkorlik, ilmiy va boshqa faoliyat turlari obyektlariga kiritiladigan moddiy va
nomoddiy boyliklar hamda ularga bo‘lgan huquqlar, shu jumladan intellektual mulk
obyektlariga bo‘lgan huquqlar, shuningdek reinvestitsiyalar;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
174
-
chet ellik investorlar
- chet davlatlar, chet davlatlarning ma’muriy yoki
hududiy organlari, davlatlar o‘rtasidagi bitimlarga yoki boshqa shartnomalarga
muvofiq tuzilgan yoki xalqaro ommaviy huquq subyekti bo‘lgan xalqaro tashkilotlar,
chet davlatlarning qonunchilik hujjatlariga muvofiq tashkil etilgan va faoliyat
ko‘rsatadigan yuridik shaxslar, har qanday boshqa shirkatlar, tashkilotlar yoki
uyushmalar, chet davlat fuqarolari va O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida doimiy
yashaydigan fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar;
-
O‘zbekiston Respublikasi hududidagi chet el investitsiyalari
ishtirokidagi korxonalar
- aksiyalarining (ulushlarining, paylarining) yoki ustav
fondining (ustav kapitalining) kamida o‘n besh foizini chet el investitsiyalari tashkil
etadigan korxonalar.” [3]
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish iqtisodiy o‘sishning muhim omillaridan
biridir. Ular ham yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek mamlakatlarga yangi texnologiyalar,
boshqaruv usullari va moliyaviy resurslarni olib keladi, shuningdek, ish o‘rinlarini
yaratadi va mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantiradi [4]. Xorijiy investitsiyalarni jalb
qilishning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
1.
Soliq imtiyozlari - davlatlar xorijiy investorlarni jalb qilish uchun soliq
imtiyozlari va chegirmalar taklif etadilar. Bu, masalan, korporativ soliq stavkalarini
kamaytirish yoki ma’lum muddat davomida soliq to‘lovlaridan ozod qilish orqali
amalga oshiriladi. Bunday chora-tadbirlar investorlar uchun investitsiya qilishni
yanada jozibador qiladi.
2.
Qonunchilik va tartibga solish - xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda
qonunchilik bazasining shaffofligi va barqarorligi muhim ahamiyatga ega [5].
Davlatlar investorlar uchun qulay va tushunarli qonunlarni ishlab chiqish orqali
investitsiya muhitini yaxshilashlari kerak. Bu, shuningdek, mulk huquqlari va biznes
faoliyatini himoya qilishni o‘z ichiga oladi.
3. Investitsiya dasturlari va zonalari - ko‘plab davlatlar xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish maqsadida maxsus investitsiya dasturlarini va iqtisodiy
zonalarni tashkil etadilar. Ushbu zonalarda investorlar uchun qulay sharoitlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
175
yaratiladi, masalan, infratuzilma, transport yo‘llari va boshqa xizmatlar bilan
ta’minlash.
4. Tashqi savdo siyosati - ochiq savdo siyosati xorijiy investitsiyalarni jalb
qilishda muhim rol o‘ynaydi [6]. Davlatlar import va eksportni osonlashtirish orqali
xorijiy kompaniyalar uchun yangi bozorlarni ochishlari mumkin. Bu, o‘z navbatida,
investitsion muhitni yaxshilaydi.
Xorijiy investitsiyalar iqtisodiy o‘sishga ta’siri juda katta. Ular quyidagi
jihatlarda ko‘rinadi:
Xorijiy investitsiyalar yangi ish o‘rinlarini yaratadi, bu esa aholi
daromadini oshirishga va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi.
Xorijiy investorlar ko‘pincha ilg‘or texnologiyalar va innovatsiyalarni
olib keladilar, bu esa mahalliy ishlab chiqarishni modernizatsiya qilishga yordam
beradi.
Xorijiy investitsiyalar mahalliy kompaniyalar bilan hamkorlikda
ishlashga olib keladi, bu esa ularning raqobatbardoshligini oshiradi va iqtisodiy
diversifikatsiyani ta’minlaydi.
Xorijiy investitsiyalar mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy aloqalarni
kuchaytiradi, bu esa mintaqaviy va global iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi.
Hozirgi kunda investitsiya muhitini yaxshilash uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq bo‘ladi:
-
Davlatlar xorijiy investorlarni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus
agentliklar tashkil etishlari va ular orqali investorlar uchun ma’lumotlar taqdim
etishlari kerak.
-
Yaxshi infratuzilma – xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda muhim omil
hisoblanadi. Transport, kommunikatsiya va energiya sohalarida samarali infratuzilma
yaratilishi zarur.
-
Mahalliy ishchi kuchining malakasini oshirish orqali davlatlar xorijiy
investorlar uchun raqobatbardosh muhit yaratadilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
176
-
Ijtimoiy barqarorlik va siyosiy tinchlik xorijiy investitsiyalarni jalb
qilishda muhim ahamiyatga ega, shuning uchun davlatlar ijtimoiy barqarorlikni
saqlashga e’tibor berishlari kerak.
Umuman olganda, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish mamlakatlarning
iqtisodiy rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan strategik vazifadir. Ularni samarali
boshqarish va investitsiya muhitini yaxshilash orqali davlatlar o‘z iqtisodiyotlarini
mustahkamlashlari mumkin.
Xorijiy investitsiyalar mamlakatlarning global iqtisodiyotdagi o‘rnini
mustahkamlash va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ular nafaqat moliyaviy resurslarni taqdim etadi, balki yangi texnologiyalar, bilimlar
va boshqaruv tajribalarini ham olib keladi. Bu jarayonlar iqtisodiy o‘sishni
tezlashtiradi, ish o‘rinlarini yaratadi va mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirishga
yordam beradi. Shu sababli, xorijiy investitsiyalarni rag‘batlantirish mamlakatlar
uchun zaruriy vazifalardan biridir. Xorijiy investitsiyalar mamlakatlarga yangi
kapitalni olib keladi [7]. Bu, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhimdir,
chunki ularning iqtisodiyoti ko‘pincha cheklangan moliyaviy resurslar bilan bog‘liq.
Xorijiy investitsiyalar orqali mamlakatlar infratuzilma, sanoat va xizmatlar sohalarida
katta o‘zgarishlar qilish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Yangi investitsiyalar,
shuningdek, iqtisodiy barqarorlikni oshirishga yordam beradi va moliyaviy bozorlarni
rivojlantiradi.
Xorijiy investorlar bilan hamkorlik qilish orqali mahalliy kompaniyalar o‘z
faoliyatlarini modernizatsiya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ular yangi
texnologiyalar va innovatsion yechimlarni joriy etish orqali ishlab chiqarish
jarayonlarini yaxshilashlari mumkin. Bu esa raqobatbardoshlikni oshiradi va
mahsulot sifatini yaxshilaydi. Mahalliy ishlab chiqaruvchilar xorijiy kompaniyalar
bilan hamkorlikda ishlash orqali bilim va tajriba almashadilar, bu esa ularning
malakasini oshiradi va yangi bozorlarni kashf etishga yordam beradi.
Yangi loyihalar va ishlab chiqarish quvvatlari ochilishi natijasida ko‘plab
yangi ish joylari paydo bo‘ladi. Bu, o‘z navbatida, aholi daromadlarini oshiradi va
ijtimoiy farovonlikni yaxshilaydi. Ish o‘rinlarining ko‘payishi nafaqat iqtisodiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
177
o‘sishga hissa qo‘shadi, balki ijtimoiy muammolarni hal qilishda ham yordam beradi.
Shuningdek, xorijiy investitsiyalar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega. Ular ta’lim va malaka oshirish sohalarida ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Xorijiy kompaniyalar ko‘pincha mahalliy ishchilarni o‘qitish va
malakasini oshirishga e’tibor beradilar, bu esa ularning professional darajasini
oshiradi. Ta’lim tizimining rivojlanishi esa uzoq muddatda mamlakatning iqtisodiy
o‘sishini ta’minlaydi.
Xorijiy investitsiyalarni rag‘batlantirish uchun davlatlar bir qator chora-
tadbirlarni amalga oshirishlari kerak. Bular orasida qonunchilik bazasini yaxshilash,
soliq imtiyozlarini taqdim etish va investitsiya muhitini barqarorlashtirish kabi chora-
tadbirlar mavjud. Davlatlar xorijiy investorlar uchun qulay sharoitlar yaratish orqali
ularning e’tiborini jalb etishlari mumkin. Bunday sharoitlar ichida shaffof
qonunchilik, mulk huquqlarini himoya qilish va korruptsiyani kamaytirish kabi
omillar muhimdir. Shu bilan birga, davlatlar xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda
mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirishlari kerak. Mintaqaviy integratsiya jarayonlari
orqali mamlakatlar bir-birlariga yordam berishlari va birgalikda investitsiya
loyihalarini amalga oshirishlari mumkin. Bu nafaqat iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi,
balki mintaqaviy barqarorlikni ham ta’minlaydi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, xorijiy investitsiyalarni rag‘batlantirish har bir
mamlakat uchun ustuvor vazifa bo‘lib, bu jarayon iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy
farovonlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada aytib
o‘tilganidek, xorijiy investitsiylar davlatning har tomonlama rivojlanishi uchun
imkoniyat eshiklarini ochadi. Mamlakatimizning investorlar uchun yaratayotgan
imkoniyatlari ularni yurtimizga yanada ko‘proq investitsiya kiritishiga sabab bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Investitsiya: Darslik / J.R.Zaylanov, S.S. Aliyeva, N.X.Ruzibayeva va boshq;-
T.: “Iqtisodiyot-Moliya”, 2020. -480 b.
2.
InvestitsiyalarDi tasbkil etisb va moliya]asbtirisb. B.S. Mamatov, D’yu.
Xujamkulov, Nurbekov. DnIslik. T.: IqtisodMoliya, 2014. 608 bet
3.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 25.12.2019 yildagi O‘RQ-598-son.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
178
4.
Shavkatbek,
Egamberdiyev.
"THE
ROLE
OF
STRATEGICALLY
IMPORTANT SECTORS IN THE NATIONAL ECONOMY."
Modern education
and development
19.3 (2025): 631-636.
5.
Shavkatbek, Egamberdiyev, and Toshtemirova Muxlisa. "THE NEED FOR
FOREIGN COUNTRIES TO STUDY EXPERIMENTS IN THE DEVELOPMENT
OF
AN
INNOVATIVE
ECONOMY."
Лучшие
интеллектуальные
исследования
37.4 (2025): 219-223.
6.
Anora, Kamilova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "INNOVATIVE
ECONOMY AND DIGITAL TRANSFORMATION: NEW OPPORTUNITIES
AND CHALLENGES."
Лучшие интеллектуальные исследования
37.4 (2025):
175-180.
7.
Shavkatbek, Egamberdiyev. "YENGIL SANOAT TARMOQLARIDA
TADBIRKORLIKNI
RIVOJLANTIRISH
YOʻNALISHLARI."
Лучшие
интеллектуальные исследования
37.4 (2025): 200-208.
