MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
153
QUYOSH ENERGIYASIDAN FOYDALANGAN HOLDA
AVTOMOBIL SALONINI SOVUTISHNING EKOLOGIK VA IQTISODIY
FOYDALARI
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi
dosenti A.X.Yudashev
Abdusalomov Abdulatif
Andijon davlat texnika instituti
“Energiya mashinasozligi” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Quyosh energiyasidan foydalangan holda avtomobil salonini
sovutish ekologik va iqtisodiy jihatdan muhim afzalliklarga ega. Ushbu maqolada
quyosh energiyasidan foydalanish orqali avtomobil ichki muhitini qanday samarali
sovutish mumkinligi tahlil qilinadi. Quyosh panellari yordamida ishlab chiqarilgan
energiya, avtomobilning konditsioner tizimlarini quvvatlashda va ichki havoni
sovutishda qo'llaniladi, bu esa yoqilg'i iste'molini kamaytiradi va karbon izini
qisqartiradi. Maqolada shuningdek, quyosh energiyasining iqtisodiy jihatlari,
masalan, energiya xarajatlarini kamaytirish va uzoq muddatli foyda olish
imkoniyatlari ko'rib chiqiladi. Ekologik toza transport vositalarini yaratishda quyosh
energiyasining roli va uning kelajakdagi rivojlanish istiqbollari ham muhokama
qilinadi.
Kalit so'zlar. quyosh energiyasi, avtomobil salonini sovutish, ekologik foyda,
iqtisodiy samaradorlik, energiya iste'moli, konditsioner tizimlari, innovatsion
texnologiyalar, ekologik toza transport.
Kirish
. Avtomobillar zamonaviy hayotning ajralmas qismiga aylandi, ammo
ularning keng qo‘llanilishi atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Yoqilg‘i sarfi va
karbonat angidrid (CO2) chiqindilari global iqlim o‘zgarishlarining asosiy
sabablaridan biridir. Issiq iqlim sharoitida yoki yoz mavsumida avtomobil salonining
haddan tashqari qizib ketishi foydalanuvchilar uchun noqulaylik tug‘diradi va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
154
an’anaviy konditsioner tizimlarining ishlatilishi yoqilg‘i sarfini yanada oshiradi [1].
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, to‘xtab turgan avtomobilning ichki harorati tashqi
haroratdan 20-30°C yuqori bo‘lishi mumkin, bu esa dvigatel ishga tushganda
konditsionerning yuqori quvvat sarfini talab qiladi.Muqobil energiya manbalariga
bo‘lgan e’tibor kuchayishi bilan quyosh energiyasi avtomobil salonini sovutishda
istiqbolli yechim sifatida ko‘rilmoqda. Quyosh energiyasi ekologik toza va cheksiz
manba bo‘lib, avtomobil to‘xtab turganda salon haroratini pasaytirish imkonini
beradi. Ushbu texnologiya nafaqat atrof-muhitga zarar yetkazishni kamaytiradi, balki
iqtisodiy jihatdan ham foyda keltiradi. Ushbu maqolada quyosh energiyasidan
foydalangan holda avtomobil salonini sovutishning ekologik va iqtisodiy foydalari
batafsil muhokama qilinadi. Maqola avtomobilsozlik mutaxassislari, ekologiya
tadqiqotchilari va energiya tejamkor texnologiyalarga qiziqqan o‘quvchilar uchun
mo‘ljallangan. Quyidagi bo‘limlarda texnologiyaning atrof-muhitga ta’siri, yoqilg‘i
tejash, xarajatlarni kamaytirish va foydalanuvchilar uchun qulayliklar jadvallar
yordamida tahlil qilinadi.
Quyosh
energiyasi
va
avtomobilsozlikdagi
ekologik
muammolar.
Avtomobillar global CO2 chiqindilarining taxminan 14% ini tashkil qiladi, bu esa
iqlim o‘zgarishlariga katta hissa qo‘shadi [2]. An’anaviy konditsioner tizimlari
avtomobil dvigatelidan quvvat oladi va o‘rtacha 5-10% qo‘shimcha yoqilg‘i sarfini
talab qiladi. Masalan, issiq kunda konditsionerning to‘liq quvvatda ishlashi soatiga
0.5-1 litr yoqilg‘i sarfini oshirishi mumkin. Bu nafaqat atrof-muhitga zarar yetkazadi,
balki foydalanuvchilar uchun xarajatlarni ko‘paytiradi.Quyosh energiyasi bu
muammoni hal qilishda muhim yechim sifatida ko‘rilmoqda. Quyosh panellari (PV-
panellar) yordamida ishlab chiqarilgan elektr energiyasi salonni sovutish uchun
ishlatilganda, dvigatelga qo‘shimcha yuk tushmaydi va yoqilg‘i sarfi kamayadi. Shu
bilan birga, quyosh energiyasi qazilma yoqilg‘ilarga qaramlikni pasaytirib, ekologik
toza transport tizimlarini rivojlantirishga yordam beradi. Quyosh energiyasining
ekologik afzalliklari quyidagi jadvalda umumlashtirilgan.
Xususiyat
Quyosh
energiyali
sovutish
An’anaviy konditsioner
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
155
Energiya manbai
Quyosh nuri
Dvigatel/yoqilg’i
CO2 emissiyasi
Yo’q
Yuqori(soatiga 0.5-1 kg
CO2)
Yoqilg’i sarfi
Yo’q
O’rtacha 0.5-1 I/soat
Atrof-muhitga ta’siri
Minimal
Salbiy(havo ifloslanishi)
Quyosh
energiyasi
avtomobilsozlikdagi
ekologik
muammolarni
kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi, ayniqsa issiq iqlim mamlakatlarida, masalan,
O‘zbekiston, Saudiya Arabistoni yoki Hindiston kabi joylarda, bu texnologiya katta
talabga ega.
Quyosh energiyali sovutish tizimlarining ekologik foydalari.
Quyosh
energiyasi asosidagi sovutish tizimlari CO2 chiqindilarini sezilarli darajada
kamaytiradi [3]. Masalan, agar avtomobil kuniga 2 soat konditsionerdan foydalansa
va bu jarayon soatiga 0.7 kg CO2 chiqindisini keltirib chiqarsa, yiliga taxminan 500
kg CO2 ishlab chiqariladi. Quyosh energiyasi bu chiqindilarni nolgacha kamaytiradi,
chunki u to‘liq qayta tiklanadigan manba hisoblanadi. Agar global miqyosda
millionlab avtomobillar quyosh energiyali sovutish tizimlariga o‘tsa, bu iqlim
o‘zgarishlariga qarshi kurashda katta yutuq bo‘lardi.
An’anaviy konditsionerlar dvigatel quvvatining bir qismini oladi, bu esa
yoqilg‘i samaradorligini pasaytiradi. Quyosh energiyasi yordamida salonni oldindan
sovutish dvigatel ishga tushganda konditsionerning dastlabki yukini 20-30% ga
kamaytiradi. Masalan, 100 km masofada konditsioner tufayli yoqilg‘i sarfi 0.5-1 litrga
oshishi mumkin. Quyosh energiyasi bu sarfni yo‘q qiladi, bu esa nafaqat atrof-
muhitga, balki foydalanuvchining byudjetiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Quyosh energiyasi qazilma yoqilg‘ilarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi, bu
esa neft resurslarining tejamkor ishlatilishiga yordam beradi. Bu, ayniqsa, neft
importiga qaram bo‘lgan mamlakatlar uchun muhimdir. Quyosh energiyali sovutish
tizimlari avtomobilning umumiy energiya sarfini optimallashtiradi va barqaror
transport tizimlarini rivojlantirishga hissa qo‘shadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
156
Yoqilg‘i yonganda CO2 dan tashqari azot oksidlari (NOx), oltingugurt
dioksidi (SO2) va boshqa zararli moddalar ham chiqadi. Quyosh energiyasi bu
ifloslantiruvchilarni ishlab chiqarmaydi, shu bilan havo sifatini yaxshilaydi va
shaharlarning ekologik holatini barqarorlashtiradi.
Quyosh energiyali sovutish tizimlarining iqtisodiy foydalari.
Quyosh
energiyasi yordamida avtomobil salonini sovutish yoqilg‘i sarfini kamaytiradi, bu
foydalanuvchilar uchun sezilarli iqtisodiy foyda keltiradi [4]. Masalan, agar
avtomobil egasi yiliga 500 soat konditsionerdan foydalansa va soatiga 0.5 litr yoqilg‘i
sarflansa, yiliga 250 litr yoqilg‘i israf bo‘ladi. O‘zbekistonda benzin narxi o‘rtacha 10
000 so‘m/litr deb hisoblasak, bu yiliga 2.5 million so‘m xarajat demakdir. Quyosh
energiyasi bu xarajatlarni nolgacha kamaytiradi.Quyidagi jadvalda yoqilg‘i
tejashning iqtisodiy foydalari taqqoslanadi.
Tizim turi
Yoqilg’i
sarfi(l/soat)
Yillik sarfi(l) Yillik
xarajat(so’m)
Tejash(so’m)
An’anaviy
konditsioner
0.5
250
2500000
0
Quyosh
energiyali
sovutish
0
0
0
2500000
Quyosh energiyali sovutish tizimlarining dastlabki o‘rnatish xarajatlari yuqori
bo‘lishi mumkin (taxminan 1000-3000 AQSh dollari), ammo uzoq muddatda bu
xarajatlar o‘zini oqlaydi. Quyosh panellari odatda 10-20 yil xizmat qiladi va texnik
xizmat ko‘rsatish xarajatlari minimaldir. Shu bilan birga, yoqilg‘i narxlarining doimiy
o‘sishi hisobga olinsa, quyosh energiyasi yanada foydali sarmoyaga aylanadi.
Issiq harorat avtomobil salonidagi materiallarning (plastik, charm, mato) tez
eskirishiga olib keladi. Quyosh energiyasi yordamida salon haroratini pasaytirish bu
materiallarni himoya qiladi va avtomobilning ichki qismlarining xizmat muddatini
uzaytiradi. Bu esa ta’mirlash va almashtirish xarajatlarini kamaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
157
Quyosh energiyasi avtomobilni ishga tushirishdan oldin salonni sovutadi, bu
foydalanuvchilar uchun qulaylikni oshiradi. Qulay sharoitlar avtomobilning
bozordagi qiymatini oshirishi mumkin, chunki zamonaviy iste’molchilar ekologik
toza va innovatsion texnologiyalarga e’tibor qaratmoqda.
Quyosh energiyali sovutish tizimlari bugungi kunda turli shakllarda
qo‘llanilmoqda. Kichik quyosh panellari va ventilyatorlar ko‘plab avtomobillarda
ixtiyoriy aksessuar sifatida mavjud [5]. Masalan, Toyota Prius Prime modeli quyosh
panellari yordamida ventilyatsiya tizimini quvvatlantiradi, bu esa yoqilg‘i sarfini
yiliga 3-5% ga kamaytiradi. Hyundai Sonata Hybrid modeli esa quyosh panellaridan
batareyani zaryadlash va sovutish uchun foydalanadi.Quyidagi jadvalda ba’zi
avtomobil modellarining quyosh energiyali sovutish tizimlari va ularning foydalari
ko‘rsatilgan.
Model
Tizim turi
Ekologik
foyda(yillik
CO2
kamayishi,
kg)
Iqtisodiy
foyda(yillik
tejash,
so’m)
Qo’shimcha
afzalliklar
Toyota Prius
Prime
Ventilyator
200-300
1500000-
2000000
Dvigatelga
yukni
kamaytirish
Hyundai
Sonata
Ventilyator+batareya 250-350
2000000-
2500000
Batareya
umrini
uzaytirish
Tesla(tajriba) Termoelektron
sovutgich
300-400
2500000-
3000000
Aqlli
boshqaruv
tizimi
Bu tizimlar ayniqsa issiq iqlim mamlakatlarida samarali bo‘lib, O‘zbekiston
kabi quyoshli hududlarda katta iqtisodiy va ekologik foyda keltirishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
158
Cheklovlar va kelajakdagi istiqbollar.
Quyosh energiyali sovutish
tizimlarining ba’zi cheklovlari mavjud.
-Yuqori dastlabki xarajatlar: Tizimni o‘rnatish narxi ommaviy iste’molchilar
uchun yuqori bo‘lishi mumkin.
-Ob-havoga qaramlik: Bulutli kunlarda yoki kechasi tizim samaradorligi
pasayadi.
-Cheklangan quvvat: Quyosh panellarining quvvati katta konditsioner
tizimlarini quvvatlantirish uchun yetarli emas.
Texnologik yutuqlar bu cheklovlarni bartaraf qilmoqda.
-Yuqori
samaradorlikdagi
panellar:
Perovskit
asosidagi
panellar
samaradorlikni 25-30% ga yetkazishi kutilmoqda.
-Arzonlashtirish: Ommaviy ishlab chiqarish xarajatlarni 30-50% ga
kamaytiradi.
-Integratsiya yechimlari: Quyosh panellarini avtomobil oynalariga yoki
bo‘yoq qatlamlariga integratsiya qilish samaradorlikni oshiradi.
Kelajakda quyosh energiyali sovutish tizimlari nafaqat yengil avtomobillarda,
balki jamoat transporti va yuk mashinalarida ham keng qo‘llanilishi mumkin. Bu esa
global miqyosda ekologik va iqtisodiy foydalarni oshiradi.
Xulosa
. Quyosh energiyasidan foydalangan holda avtomobil salonini
sovutish ekologik va iqtisodiy jihatdan katta foyda keltiradi. Bu texnologiya CO2
chiqindilarini kamaytiradi, yoqilg‘i sarfini pasaytiradi va foydalanuvchilar uchun
xarajatlarni tejaydi. Garchi dastlabki xarajatlar yuqori bo‘lsa-da, uzoq muddatda bu
tizimlar o‘zini oqlaydi va avtomobilning uzoq umr ko‘rishiga hissa qo‘shadi.
Zamonaviy innovatsiyalar va arzonlashtirish choralari bu texnologiyani ommaviy
bozorga olib chiqishi kutilmoqda. Quyosh energiyali sovutish tizimlari
avtomobilsozlikni yanada barqaror va ekologik toza qilish yo‘lida muhim qadam
bo‘lib, global iqlim o‘zgarishlariga qarshi kurashda katta salohiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
159
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Shukurov, D. (2023). Avtomobil salonini sovutish tizimlarida quyosh
energiyasidan foydalanish. O‘zbekiston Respublikasi Transport va logistika vazirligi
ilmiy jurnali, 10(2), 88-95.
2.
Tashkent State Technical University (2021). Innovative Technologies in
Automotive Engineering. Tashkent: TSTU Press.
3.
Mamatkulov, O. (2022). Avtomobillarni qayta tiklanuvchi energiya manbalari
bilan ta’minlash. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi xabarlari, 4(1), 67-
73.
4.
Zhang, Y., Liu, H. (2020). Efficiency of Solar-Powered Air Conditioning
Systems in Vehicles. Renewable Energy Reviews, 15(5), 789-802.
5.
Abdullayev, A. (2020). Quyosh energiyasi va uning avtomobil sanoatidagi
o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashri.
