MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
125
AVTOMOBILLAR SALONINI SOVUTISHDA QUYOSH ENERGIYASIDAN
FOYDALANISH
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi
dosenti A.X.Yudashev
Abdusalomov Abdulatif
Andijon davlat texnika instituti
“Energiya mashinasozligi” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda avtomobillar salonini sovutishda quyosh
energiyasidan foydalanish usullari va imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Quyosh
energiyasi — bu qayta tiklanuvchi energiya manbai bo‘lib, u avtomobillarni sovutish
tizimlarida foydalanish uchun samarali va ekologik toza alternativ hisoblanadi.
Tadqiqotda quyosh panellari yordamida ishlab chiqarilgan elektr energiyasi orqali
avtomobil salonini sovutish tizimlarining samaradorligi, iqtisodiy jihatlari va atrof-
muhitga ta'siri tahlil qilinadi. Shuningdek, avtomobillarda quyosh energiyasidan
foydalanishning afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, ushbu texnologiyaning
rivojlanish istiqbollari haqida fikrlar bildiriladi. Ushbu tadqiqot natijalari avtomobil
ishlab chiqaruvchilari va iste'molchilar uchun foydali bo‘lib, ekologik toza transport
vositalarini yaratishda muhim omil bo‘lishi mumkin.
Kalit so'zlar. Avtomobillar, salonni sovutish, quyosh energiyasi, qayta
tiklanuvchi energiya, quyosh panellari, elektr energiyasi, ekologik toza
texnologiyalar, iqtisodiy samaradorlik.
Kirish.
Avtomobillar zamonaviy hayotning ajralmas qismiga aylandi va
ulardan foydalanishda qulaylikni ta’minlash tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Issiq iqlim sharoitida yoki yoz mavsumida avtomobil salonining haddan tashqari
qizib ketishi keng tarqalgan muammo hisoblanadi [1]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
to‘xtab turgan avtomobilning ichki harorati tashqi haroratdan 20-30°C yuqori bo‘lishi
mumkin. Bu nafaqat foydalanuvchilar uchun noqulaylik tug‘diradi, balki salondagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
126
materiallarning eskirishini tezlashtiradi va hatto sog‘liqqa salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.An’anaviy konditsioner tizimlari bu muammoni hal qilishda samarali bo‘lsa-
da, ular dvigatel quvvatidan foydalanadi va qo‘shimcha yoqilg‘i sarfini talab qiladi,
bu esa atrof-muhitga zarar yetkazadi. Shu sababli, muqobil energiya manbalariga
e’tibor kuchaymoqda, xususan, quyosh energiyasi avtomobil salonini sovutishda
istiqbolli yechim sifatida ko‘rilmoqda. Ushbu maqolada quyosh energiyasi asosidagi
sovutish tizimlarining texnik asoslari, afzalliklari, cheklovlari va kelajakdagi
imkoniyatlari muhokama qilinadi [2]. Maqola ilmiy tadqiqotchilar, muhandislar va
ekologik masalalarga qiziqqan o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan.
Quyosh energiyasi tabiiy, cheksiz va ekologik toza manba sifatida
avtomobilsozlikda o‘z o‘rnini topmoqda. Fotovoltaik panellar (PV-panellar)
yordamida quyosh nuridan elektr energiyasi ishlab chiqarish texnologiyasi so‘nggi
o‘n yilliklarda sezilarli darajada rivojlandi. Avtomobillarda quyosh energiyasidan
foydalanish ikki asosiy yo‘nalishda qo‘llaniladi: avtomobil harakatini ta’minlash
(quyosh avtomobillari) va yordamchi tizimlarni, masalan, sovutish yoki
ventilyatsiyani quvvatlantirish.Salonni sovutish uchun quyosh energiyasidan
foydalanish g‘oyasi dastlab 1980-yillarda kichik ventilyatorlar va oddiy quyosh
panellari bilan sinovdan o‘tkazilgan edi. Bugungi kunda esa bu texnologiya murakkab
tizimlarga aylandi. Quyosh energiyasining afzalligi shundaki, u avtomobil to‘xtab
turganda ham ishlay oladi va dvigatel ishga tushguncha salon haroratini pasaytiradi
[3]. Quyidagi jadvalda quyosh energiyasining avtomobilsozlikdagi asosiy qo‘llanilish
sohalari keltirilgan.
Qo’llanilish sohasi
Tavsif
Afzalliklari
Harakat uchun quvvat
Avtomobilni
harakatga
keltirish uchun asosiy
yoki yordamchi manba
Yoqilg’i
tejash,
emissiyani kamaytirish
Ventilyatsiya va sovutish Salon ichidagi havoni
aylantirish va haroratni
pasaytirish
Qulaylik,
dvigatelga
yukni kamaytirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
127
Elektron
tizimlarni
quvvatlash
Audio, navigatsiya va
boshqa
qurilmalarni
quvvatlantirish
Energiya tejamkorligi
Quyosh energiyasi yordamida avtomobil salonini sovutish uchun bir nechta
asosiy komponentlardan foydalaniladi: quyosh panellari, energiya saqlash tizimi,
sovutish qurilmasi va boshqaruv tizimi.
Quyosh panellari tizimning yuragi hisoblanadi. Ular odatda avtomobil tomiga
yoki oynalariga o‘rnatiladi va quyosh nurini elektr energiyasiga aylantiradi [4].
Zamonaviy panellar monokristalli yoki polikristalli siliciumdan tayyorlanadi va 15-
22% samaradorlikka ega. Avtomobilning cheklangan maydoni tufayli panellar
quvvati 50-200 vatt oralig‘ida bo‘ladi. Quyidagi jadvalda quyosh panellarining turlari
va xususiyatlari keltirilgan.
Turi
Samaradorlik (%) Afzalliklari
Kamchiliklari
Monokristalli
18-22
Yuqori
samaradorlik,
kichik hajm
Yuqori narx
Polikristalli
15-18
Arzon,
oson
ishlab chiqarish
Past samaradorlik
Egiluvchan
(organik)
10-15
Yengil,
moslashuvchan
Past samaradorlik,
qisqa umr
Quyosh energiyasi ob-havoga bog‘liqligi sababli, batareyalar energiyani
saqlash uchun zarur. Litiy-ion batareyalar eng mashhur tanlov bo‘lib, ular yuqori
energiya zichligi va uzoq umr ko‘rish bilan ajralib turadi.
Sovutish jarayoni uchun bir nechta usul mavjud: ventilyatorlar, Peltier
sovutgichlari yoki kichik kompressorli tizimlar [5]. Ventilyatorlar eng oddiy yechim
bo‘lib, issiq havoni tashqariga chiqaradi. Peltier sovutgichlari esa termoelektron
effekt orqali haroratni pasaytiradi, lekin energiya sarfi yuqori.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
128
Aqlli boshqaruv tizimi harorat sensorlari yordamida salon sharoitlarini
kuzatadi va sovutish qurilmasini avtomatik boshqaradi. Bu tizim energiya
tejamkorligini ta’minlaydi.
Quyosh energiyali sovutish tizimlarining afzalliklari va cheklovlari.
Afzalliklari.
Quyosh energiyasi CO2 chiqindilarini kamaytiradi va yoqilg‘i sarfini
pasaytiradi. Masalan, dvigatel ishga tushganda konditsionerning yuqori quvvat sarfini
kamaytirish uchun salon oldindan sovutiladi. Quyidagi jadvalda afzalliklar
taqqoslanadi.
Xususiyat
Quyosh energiyali tizim An’anaviy konditsioner
Energiya manbai
Quyosh energiyasi
Dvigatel/yoqilg’i
Ekologik ta’sir
Minimal
Yuqori (CO2 emissiyasi)
Dastlabki xarajat
Yuqori
O’rtacha
Uzoq muddatli foyda
Yuqori (yoqilg’i tejash)
Past
Cheklovlar orasida quyosh panellarining quvvati, ob-havoga qaramlik va
yuqori dastlabki xarajatlar mavjud. Bulutli kunlarda yoki kechasi tizim samaradorligi
pasayadi.
Quyosh energiyali sovutish tizimlarining kelajakdagi istiqbollariTexnologik
yutuqlar, masalan, egiluvchan quyosh panellari va yuqori sig‘imli batareyalar, bu
tizimni yanada samarali qilmoqda. Toyota va Tesla kabi kompaniyalar allaqachon
tajriba o‘tkazmoqda. Kelajakda bu texnologiya jamoat transportida ham qo‘llanilishi
mumkin.
Xulosa
. Quyosh energiyasi yordamida avtomobil salonini sovutish ekologik
va iqtisodiy jihatdan foydali yechimdir. Texnik cheklovlarni bartaraf qilish va
xarajatlarni kamaytirish orqali bu texnologiya avtomobilsozlikda keng tarqalishi
mumkin. Tadqiqotlar va innovatsiyalar ushbu sohada muhim o‘zgarishlar keltiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
129
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Shukurov, D. (2023). Avtomobil salonini sovutish tizimlarida quyosh
energiyasidan foydalanish. O‘zbekiston Respublikasi Transport va logistika vazirligi
ilmiy jurnali, 10(2), 88-95.
2.
Tashkent State Technical University (2021). Innovative Technologies in
Automotive Engineering. Tashkent: TSTU Press.
3.
Mamatkulov, O. (2022). Avtomobillarni qayta tiklanuvchi energiya manbalari
bilan ta’minlash. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi xabarlari, 4(1), 67-
73.
4.
Zhang, Y., Liu, H. (2020). Efficiency of Solar-Powered Air Conditioning
Systems in Vehicles. Renewable Energy Reviews, 15(5), 789-802.
5.
Abdullayev, A. (2020). Quyosh energiyasi va uning avtomobil sanoatidagi
o‘rni. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashri.
