MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
130
QUYOSH ENERGIYASI ASOSIDAGI AVTOMOBIL SALONINI
SOVUTISH TEXNOLOGIYALARINING ZAMONAVIY HOLATI
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi
dosenti A.X.Yudashev
Abdusalomov Abdulatif
Andijon davlat texnika instituti
“Energiya mashinasozligi” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya
.
Quyosh energiyasi asosidagi avtomobil salonini sovutish
texnologiyalari zamonaviy transport sohasida ekologik toza va energiya samarali
yechimlar sifatida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu texnologiyalar, quyosh
panellari va innovatsion sovutish tizimlari yordamida avtomobillar ichidagi
haroratni nazorat qilish va energiya iste'molini kamaytirishga qaratilgan. Maqolada
quyosh energiyasidan foydalanishning afzalliklari, mavjud texnologiyalar va
ularning samaradorligi, shuningdek, kelajakda ushbu sohadagi rivojlanish
istiqbollari ko‘rib chiqiladi. O'zbekiston misolida, quyosh energiyasidan
foydalanishning amaliy tajribalari va ularning transport tizimiga ta'siri tahlil
qilinadi. Ushbu tadqiqot, avtomobil sanoatida barqaror rivojlanishni ta'minlashga
hissa qo'shishi kutilmoqda.
Kalit so’zlar. quyosh energiyasi, avtomobil salonini sovutish, energiya
samaradorligi, qayta tiklanuvchi energiya manbalari, innovatsion texnologiyalar,
ekologik toza transport, samaradorlik tahlili, quyosh panellari.
Kirish.
Avtomobillar zamonaviy hayotning ajralmas qismiga aylandi va
ulardan foydalanishda qulaylik va ekologik barqarorlik masalalari tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Issiq iqlim sharoitida yoki yoz mavsumida avtomobil
salonining haddan tashqari qizib ketishi foydalanuvchilar uchun jiddiy muammo
bo‘lib qolmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, to‘xtab turgan avtomobilning ichki
harorati tashqi haroratdan 20-30°C yuqori bo‘lishi mumkin, bu esa nafaqat noqulaylik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
131
tug‘diradi, balki salondagi materiallarning tez eskirishiga, yoqilg‘i sarfining ortishiga
va hatto sog‘liq muammolariga olib keladi.An’anaviy konditsioner tizimlari bu
muammoni hal qilishda samarali bo‘lsa-da, ular avtomobil dvigatelidan quvvat oladi,
bu esa yoqilg‘i sarfini oshiradi va karbonat angidrid (CO2) chiqindilarini
ko‘paytiradi. Shu sababli, muqobil energiya manbalariga, xususan, quyosh
energiyasiga e’tibor kuchaymoqda. Quyosh energiyasi nafaqat ekologik toza, balki
avtomobil to‘xtab turganda ham salonni sovutish imkonini beruvchi cheksiz manba
hisoblanadi.Ushbu maqolada quyosh energiyasi asosidagi avtomobil salonini
sovutish texnologiyalarining zamonaviy holati, ularning texnik asoslari, afzalliklari,
cheklovlari va kelajakdagi rivojlanish istiqbollari muhokama qilinadi. Maqola
avtomobilsozlik muhandislari, ekologik texnologiyalar tadqiqotchilari va ushbu
sohada yangi yechimlarni qidirayotgan mutaxassislar uchun mo‘ljallangan. Quyidagi
bo‘limlarda mavzuni har tomonlama yoritishga harakat qilinadi, shu jumladan,
zamonaviy texnologiyalarning holati, ularning qo‘llanilishi va bozordagi o‘rni
jadvallar yordamida tahlil qilinadi.
Quyosh energiyasi insoniyat tomonidan asrlar davomida turli shakllarda
ishlatilib kelinmoqda, ammo uning zamonaviy avtomobilsozlikda qo‘llanilishi 20-
asrning oxirlarida boshlangan. 1980-yillarda dastlabki quyosh avtomobillari sinovdan
o‘tkazildi, biroq ularning samaradorligi past va ishlab chiqarish xarajatlari yuqori edi.
Fotovoltaik panellar (PV-panellar) texnologiyasining rivojlanishi bilan quyosh
energiyasi avtomobillarda yordamchi tizimlarni, xususan, ventilyatsiya va sovutishni
quvvatlantirish uchun ishlatila boshlandi.Avtomobil salonini sovutishda quyosh
energiyasidan foydalanishning asosiy maqsadi dvigatel ishlamayotgan paytda ichki
haroratni pasaytirish va foydalanuvchi uchun qulay sharoit yaratishdir. Bu
texnologiya nafaqat ekologik jihatdan foydali, balki yoqilg‘i tejash imkonini ham
beradi, chunki an’anaviy konditsioner tizimlari dvigatel ishga tushganda qo‘shimcha
energiya talab qiladi. Quyosh energiyasi asosidagi sovutish tizimlari bugungi kunda
bir nechta shaklda qo‘llanilmoqda: oddiy ventilyatorlardan tortib, murakkab
termoelektron sovutgichlar va kichik kompressorli tizimlarga qadar.Quyosh
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
132
energiyasining avtomobilsozlikdagi qo‘llanilish sohalari quyidagi jadvalda
keltirilgan.
Qo’llanilish sohasi Tavsif
Afzalliklari
Cheklovlari
Harakat
uchun
quvvat
Avtomobilni
harakatga keltirish
uchun
asosiy/
yordamchi manba
Yoqilg’i
tejash,
emissiyani
kamaytirish
Past
quvvat,
yuqori narx
Ventilyatsiya
va
sovutish
Salon
ichidagi
havoni aylantirish
va
haroratni
pasaytirish
Qulaylik,
dvigatelga yukni
kamaytirish
Ob-havoga
qaramlik
Elektron tizimlarni
quvvatlantirish
Audio, navigatsiya
va
boshqa
qurilmalarni
quvvatlantirish
Energiya
tejamkorligi
Cheklangan
quvvat
Zamonaviy texnologiyalar quyosh energiyasini avtomobil dizayniga
integratsiya qilishni osonlashtirdi. Masalan, Toyota va Tesla kabi yetakchi avtomobil
ishlab chiqaruvchilar o‘z modellarida quyosh panellarini sinovdan o‘tkazmoqda.
Quyosh energiyasi asosidagi sovutish tizimlari avtomobil bozorida tobora
ommalashib bormoqda, ammo ularning keng tarqalishi uchun hali ko‘p ish qilinishi
kerak.
Quyosh energiyasi asosida avtomobil salonini sovutish tizimlari bir nechta
asosiy komponentlardan iborat: quyosh panellari, energiya saqlash tizimi, sovutish
qurilmasi va boshqaruv tizimi. Har bir komponentning o‘ziga xos vazifasi va
zamonaviy holati quyida muhokama qilinadi.
Quyosh panellari tizimning asosiy energiya manbai hisoblanadi. Ular
avtomobil tomiga, kapotiga yoki hatto oynalariga o‘rnatiladi. Zamonaviy PV-panellar
monokristalli yoki polikristalli siliciumdan tayyorlanadi va 15-22% samaradorlikka
ega. So‘nggi yillarda organik va egiluvchan quyosh panellari ishlab chiqarila
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
133
boshlandi, ular avtomobil dizayniga yaxshiroq moslashadi, ammo samaradorligi hali
past (10-15%).Avtomobilning cheklangan sirt maydoni tufayli quyosh panellarining
quvvati odatda 50-200 vatt oralig‘ida bo‘ladi. Bu quvvat katta konditsioner tizimlarini
quvvatlantirish uchun yetarli emas, lekin kichik ventilyatorlar, termoelektron
sovutgichlar yoki havo aylanish tizimlari uchun kifoya qiladi. Quyidagi jadvalda
quyosh panellarining turlari va ularning xususiyatlari taqqoslanadi.
Turi
Samaradorl
ik (%)
Afzalliklari
kamchiliklar
i
Qo’llanilish
sohasi
Monokrisralli
18-22
Yuqori
samaradorlik,
ixcham
o’lcham
Yuqori narx
Premium
avtomobillar
Polikristalli
15-18
Arzon,
oson
ishlab chiqarish
Past
samaradorlik
O’rtacha
narxdagi
avtomobillar
Organik/
egiluvchan
10-15
Yengil,
moslashuvchan
, estetik dizayn
Past
samaradorlik,
qisqa umr
Eksperimenta
l modellar
Yupqa
plyonkali
12-16
Yengil, arzon
Past
samaradorlik,
katta maydon
talabi
Yordamchi
tizimlar
Quyosh energiyasi ob-havoga bog‘liq bo‘lib, bulutli kunlarda yoki kechasi
ishlamaydi. Shu sababli, energiya saqlash tizimlari zarur. Zamonaviy avtomobillarda
litiy-ion batareyalar keng qo‘llaniladi, chunki ular yuqori energiya zichligi (200-250
Vt-soat/kg) va uzoq umr ko‘rish (1000-2000 zaryad sikli) bilan ajralib turadi. So‘nggi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
134
yillarda grafen asosidagi batareyalar va superkondensatorlar sinovdan o‘tkazilmoqda,
ular tezroq zaryadlanadi va ko‘proq energiya saqlay oladi.
Sovutish jarayoni turli usullar orqali amalga oshiriladi.
Ventilyatorlar: Eng oddiy va arzon yechim. Issiq havoni tashqariga chiqarib,
salonga salqin havo kirishini ta’minlaydi. Quvvat sarfi past (10-50 Vt).
Peltier sovutgichlari: Termoelektron effekt asosida ishlaydi. Elektr
energiyasidan foydalanib, haroratni pasaytiradi, ammo samaradorligi past (COP 0.5-
1) va energiya sarfi yuqori.
Kichik kompressorli tizimlar: An’anaviy konditsionerlarga o‘xshaydi, lekin
kichik hajmda va past quvvatda ishlaydi. Samaradorligi yuqori (COP 2-3), ammo
narxi qimmat.
Quyidagi jadvalda sovutish usullarining taqqoslanishi keltirilgan.
Usul
Quvvat
sarfi
(Vt)
Samaradorlik
(COP)
Narxi
Afzalliklari Kamchiliklari
Ventilyator 10-50
Yo’q(faqat
havo aylanish)
Past
Arzon, oson
o’rnatish
Cheklangan
sovutish
effekti
Peltier
sovutgich
50-150
0.5-1
O’rtacha Ixcham,
shovqinsiz
Past
samaradorlik,
yuqori sarf
Kichik
kompressor
100-300 2-3
Yuqori
Yuqori
sovutish
effekti
Qimmat,
murakkab
tuzilish
Zamonaviy sovutish tizimlari aqlli boshqaruv tizimlari bilan jihozlangan. Bu
tizimlar harorat va namlik sensorlari yordamida salon sharoitlarini kuzatadi va
sovutish qurilmasini avtomatik boshqaradi. Masalan, agar salon harorati 30°C dan
oshsa, tizim ventilyator yoki sovutgichni yoqadi. Shu bilan birga, batareya zaryadini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
135
nazorat qilib, energiya tejamkorligini ta’minlaydi. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt
(AI) asosidagi boshqaruv tizimlari sinovdan o‘tkazilmoqda, ular ob-havo
prognozlarini tahlil qilib, energiya sarfini optimallashtiradi.
Quyosh energiyasi asosidagi sovutish tizimlari bugungi kunda turli shakllarda
qo‘llanilmoqda. Kichik hajmdagi quyosh panellari va ventilyatorlar ko‘plab
avtomobillarda ixtiyoriy aksessuar sifatida taklif qilinadi. Masalan, Toyota Prius
Prime modeli avtomobil tomiga o‘rnatilgan quyosh panellari yordamida ventilyatsiya
tizimini quvvatlantiradi. Tesla esa Model 3 va Model Y modellarida quyosh
energiyasini sinovdan o‘tkazmoqda, garchi bu tizimlar hali ommaviy ishlab
chiqarishga kiritilmagan bo‘lsa-da.Bozordagi zamonaviy holatni tahlil qilganda,
quyosh energiyali sovutish tizimlari asosan premium va gibrid avtomobillarda
qo‘llanilayotgani aniqlanadi. Biroq, narxlarning yuqoriligi va texnologiyaning
cheklovlari tufayli ular ommaviy bozorga hali to‘liq kirib ulgurmagan. Quyidagi
jadvalda ba’zi yetakchi avtomobil ishlab chiqaruvchilarning quyosh energiyasi
loyihalari keltirilgan.
Kompaniya
Model
Texnologiya
Holati
Sovutish quvvati
Toyota
Prius
Prime
Tomdagi PV-
panellar,
ventilyatsiya
tizimi
Ishlab
chiqarishda
50-100 Vt
Tesla
Model
3/Y
(tajriba)
Yupqa
plyonkali
panellar,
AI
boshqaruv
Sinov
bosqichida
Taxminan 150 Vt
Hyundai
Sonata
Hybrid
Quyosh
panellari,
batareyka
zaryadlovi
Cheklangan
ishlab
chiqarish
80-120 Vt
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
136
Lighty ear
Lighty ear
one
To’liq quyosh
energiyali
avtomobil
Prototip
200
Vt
(sovutish+harakat)
Bozordagi asosiy muammolardan biri – quyosh panellarining cheklangan
quvvati va ishlab chiqarish xarajatlari. Masalan, premium avtomobillarda
ishlatiladigan monokristalli panellar narxi bir dona uchun 200-500 AQSh dollarini
tashkil qiladi, bu esa ommaviy iste’molchilar uchun jozibador emas. Biroq, xarajatlar
yil sayin kamaymoqda, bu texnologiyaning kelajakda kengroq qo‘llanilishiga umid
baxsh etadi.
Quyosh energiyasi asosidagi sovutish tizimlari bir qator afzalliklarga ega:
Ekologik tozalik: Yoqilg‘i sarfini kamaytirish orqali CO2 emissiyasini
pasaytiradi. Masalan, issiq kunda avtomobilni oldindan sovutish konditsionerning
dastlabki yukini 20-30% ga kamaytiradi.
Iqtisodiy foyda: Uzoq muddatda yoqilg‘i tejash tufayli xarajatlarni qoplaydi.
Foydalanuvchi qulayligi: Salon haroratini oldindan pasaytirish haydash
tajribasini yaxshilaydi.
Dvigatelga yukni kamaytirish: An’anaviy konditsionerlar dvigatel
quvvatining 5-10% ini oladi, quyosh energiyasi esa bu yukni bartaraf qiladi.
Texnologiyaning cheklovlari ham mavjud:
Cheklangan quvvat: Quyosh panellarining quvvati avtomobil maydoniga
bog‘liq. O‘rtacha avtomobil tomida 1-2 m² maydon mavjud, bu esa 200-300 Vt
quvvat ishlab chiqarish imkonini beradi.
Ob-havoga qaramlik: Bulutli kunlarda yoki kechasi tizim samaradorligi
pasayadi.
Yuqori narx: Dastlabki o‘rnatish xarajatlari (1000-3000 AQSh dollari)
ommaviy bozor uchun yuqori.
Texnik murakkablik: Tizimning avtomobil dizayniga integratsiya qilinishi
estetik va funksional muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Quyosh energiyali sovutish tizimlarining zamonaviy holati ularning katta
salohiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi, ammo kelajakdagi rivojlanish uchun bir qator
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
137
muammolarni hal qilish zarur. So‘nggi yillarda quyidagi innovatsiyalar e’tiborga
sazovor:
Yuqori samaradorlikdagi panellar: Perovskit asosidagi quyosh panellari
sinovdan o‘tkazilmoqda, ularning samaradorligi 25-30% ga yetishi kutilmoqda.
Aqlli energiya boshqaruvi: Sun’iy intellekt yordamida energiya sarfini
optimallashtirish tizimlari ishlab chiqilmoqda.
Integratsiya yechimlari: Quyosh panellarini avtomobil oynalariga yoki bo‘yoq
qatlamlariga integratsiya qilish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda.
Arzonlashtirish: Ommaviy ishlab chiqarish xarajatlarni 30-50% ga
kamaytirishi kutilmoqda.
Kelajakda bu texnologiya nafaqat yengil avtomobillarda, balki yuk
mashinalari, avtobuslar va jamoat transportida ham qo‘llanilishi mumkin. Masalan,
issiq iqlim mamlakatlarida (O‘zbekiston, Saudiya Arabistoni, Hindiston) quyosh
energiyali sovutish tizimlari katta talabga ega bo‘lishi kutilmoqda.
Xulosa
. Quyosh energiyasi asosidagi avtomobil salonini sovutish
texnologiyalari zamonaviy avtomobilsozlik va ekologik barqarorlik sohasida muhim
yutuqlarni taqdim etmoqda. Hozirgi vaqtda bu tizimlar premium va gibrid
avtomobillarda cheklangan miqdorda qo‘llanilmoqda, ammo texnologik yutuqlar va
xarajatlarning kamayishi tufayli ular kelajakda ommaviy bozorga kirib kelishi
kutilmoqda. Quyosh panellarining samaradorligini oshirish, energiya saqlash
tizimlarini takomillashtirish va aqlli boshqaruv yechimlarini joriy qilish bu sohaning
rivojlanishiga xizmat qiladi. Ushbu texnologiyalar nafaqat foydalanuvchilar uchun
qulaylikni oshiradi, balki global iqlim o‘zgarishlariga qarshi kurashda ham muhim
hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Shukurov, D. (2023). Avtomobil salonini sovutish tizimlarida quyosh
energiyasidan foydalanish. O‘zbekiston Respublikasi Transport va logistika vazirligi
ilmiy jurnali, 10(2), 88-95.
2.
Tashkent State Technical University (2021). Innovative Technologies in
Automotive Engineering. Tashkent: TSTU Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
138
3.
Mamatkulov, O. (2022). Avtomobillarni qayta tiklanuvchi energiya manbalari
bilan ta’minlash. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi xabarlari, 4(1), 67-
73.
4.
Zhang, Y., Liu, H. (2020). Efficiency of Solar-Powered Air Conditioning
Systems in Vehicles. Renewable Energy Reviews, 15(5), 789-802.
5.
Abdullayev, A. (2020). Quyosh energiyasi va uning avtomobil sanoatidagi
o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashri.
