MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
103
BUYUK BRITANIYA SOLIQ TIZIMI
Samadov Jasur
(Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, “Iqtisodiyot”
fakulteti 2-bosqich talabasi)
Turayev Alijon Akmal o’g’li
(Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, ''Investitsiya va Innovatsiyalar"
kafedrasi v.b.dosenti, PhD)
Abstrakt: Buyuk Britaniyaning soliq tizimi mamlakat iqtisodiyotining asosiy
qismidir va davlat daromadlarining katta qismini tashkil etadi. Ushbu maqolada
Buyuk Britaniyada amalda bo‘lgan asosiy soliqlar, ularning to‘lovchilarga ta’siri
hamda soliq tizimining boshqaruv mexanizmlari tahlil qilinadi. Soliqlar jismoniy va
yuridik shaxslarga qo‘yiladigan daromad, qo‘shilgan qiymat, kapital va mulk
soliqlaridan iborat bo‘lib, ularning yig‘ilishi va taqsimlanishi mamlakatning ijtimoiy
va iqtisodiy barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada, shuningdek, Buyuk
Britaniyaning soliq tizimiga oid so‘nggi islohotlar va ularning biznes hamda aholi
uchun ahamiyati muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Buyuk Britaniya soliq tizimi, daromad solig‘i, QQS, korporativ
soliq, mulk solig‘i, soliqqa tortish, soliq islohotlari, davlat daromadlari, ijtimoiy
ta’minot, biznes soliqlari.
Kirish.
Soliq tizimi har bir mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosatini belgilovchi
asosiy vositalardan biridir. Buyuk Britaniya dunyoning yetakchi iqtisodiyotlaridan
biri bo‘lib, uning soliq tizimi murakkab va ko‘p darajali tuzilishga ega. Soliqlar davlat
xarajatlarini moliyalashtirish, ijtimoiy ta’minotni yaxshilash va infratuzilmani
rivojlantirish uchun muhim manba hisoblanadi. Britaniya hukumati soliqlarni turli
darajalarda belgilab, fuqarolar va korxonalar uchun optimal soliq yukini ta’minlashga
harakat qiladi. Ushbu maqolada Buyuk Britaniyaning soliq tizimi, uning asosiy turlari
va ular jamiyatga ta’siri haqida batafsil ma’lumot beriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
104
Buyuk Britaniyada asrlar davomida rivojlangan murakkab va ko'p qirrali soliq
tizimi mavjud. Buyuk Britaniyada soliqqa tortish tarixini 12-asrda, birinchi navbatda,
monarxiyani moliyalashtirish uchun soliqlarning joriy etilishi bilan bogʻlash mumkin.
O‘tgan yillar davomida jamiyat, iqtisodiyot va boshqaruvdagi o‘zgarishlarni aks
ettiruvchi soliqlarning turli shakllari paydo bo‘ldi. Zamonaviy davrda soliqlar muhim
davlat xizmatlarini, jumladan, sog'liqni saqlash, ta'lim va infratuzilmani
moliyalashtirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi va iqtisodiyotning umumiy barqarorligi
va o'sishiga hissa qo'shadi.
Buyuk Britaniyaning soliq tizimi, birinchi navbatda, soliqlarni yig'ish va soliq
qonunchiligini ta'minlash uchun mas'ul bo'lgan Majesty's Revenue and Bojxona
tomonidan boshqariladi. Buyuk Britaniyadagi soliqlarni bir nechta toifalarga ajratish
mumkin, jumladan, daromad solig'i, korporatsiya solig'i, qo'shilgan qiymat solig'i
(QQS), sarmoyadan olinadigan daromad solig'i va meros solig'i va boshqalar. Har bir
toifa iqtisodiy faoliyatning turli tomonlarini va individual daromadlarni maqsad qilib
olgan holda alohida maqsadga xizmat qiladi. Daromad solig'i jismoniy shaxslarning
daromadlaridan undiriladi va davlat daromadlarining asosiy manbalaridan biri
hisoblanadi. Boshqa tomondan, korporatsiya solig'i korxonalar tomonidan olinadigan
foyda uchun qo'llaniladi. QQS - iste'mol solig'i bo'lib, undiriladigan soliq
tushumlarining muhim qismini tashkil etuvchi tovarlar va xizmatlarni sotishda
qo'llaniladi. Sarmoya solig'i aktivlarni sotishdan olingan foydaga nisbatan
qo'llaniladi, meros solig'i esa vafot etgan jismoniy shaxsning mol-mulkidan olinadi.
Buyuk Britaniya soliq tizimini tushunish jismoniy shaxslar va korxonalar uchun
muvofiqlik va samarali moliyaviy rejalashtirishni ta'minlash uchun juda muhimdir.
Har bir soliq turi bilan bog'liq o'zgaruvchan stavkalar va imtiyozlar iqtisodiy qarorlar
va umumiy moliyaviy sog'likka sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shunday qilib,
Buyuk Britaniyada soliq tizimining doimiy ishlashi va adolatli bo'lishi uchun yaxshi
xabardor aholi juda muhimdir.
Buyuk Britaniyada soliq turlari.
Buyuk Britaniyada soliq tizimi to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita soliqlarga
bo'linishi mumkin bo'lgan har xil turdagi soliqlarni o'z ichiga oladi. To'g'ridan-to'g'ri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
105
soliqlar - bu jismoniy shaxslar yoki tashkilotlardan ularning daromadlari yoki
foydasiga qarab to'g'ridan-to'g'ri undiriladigan soliqlar, egri soliqlar esa tovarlar va
xizmatlardan olinadi. Ushbu tuzilma hukumatga sog'liqni saqlash, ta'lim va
infratuzilma kabi muhim xizmatlarni moliyalashtirish imkonini beradi. Quyida ushbu
toifadagi asosiy soliqlardan ba'zilari keltirilgan. Eng muhim to'g'ridan-to'g'ri
soliqlardan biri bu jismoniy shaxslarning daromadlaridan olinadigan daromad solig'i.
Bu soliq progressiv stavka tuzilmasidan foydalanadi; yuqori daromadlilar past
daromadlilarga qaraganda ko'proq foiz to'laydi. Soliq solinadigan daromadning
chegarasi va amaldagi soliq zonalari har yili qayta ko'rib chiqiladi, bu tizimning
iqtisodiy sharoitlarga moslashishini ta'minlaydi. Milliy sug'urta yana bir muhim
to'g'ridan-to'g'ri soliq bo'lib, ayniqsa davlat nafaqalarini, jumladan, pensiya va
ishsizlikni qo'llab-quvvatlashni moliyalashtirishga qaratilgan. Xodimlar o'z
daromadlarining bir foizini o'z hissalarini qo'shadilar, ish beruvchilar esa o'z
xodimlarining ish haqi asosida ushbu ijtimoiy xizmatlarni qo'llab-quvvatlash uchun
jamoaviy jamg'arma tuzadilar. Korporativ tomondan, korporatsiya solig'i
kompaniyalar olgan foydaga nisbatan qo'llaniladi. Daromad solig'ida bo'lgani kabi, u
ham davriy ko'rib chiqiladi, bu korxonalarning daromadlilik asosida milliy
daromadga qancha hissa qo'shishiga ta'sir qiladi. Bilvosita soliqlarga o'tishda
Qo'shilgan qiymat solig'i (QQS) asosiy komponent hisoblanadi. Ushbu soliq ko'pgina
tovarlar va xizmatlarga nisbatan qo'llaniladi, mahsulot turiga qarab turli stavkalarda
olinadi. Korxonalar QQSni hukumat nomidan yig‘ib, keyin uni o‘tkazib yuboradi va
bu davlat xizmatlarini moliyalashtirishning muhim manbaiga aylanadi. Nihoyat,
kapital daromad solig'i jismoniy shaxslar aktivlarni sotish yoki tasarruf etish, qiymat
o'sishidan foyda olishda qo'llaniladi. Soliq stavkasi jismoniy shaxsning daromad
darajasi va sotilgan aktiv turiga qarab o'zgarishi mumkin. Birgalikda bu soliqlar
Buyuk Britaniya soliq landshaftining muhim qismini tashkil qilib, davlat xarajatlari
va ijtimoiy farovonlikni osonlashtiradi. Har bir soliq aniq maqsadlarga erishish uchun
ishlab chiqilgan bo'lib, iqtisodiyotning umumiy funktsiyasi va yaxlitligiga hissa
qo'shadi. To'g'ridan-to'g'ri soliqlarni tushunish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
106
To'g'ridan-to'g'ri soliqlar Birlashgan Qirollikdagi soliq tizimining muhim
tarkibiy qismi bo'lib, strategik jihatdan jismoniy shaxslar va korxonalardan ularning
daromadlari va foydalaridan kelib chiqib daromad olish uchun mo'ljallangan.
To'g'ridan-to'g'ri soliqlarning ikkita asosiy shakli - daromad solig'i va korporatsiya
solig'i bo'lib, ularning har biri Buyuk Britaniyaning fiskal tizimida kengroq
kontekstda alohida maqsadga xizmat qiladi. Daromad solig'i jismoniy shaxslarning
ish haqi, ish haqi, pensiyalar va ayrim investitsiyalarni o'z ichiga olgan daromadlariga
nisbatan qo'llaniladi. Daromad solig'i tizimi progressiv stavka bo'yicha ishlaydi, ya'ni
jismoniy shaxslar daromadlari oshgani sayin ortib borayotgan stavkalarda soliqqa
tortiladi. 2023/2024 soliq yili uchun jismoniy shaxs soliqqa tortilgunga qadar olishi
mumkin bo'lgan miqdorni belgilaydigan shaxsiy nafaqa 12,570 funt sterlingni tashkil
qiladi. Ushbu chegaradan yuqori daromadlar turli stavkalarda soliqqa tortiladi: 12 571
funt sterlingdan 50 270 funt sterlinggacha bo'lgan daromaddan 20% (asosiy stavka),
50 271 funt sterlingdan 150 000 funt sterlinggacha bo'lgan daromad uchun 40%
(yuqori stavka) va 45% (qo'shimcha stavka 00.00 funtdan yuqori) Bundan tashqari,
nikoh uchun nafaqa va ko'zi ojizlar uchun nafaqa kabi ko'plab imtiyozlar soliq
to'lovchining moliyaviy yukiga ijobiy ta'sir ko'rsatadigan qo'shimcha imtiyozlar
beradi. Shunga o'xshash tarzda, korporatsiya solig'i Buyuk Britaniyada faoliyat
yurituvchi kompaniyalarning foydasidan undiriladi. 2023-yil aprel oyidan boshlab
daromadi 250 000 funt sterlingdan ortiq bo‘lgan korxonalar uchun korporatsiya
solig‘i stavkasi 25 foiz, foydasi 50 ming funt sterlingdan kam bo‘lgan kichik
kompaniyalar uchun esa 19 foiz pastroq stavka belgilandi. Samarali soliq
rejalashtirish va soliq imtiyozlari, masalan, tadqiqot va ishlanmalar (R&D) soliq
imtiyozlari ham biznesning umumiy soliq majburiyatini kamaytirishga yordam
beradi. Milliy sug'urta badallari (NIC) davlat pensiya va ishsizlik nafaqalari kabi turli
xil ijtimoiy nafaqalarni moliyalashtirish orqali soliq tizimini yanada to'ldiradi.
Xodimlar, ish beruvchilar va o'z-o'zini ish bilan band bo'lganlarning barchasi
daromad va bandlik holatiga ko'ra turli sinflarga bo'lingan, Buyuk Britaniyaning
farovonlik tizimining barqarorligini ta'minlaydigan NICga hissa qo'shadi. Umuman
olganda, to'g'ridan-to'g'ri soliqlarning nozik tomonlarini tushunish Buyuk
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
107
Britaniyadagi jismoniy shaxslar va korxonalar uchun fiskal mas'uliyat haqida
qimmatli tushunchalarni beradi.
Bilvosita soliqlarni o'rganish.
Bilvosita soliqlar Birlashgan Qirollikdagi soliq tizimining muhim elementi
bo'lib, birinchi navbatda to'g'ridan-to'g'ri daromad yoki foydadan emas, balki tovarlar
va xizmatlardan undiriladi. Egri soliqning eng muhim shakllaridan biri qo'shilgan
qiymat solig'i (QQS) bo'lib, u ko'pchilik tovarlar va xizmatlarga nisbatan qo'llaniladi.
Korxonalar o'z sotuvidan QQS undirishlari kerak va iste'molga soliq solishni
osonlashtiradigan tizim yaratib, xaridlari uchun to'langan QQSni qaytarib olish
huquqiga ega. QQSning standart stavkasi 20% ni tashkil qiladi, 5% lik pasaytirilgan
stavka energiya tejovchi materiallar va bolalar uchun avtomobil o'rindiqlari kabi ba'zi
tovarlar va xizmatlarga nisbatan qo'llaniladi. Bundan tashqari, nol baholi mahsulotlar,
jumladan, oziq-ovqat va bolalar kiyimlari mavjud bo'lib, ular iste'molchilar uchun
qulaylikni ta'minlaydi.
Bundan tashqari, texnologik taraqqiyot soliq ma'muriyatini o'zgartirishga
qaratilgan. Soliq hisobotlari va to'lovlar uchun raqamli platformalarni qabul qilish
jarayonlarni soddalashtirishi, xatolarni kamaytirishi va shaffoflikni oshirishi mumkin.
Biroq, bu o'zgarish, shuningdek, siyosatchilar hal qilishlari kerak bo'lgan
ma'lumotlarning maxfiyligi va xavfsizligi bilan bog'liq tashvishlarni keltirib
chiqaradi. Bundan tashqari, ekologik barqarorlikni rag'batlantirishga qaratilgan
tashabbuslarni joriy etish soliq strategiyalariga ta'sir qilishi mumkin, soliq imtiyozlari
orqali yashil amaliyotlarni rag'batlantirishi mumkin.
Shunday qilib, Buyuk Britaniya soliq tizimini har tomonlama tushunish
nafaqat jismoniy shaxslar va korxonalarni o'z majburiyatlarini bajarish uchun
jihozlaydi, balki ufqdagi mumkin bo'lgan o'zgarishlar bilan faol ishtirok etishga
yordam beradi. Soliqqa tortish landshafti rivojlanishda davom etar ekan, xabardor
bo'lish va moslashish kelajakdagi o'zgarishlarni samarali boshqarish uchun kalit
bo'ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
108
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Generis Online. (2025).
A Comprehensive Overview of the Tax System in the
United Kingdom
. [Online] Mavjud:
https://generisonline.com/a-comprehensive-
overview-of-the-tax-system-in-the-united-kingdom/
2.
HM Revenue & Customs. (2024).
Tax and Revenue Collection in the UK
.
[Online]
Mavjud:
https://www.gov.uk/government/organisations/hm-revenue-
customs
3.
Institute for Fiscal Studies. (2023).
The UK Tax System: An Overview
. [Online]
4.
OECD. (2023).
Revenue Statistics 2023 - United Kingdom
. [Online] Mavjud:
https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics-united-kingdom/
5.
Chartered Institute of Taxation. (2024).
UK Tax System: Policies and Reforms
.
